Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Исланд

Энэ үгүүлэл нь уласай талаар юм. Ондоо зүйлнүүдэй хуудаһые Исланд (тодоруулга)-һаа оложо болоно.

|
Исланд Ísland |
| --- |
|
Туг

Һүлдэ

 |
| **Түрын дуулал:**"Lofsöngur" Продолжительность: 1 минута и 40 секунд.1:40 |
|  |
| Нийслэл ба томо хотонууд |
Рейкьявик ﻿ / ﻿ |
| Албан хэлэн ба үндэһэнэй хэлэн |
Исланд |
| Арад түмэн (2018) |
89% Исландшууд 5% Полягууд 1% Литвашууд 5% Бусад |
| Шажан (2020) |
75.1% Христос —63.5% Исландын Церковь —11.6% Бусад Христос 21.5% Шажангүй 1.3% Ásatrúarfélagið 2.1% Бусад |
| Демоним |
Исландшууд |
| Түрэ засаг |
Нэгэдэһэн бүгэдэ найрамдаха улас |
|  |
| • Юрэнхылэгшэ  | Гвюдни Т. Йоуханнессон |
| • Юрэнхы Сайд  |
Катрин Якобсдоуттир |
| Уласай хурал |
Альтинг |
| Түүхэ |
|  |
| • Һуурин  |
9-р зуун |
| • Хамтын Нүхэрлэл Альтингын Байгуулга |
930–1262 |
| • Норвегитэй Нэгэдэһэн Хуушан Хэрээ
 |
1262–1397 |
| • Кальмарай Холбоо  |
1397–1523 |
| • Дани–Норвеги  |
1523–1814 |
| • Килиин Хэрээ Данида шэлжэһэн |
1 һарын 14, 1814 |
| • Үндэһэн Хуули ба хизаарлагданги өөрын захиргаан Исландын Сайд томилогдоһон |
1 һарын 5, 1874 |
| • Үргэдхэһэн өөрын захиргаан  |
2 һарын 1, 1904 |
| • Суверенитет Дани–Исландын Холбооной Акт |
12 һарын 1, 1918 |
| • БНУ  |
6 һарын 17, 1944 |
| Дэбиcхэр газар |
| • Бүхэлидөө |
102,775 км2 (106) |
| • Уһанай хуби (%) |
2.07 (2015) |
| Хүн зон |
| • Тоосоо 2021 |
371,580 (179) |
| • Тоололго (2011) |
315,556 |
| • Нягтарал |
3.5 |
| ДНБ (ХАШТ) |
2020 оной тоосоо |
| • Бүгэдэ |
$19.8 тэрбум (142) |
| • Нэгэ хүндэ |
$54,482 (16) |
| ДНБ (нэрлэһэн) |
2020 оной тоосоо |
| • Бүгэдэ |
$20.8 тэрбум |
| • Нэгэ хүндэ |
$57,189 (5) |
| ОТББЭ (2018) |  23.2 бага · 2 |
| ХХИ (2019) |  0.949 онсо һайн · 4 |
| Мүнгэн тэмдэгтэ |
Исландын крона (ISK) |
| Сагай бүһэ |
GMT/WET |
| Датанай формат |
dd.mm.yyyy |
| Жолоодолгын тала |
баруун |
| Телефоной код |
+354 |
| Интернет домэйн |
.is |

**Исланд** (Исланд: Ísland; [ˈistlant] ( соносхо)) болбол Хойто Атлантын далай дахи Хойто зүгэй аралай улас ба Европын хамагай һиирэг хүн зонтой улас юм. Ниислэл ба хамагай томо хотонь Рейкьявик юм. Рейкьявик ба уласай баруун-урда хэсэгтэ оршохо хажуудахи нютагуудта хүн зоной гурбанай хоёрһоо үлүү хубинь амидардаг.

## Тэмдэглэл

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| дэлгээхэЕвропо |
|  | **Австри·**  Азербайджан **·**  Албани **·**  Андорра **·**  Беларусь **·**  Бельги **·**  Болгари **·**  Босни ба Герцеговина **·**  Ватикан **·**  Германи **·**  Греци **·**  Гүржи **·**  Дани **·**  Ирланд **·**  Исланд **·**  Испани **·**  Итали **·**  Казахстан **·**  Кипр **·**  Оросой холбоото улас **·**  Латви **·**  Литва **·**  Лихтенштейн **·**  Люксембург **·**  Мальта **·**  Молдави **·**  Монако **·**  Нидерланд **·**  Норвеги **·**  Нэгэдэһэн Хаанта Улас **·**  Польшо **·**  Португал **·**  Румыни **·**  Сан-Марино **·**  Серби **·**  Словак **·**  Словен **·**  Турк **·**  Унгар **·**  Украина **·**  Финланд **·**  Франци **·**  Хойто Македони **·**  Хорвати **·**  Черногори **·**  Чехи **·**  Швейцари **·**  Швеци **·**  Эстони |
# Райн мүрэн

