# Япон эзэнтэ гүрэн

|  |
| --- |
|  |
| **Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн大日本帝國** |
| Эзэнтэ гүрэн |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←  | 1868 — 1947

 |  →    →    →    →    → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Туг | Эзэн хаанай тамга |  |

 |
| **Дуулал** японоор
君が代 (きみがよ) → Кимигаё «Эзэн дээдэһээ танай хаан түрэ барилга»  |
|  Япон 1942 ондо |
| **Ниислэл** | Токио |
| **Хэлэн(үүд)** | япон |
| **Мүнгэн тэмдэгтэ** | йенэ |
| **Газар нютаг** | 1 984 000 км² (1938) |
| **Хүн зон** | 77 700 000 (1920) |
| **Эзэн хаан** |
|  - 1868–1912 | Мэйдзи эзэн хаан |
|  - 1912–1926 | Тайсё эзэн хаан |
|  - 1926–1947 | Сёва эзэн хаан |
|  |

**Япон эзэнтэ гүрэн** (*Ехэ Япон эзэнтэ гүрэн*, японоор
大日本帝国 (だいにっぽんていこく)) гээшэ 1868 оной 1 һарын 3-һаа 1947 оной 5 һарын 3 болотор Японой эзэн хаанда һуурилһан онсогой улас гүрэн болон тэрэнэй доро империалис бодолгоор эзэлһэн нютаг дэбисхэр гү, али Японой империалис үе юм. 1868 оной 1 һарын 3 Мэйдзи шэнэшлэлэй үрэ дүндэ Мэйдзи засагай газар байгуулжа 1947 оной 5 һарын 3 Японой Үндэһэн Хуули хүсэн түгэлдэр болохо хүрэтэр 79 жэл оршон байгаа. Мэйдзи шэнэшлэлээр түргэн нээлтэ бодолготой барууншаһан Азиһаа түрүүшын баян болон сэрэгээр хүсэтэй гүрэн болоһон байна.

1895 оной 4 һарын 17 Япон-Цин дайнда илажа Тайвань аралые эзэлээд, 1905 оной Орос-Япон дайнда илаһанай һүүлдэ 1910 оной 8 һарын 29 Солонгос эзэнтэ гүрэниие хүсөөр нэгэдхэһэн. 1930-аад онуудта Манжуур ба Хитад Уласые добтолһон болон Нацис Германи, Итали хаанта уластай суг хамта Тэнхэлигэйхидэй гэшүүнөөр Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда хабаасагдажа Вьетнам, Сингапур, Филиппина гэхэ мэтэ Зүүн Азиин нютаг дэбисхэртэ Океаниин олон аралнуудые добтолоод эзэлээ.

Тиимэшье АНУ-тай Номгон далайн дайнай ашаар дайнай ябаса хубилалжа эсэсэй эсэстээ 1945 оной 8 һарын эхиндэ Хиросима ба Нагасаки атомой бомбодогдожо Зүблэлтын сэрэгэй Манжуурые добтолһоной һүүлдэ 8 һарын 14 Потсдамай уулзалтые хүлеэн абаба. 8 һарын 15-да холбоотонуудта албан ёһоор буужа үгөөд, 9 һарын 2 Потсдамай уулзалтын тунхаглалда гарай үзэгөө табиба. Холбоотон сэрэг эзэмдэгшэ болоһон Америкын сэрэг Япон эзэнтэ гүрэниие буулгаба. Тэрэнэй һүүлдэ 1947 оной 5 һарын 3-да Японой Үндэһэн Хуули сахюулжа албан ёһоор үгы болобо.

## Эзэн хаашуул

| Бунханай нэрэ | Өөрын нэрэ | Бага наһанай нэрэ | Хааншалал | Үеын нэрэ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| *Мэйдзи Тэнно* (明治天皇 ()) | Муцухито (睦仁 ()) | Сати-но-мия (祐宮 ()) | 1868–1912 (1890–1912) | *Мэйдзи* |
| *Тайсё Тэнно* (大正天皇 ()) | Ёсихито (嘉仁 ()) | Хару-но-мия (明宮 ()) | 1912–26 | *Тайсё* |
| *Сёва Тэнно* (昭和天皇 ()) | Хирохито (裕仁 ()) | Мити-но-мия (迪宮 ()) | 1926–89 | *Сёва* |

## Японы харьяата нютаг дэбисхэрнүүд

### Зүүн Ази

* Люучюу ольтирог (1872-1945; 1972-)
* Курил ольтирог (1875-1945)
* Рёдзюн (1894-1895; 1905-1945)
* Тайван (1895-1945)
* Солонгос (1910-1945)
* Карафуто (Сахалин; урда хэһэг: 1905-1945; хойто хэһэг: 1920-1925)
* Косю (1914-1920; 1938-1945)
* Кадзан ольтирог (1891-1945; 1968-)
* Маньсю-коку (1931-1945)
* Мокё (1936-1945)
* Урда Манжуур түмэр зам (1905-1935)
* Тэнсин (1895-1945)
* Икаи (1895-1898)
* Зүүн Хитад (1937-1945)
* Хонконг (1941-1945)

### Зүүн-Урда Ази

* Андамана ба Никобара (1942-1945)
* Бирма (1942-1945)
* Хойто Борнео (1942-1945)
* Бруней (1942-1945)
* Филиппина (1942-1945)
* Нидерландын Ост-Инди (1942-1945)
* Камбоджа (1941-1945)
* Лаос (1941-1945)
* Малайзи (1942-1945)
* Шэнэ Гвиней (1942-1944)
* Папуа (1942-1943)
* Саравак (1941-1945)
* Сингапур (1942-1945)
* Тайланд (1940-1945)
* Португалай Тимор (1942-1945)
* Вьетнам (1940-1945)
* Крисмас арал (1942-1945)
* Парасель ольтирог (1939-1944)
* Спратли ольтирог (1941-1945)

### Номгон далай

* Атту ба Киска (1942-1943)
* Банаба (1942-1945)
* Гуам (1941-1944)
* Каролина аралнууд (1914-1944)
* Хойто Мариана аралнууд (1914-1944)
* Науру (1942-1945)
* Огасавара (1876-1945; 1968-)
* Палау (1914-1944)
* Уэйк (1941-1945)
* Һилбертын аралнууд (1941-1943)
* Маршаллын аралнууд (1914-1944)
* Саломоной аралнууд (1942-1943)

## Зүүлтэ