# Иврит

| Иврит |
| --- |
| עִבְרִית‎, *Ivrit* |
|   |
| Өөрын нэрэ | Мүнөөнэй: [ivˈʁit] Тибери: [ʕiv'riθ]
Библиин: [ʕibˈrit] |
| Тараалга |
Израиль |
| Газар |
Израилиин Нютаг |
| Угсаатан |
Израильшууд; Еврейшүүд ба Самаришууд |
| Үхэһэн |
Мишнаит Иврит яряанай хэлэн МЭ 5-р зуунда үхэжэ дууһаһан, иудаизмын түлөө Библиин ивриттэй хамта мүргэлэй хэлэн боложо үлдэһэн |
| Һэргээлгэ |
МЭ 19-р зуунай эсэсдэ һэргээгдэһэн. Мүнөөнэй ивридээр 9 сая хүн яридаг ба 5 сая хүнэй түрэлхи хэлэн юм(2017) |
| Хэлэнэй ангилал |
Афро-Ази* Семит
	+ Баруун семит
		- Түб семит
			* Баруун-хойто семит
				+ Ханаан
					- **Иврит**
 |
| Эртын формууд |
Библиин Иврит
* Мишнаит Иврит
	+ Дундада Иврит
 |
| Стандарт хэлбэрнүүд |
Мүнөөнэй Иврит

 |
| Үзэг бэшэг |
Еврей бэшэг Иврит Брайль Палео-Иврит бэшэг (Хуушанай Библиин Иврит) Императорой Арамей бэшэг (Орой Библиин Иврит) |
| Гаранай хэлбэрнүүд |
Дохёоной Иврит (тэмдэгтэ хүргүүлһэн ярианай Иврит) |
| Албан ёһоной хэрэглээ |
| Улас |
Израиль (Мүнөөнэй Иврит мэтэ) |
| Орон нютаг |
Польшо Урда Африка |
| Тохируулагша байгууллага |
Иврит Хэлэнэй Академи האקדמיה ללשון העברית (ha-akademyah la- lashon ha-ʿivrit) |
| Томьёолбори |
| ISO 639-1 | `he` |
| ISO 639-2 | `heb` |
| ISO 639-3 |
Ондоо: heb – Мүнөөнэй Иврит hbo – Классическа Иврит smp – Самариин Иврит obm – Моавит xdm – Эдомит |
| Glottolog | `hebr1246` |
| Linguasphere | `12-AAB-a` |

**Иврит хэлэн**(Еврей бэшэг: עִבְרִית‎,  *ʿĪvrīt*, IPA: [ivˈʁit] гү, али [ʕivˈɾit]; Самари бэшэг: ࠏࠁࠓࠉࠕ; Палео-Иврит бэшэг: 𐤏𐤁𐤓‫𐤉𐤕) гээшэ Афро-Азиин хэлэнэй бүлэгэй семидэй бүлэдэ багтаадаг хэлэн юм. Эртэ үеын палестинэшүүдэй нютагта ажамидарһан еврейнүүдэй түрэлхи хэлэн байһан **эртын иврит**(тус хэлээр библиин эхэ үндэһэн танах бэшэгдэһэн дээрэһээ **арюун номой иврит** гэнэ) болон мүнөө үеын Израилиин албан ёһоной хэлэн болохо **мүнөө үеын иврит** хоёрые илгаарна. Арюун ном бэшэгдэһэн ивридые «арюун хөөрэн» гэһэн удхатайгаар «лашон а-кодеш» (לשון הקודשלשון הקודש) гэжэ нэрлэнэ.

Эртын иврит хэлэн еврейнүүдэй дэлхэйн ондоо газар нютагаар тархан һуурижажа (диаспора) эхилһээр аажам аажамаар үгы болгожо, хожомдо еврейнүүдэй ажаһуудаг нютаг бүридэ ивридэй орондо араб, сефард, идиш гэхэ мэтэ хэлэнүүдые үдэр бүри ажамидаралда хэрэглэжэ эхилбэ. Ушар дээрэһээ 2000 шахуу жэлэй үлүү иудаизмын хэлэн байһан иврит миин лэ библи (танах), мишна, залбарал ба еврейнүүдэй хоорондо харилсаанда хэрэглэгдэжэ байһан. Хариншье һаа, XX зуун жэлдэ иврит хэлэн Израиль улас байгуулһан хада мүнөө үеын иврит боложо дахин һэргэбэ.

Тус хэлэниие нэрлэхэдээ хэрэглэдэг «иври» хадаа манай ээрын үмэнэ Евфрат мүрэниие гаталжа Палестинэдэ һуурижажа ерэһэн «еврей» арад зоной нэрэһээ гараба гээшэ. МЭҮ 3000 оной шахуу Халдей нютагай Урһаа (мүнөө Иракай Телль-Эль-Мукайяр) Ханаан газараар (мүнөөгэй Израиль ба Палестинэ) нүүдэжэ ерэһэн Авраамай зон еврейнүүд гээд, тэрэнэй хэлэн иврит болоно.

Араб хэлэн мэтэ баруунһаа зүүн тээ бэшэхэ дүримтэй, хашалган үзэг байдаг аад, аялган хэрэггүй бэшэгтэй. «Некудот» гэжэ аялганай тэмдэг (аялуулга) байдагшье һаа, тус үзэгүүд юрэдөө хэрэглэгдэдэггүй аад, хари үгэнүүдые гү, али маша тодорхой бэшэбэл хэрэглэгдэнэ.