| Райн мүрэн |
| --- |
|  Кёльн хотын Рейн мүрэнэй хэһэг |
|  Райн мүрэн Европын хамагай шухал гол мүрэдэй нэгэ юм |
| Шудхан юумэн |
Неккар, Майн, Лан, Мозель, Рур |
| Эхин |
Швейцари, Грисонс |
| Урдан гаралга |
Хойто тэнгис |
| Сүнхэрэгэй һаба |
185300 км2 |
| Һабын оронууд |
Герман, Швейцари, Лихтенштейн, Франци, Люксембург, Бельги, Нидерланд |
|  |
| Эгээн утань |
1239 км |
| Гадаргуугай үндэрынь |
Фордеррайн: 2,602 м (8,500 фут) Хинтеррайн: 2,500 м (8,200 фут) |
| Урьһаса |
Базель: 1037 м³/с Страсбург: 1080 м³/с Кёльн: 2090 м³/с Нидерландын хилэ: 2300 м³/с |

**Райн мүрэн** (Рейн мүрэн, герман: Rhein, француз: Rhin, Нидерл. Rijn, лата: Rhenus) — Швейцариин зүүн Альпууд дахи Грисонсһоо эхэ абажа, Нидерландын нютагта Хойто тэнгистэ шудхадаг, Европын хамагай урта болоод шухал гол мүрэдэй нэгэ юм.
# Граната

Герман M 24 гарай граната
Америкын Mk 2 хэлтэрхэй граната
**Граната** (герман: Granate, итальян: Granata < лата: Granatus — «бирзагар») — хиин (газай) хүсөөр тэһэрдэг ба дотoрһоон аймшагтай аюултай юумэ сасан хаядаг һомон; тэһэ һүрэдэг, гараар шэдэдэг багашаг һомон.

## Зүүлтэ
# Аннекси

**Аннекси** (лата: annexio, лата: annexus — «*хабсаргаһан*») хадаа нэгэ улас нүгөө уласынгаа бухы гү, али зарим газар хүшөөр буляан абаха. Аннексиин жэшээнүүд: 1910 ондо Япон эзэнтэ гүрэн Солонгосые эзэрхэн абаһан, 1936 ондо Итали Абиссиниие, Германи Австриие аншлюс хэһэн ба 1938 ондо мүн Германи, Чехословакиин хэсэг газар буляан абаба.

## Зүүлтэ
# Холокост

1945 оной 4 һарын 12: Нордхаузен лагерьта 20.000 хоригдол үхэһэн байба.
**Холокост**, мүн **Шоах** (Иврит: הַשׁוֹאָה‎, *HaShoah* (*haŠōʾā*) 'гай гамшаг') — Адольф Гитлерэй ударидажа байһан Нацис Германи, тэрэнэй холбоотонууд, тэрэнэй талада ажаллалгын хэрэгжүүлһэн түрын дэмжэлгэтэй еврейнүүдые системэтэйгээр усадхаха хүтэлбэреэр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай ябасада Европын 6 сая оршом еврейнүүдые аймаглан усадхаһан ябадалые тодорхойлходо хэрэглэдэг нэрэ томьёо юм. Эгээн зэрлиг маягай антисемитизмын дүн.

Зарим эрдэмтэд Холокостын тодорхойлолтодо бусад олон арад түмэниие, тухайлбал католик шажантанууд, польша угсаатанууд, цыганууд, Зүблэлтын энгын эргэд, Зүблэлтын сэрэгэй олзолгодогшод, тахир дутуу хүнүүд, гомосексуалнууд, Иеговын гэршэнэр, бусад улас түрэ, шажанай тэмсэгшэдые сая саяарнь системэтэй усадхаһаниие оруулхань зүйтэй гэжэ үзэдэг. Энэ тодорхойлолтоор абажа үзэбэл, Холокостын хохирогшод 11 — 17 сая болоно.

Хабшалта шахалта, аймаглан усадхаха ябадалые үе шататай ябуулаа һэн. Еврейнүүдые ниигэмһээ зайлуулха хуули Дэлхэйн II дайн гарахаһаа олон жэлэй үмэнэ баталагдаһан байба. концлагерьнууд (бөөнөөр хорихо лагерьнууд) байгуулагдажа, хоригдолнуудые туйлдажа гү, али үбдэжэ үхэхэ хүрэтэрнь богоолшолон ажаллуулжа байба. Гурбадугаар Райх зүүн Европодо шэнэ нютаг дэбисхэр эзэлхэдэ Айнзацгруппен гэхэ тусгай анги нэгэдхэлнүүд еврейнүүдые болон улас түрын өөр үзэл бодолтонуудые бөөнөөрнь буудан хороожо байгаа. Еврейнүүд болон цыгануудые ашаанай галта тэргээр бөөнөөр хорихо лагерь руу ашаха хүрэтэрээ геттонуудад бөөгнүүлжэ байба. Хорихо лагерь хүрэхэ хэсүү бэрхэ замые туулажа амиды мэндэ хүрэһэн хоригдолнуудай олонхиие хиин камерада хородуулжа алжа байба. Нацис Германb түрын аппаратын һалаа мүсэр болгон бөөнөөр хороохо арга хэмжээниие дэмжэн оролсожо байһаниинь нэгэн Холокост шудалааша эрдэмтэнэй хэлэһэнээр Германиие «аймаглан усадхагша улас» болгобо.

## Зүүлтэ

## Гадаада холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Холокостгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
# Балнад

| **Үбшэнүүдэй уласхоорондын бүлэглэһэн xубаарилга** (МКБ-10; ICD-10) |
| --- |
| A01.0 | Гэдэһэнэй балнад |
| ICD-10 онлайн (2019 оной ДБЭЭЗ-ын хубилбари) |

Salmonella enterica микропрепаратай зураг
**Гэдэһэнэй балнад** (**Гэдэһэнэй тиф**), *Salmonella typhi (Salmonella enterica серотип typhi)* нянгаар үүсхэдэг гэдэһэнэй халдабарита халуун хэжэг үбшэн юм. Балнад хадаа нарин гэдэһэнэй тунгалагай бүридэлые гэмтээжэ, шуһа хордолгото байдалаар ябагдадаг.

2000 ондо, дэлхэйдэ 21,6 сая хүн гэдэһэнэй балнадаар үбшэһэн, энэ тоо дунда 1 % оршом үхэбэ.
# Тула

| Тула хото |
| --- |
| —  **хотын тойрог**  — |
| Skyline of Тула хото |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Улас орон |  ОХУ |
| Можо нютаг | Тулын можо |
| Хотын тойрог | **Тула** |
| 5 хороо | Табан хороотой |
| Газар нютаг | 145,8 км² |
| Газарай байса | д.н.д. 170 м |
| Хүн зон  | 2024 ондо ▼ 461 692 хүн |
| Нягтарал | 3345,96 хүн/км² |
| Нютагай олон | Тулынхид |
| Дарга | Юрий Цкипури  |
| Телефоной\_код | +7 4872 |
| Сахим газар | tula.ru (ородоор) |

**Тула** (ород: Тула), Упа мүрэндэ байрладаг Оросой холбоото уласай хото, Тулын можын засаг захиргаанай түб. 461 мянган (2024) ажаһуугшадтай. Хара түмэрлиг, машина бүтээлгэ, метал эдлэл үйлэдбэрилгэ (метал эдлэл үйлэдбэриинүүдэй, «Тульский комбайновый завод» гэһэн үйлэдбэриин холбоо; машина бүтээхэ, уулын ба тээбэриин машина бүтээлгэ, буу зэбсэгэй, мотороллерэй, самоварай «Штамп» үйлэдбэри г.м.), химиин (химиин утаһан, пластмассын үйлэдбэри г.м.), хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ба хүгжэмэй зэмсэгэй ажаүйлэдбэри. Дээдэ һургуули (Тулын гүрэнэй ехэ һургуули), 4 театрнууд. Нютаг ороноо шэнжэлгын, уран зурагай, зэбсэгэй (1724 онһоо) музейнүүд. 1146 онһоо мэдэгдэһэн; XVII зуун жэлһээ түмэр эдлэл үйлэдбэрилгын түб. 1941 оной 10-11 һарада Улаан Армиин сэрэгүүд ба Тулын ажаһуугшад хотые баатарлигаар тулалдажа хамгаалба; 1976 ондо Тула герой хотын зэргэеэ абанхай. Уран барилгын дурасхалнууд: кремль (XVI—XIX зуун), Успениин собор сүмэ (1762-64); Благовещениин церковь сүмэ (1692).

## Зурагууд

* Успениин собор сүмэ (1762-64)
* Тулын кремлиин хэрэм
* Тулын гүрэнэй зэбсэгэй музей
* Тулын прянигай хүшөө