Иврит хэлэн араб хэлэнһээ, герман хэлэнһээ абтаһан  үгэнүүд олон байна.

## Абяалбар зүй

### Гиигүүлэгшэ

| Прото-Семит | IPA | Иврит | Жэшээ |
| --- | --- | --- | --- |
| бэшэг | Библиин | Тибериин | Мүнөөнэй | Үгэ | Удха |
| *\*b* | [b] | ב‎3 | *ḇ*/*b* | /b/ | /v/, /b/ | /v/, /b/ | **ב**ית | гэр |
| *\*d* | [d] | ד‎3 | *ḏ*/*d* | /d/ | /ð/, /d/ | /d/ | **ד**ב | баабгай |
| *\*g* | [ɡ] | ג‎3 | *ḡ*/*g* | /ɡ/ | /ɣ/, /g/ | /ɡ/ | **ג**מל | тэмээн |
| *\*p* | [p] | פ‎3 | *p̄*/*p* | /p/ | /f/, /p/ | /f/, /p/ | **פ**חם | нүүрһэн |
| *\*t* | [t] | ת‎3 | *ṯ*/*t* | /t/ | /θ/, /t/ | /t/ | **ת**מר | пальма |
| *\*k* | [k] | כ‎3 | *ḵ*/*k* | /k/ | /x/, /k/ | /χ/, /k/ | **כ**ו**כ**ב | одон |
| *\*ṭ* | [tʼ] | ט‎ | *ṭ* | /tˤ/ | /tˤ/ | /t/ | **ט**בח | бэлдэхэ |
| *\*q* | [kʼ] | ק‎ | *q* | /kˤ/ | /q/ | /k/ | **ק**בר | булаша |
| *\*ḏ* | [ð] / [d͡ð] | ז‎2 | *z* | /z/ | /z/ | /z/ | **ז**כר | эрэ |
| *\*z* | [z] / [d͡z] | **ז**רק | шэдэхэ |
| *\*s* | [s] / [t͡s] | ס‎ | *s* | /s/ | /s/ | /s/ | **ס**וכר | саахар |
| *\*š* | [ʃ] / [t͡ʃ] | שׁ‎2 | *š* | /ʃ/ | /ʃ/ | /ʃ/ | **שׁ**מים | тэнгэри |
| *\*ṯ* | [θ] / [t͡θ] | **שׁ**מונה | найман |
| *\*ś* | [ɬ] / [t͡ɬ] | שׂ‎1 | *ś* | /ɬ/ | /s/ | /s/ | **שׂ**מאל | зүүн |
| *\*ṱ* | [θʼ] / [t͡θʼ] | צ‎ | *ṣ* | /sˤ/ | /sˤ/ | /ts/ | **צ**ל | һүүдэр |
| *\*ṣ* | [sʼ] / [t͡sʼ] | **צ**רח | хашхарһан |
| *\*ṣ́* | [ɬʼ] / [t͡ɬʼ] | **צ**חק | энеэһэн |
| *\*ġ* | [ɣ]~[ʁ] | ע‎ | *ʻ* | /ʁ/ | /ʕ/ | /ʔ/, - | **ע**ורב | турлааг |
| *\*ʻ* | [ʕ] | /ʕ/ | **ע**שׂר | арбан |
| *\*ʼ* | [ʔ] | א‎ | *ʼ* | /ʔ/ | /ʔ/ | /ʔ/, - | **א**ב | аба |
| *\*ḫ* | [x]~[χ] | ח‎2 | *ḥ* | /χ/ | /ħ/ | /χ/ | **ח**משׁ | табан |
| *\*ḥ* | [ħ] | /ħ/ | **ח**בל | аргамжа |
| *\*h* | [h] | ה‎ | *h* | /h/ | /h/ | /h/, - | **ה**גר | эмигрировалһэн |
| *\*m* | [m] | מ‎ | *m* | /m/ | /m/ | /m/ | **מ**ים | уһан |
| *\*n* | [n] | נ‎ | *n* | /n/ | /n/ | /n/ | **נ**ביא | үзэлшэ |
| *\*r* | [ɾ] | ר‎ | *r* | /ɾ/ | /ɾ/ | /ʁ/ | **ר**גל | хүл |
| *\*l* | [l] | ל‎ | *l* | /l/ | /l/ | /l/ | **ל**שׁון | хэлэн |
| *\*y* | [j] | י‎ | *y* | /j/ | /j/ | /j/ | **י**ד | гар |
| *\*w* | [w] | ו‎ | *w* | /w/ | /w/ | /v/ | **ו**רד | розо |
| Прото-Семит | IPA | Иврит | Библиин | Тибериин | Мүнөөнэй | Жэшээ |

## Ивридэй үзэглэл

### Үзэгүүд (хашалган)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Алеф** | **Бет** | **Гимель** | **Далет** | **Һэ** | **Вав** | **Зайн** | **Хэт** | **Тэт** | **Йуд** | **Каф** |
| א א | ב ב | ג ג | ד ד | ה ה | ו ו | ז ז | ח ח | ט ט | י י | כ כ |
| ך ך |
| **Ламед** | **Мем** | **Нун** | **Самэх** | **Айн** | **Пэ** | **Цади** | **Коф** | **Рэш** | **Шин** | **Тав** |
| ל ל | מ מ | נ נ | ס ס | ע ע | פ פ | צ צ | ק ק | ר ר | ש ש | ת ת |
| ם ם | ן ן | ף ף | ץ ץ |

## Зүүлтэ