Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Османай эзэнтэ гүрэн

|  |
| --- |
|  |
| **Османай эзэнтэ гүрэн** دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه *Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye* |
| Хаанта Улас |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←  | 1299 — 1923

 | ↓ |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Туг | Һүлдэ |  |

 |
| **УряаDevlet-i Ebed-müddet* Мүнхэ улас |
|  1683 он дахи Османай эзэнтэ гүрэн |
| **Ниислэл** | Сёгют (1299–1335) Бурса (1335–1413) Эдирне (1413–1453) Стамбул (1458–1922) |
| **Хэлэн(үүд)** | Оттоман Түрэг |
| **Шажан** | Лалын шажан Православи |
| **Газар нютаг** | 5 200 000 км² (1683 год) |
| **Хүн зон** | -1856: 35,350,000 - 1906: 20,884,000 - 1912: 24,000,000 |
| **Засаглалай хэлбэри** | Эзэнтэ Хаанта улас |
| **Обог удам** | Османууд |
| **Эзэнтэ хаан** |
|  - 1362—1389 | I Мурад (түрүүшын хаан) |
|  - 1520—1566 | I Сулейман Кануни |
|  - 1922—1924 | II Абдул-Меджид (һүүлшын хаан) |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Үмэнэ:** | **Һүүлдэ:** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Кониин султанта улас |
|  | Византиин эзэнтэ гүрэн |
|  | Сербиин деспоти |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Түрэг |  |
| Египетай султанта улас |  |
| Хиджаз |  |
| Асир |  |
| Йемен |  |
| Сири |  |
| Месопотами |  |
| Баруун Армени |  |
| Понт |  |
| Палестина |  |

 |

 |

**Османай эзэнтэ гүрэн**, **Оттоман улас** (осм. دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه, *Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye*,«Османай Ехэ Улас») гэжэ 1299 онһоо 1922 он хүрэтэр 623 жэлэй турша Түрэгтэ түблэн хүшэрхэгээр оршон тогтоножо байһан султанта улас байгаа. Энэ эзэнтэ уласай доро олон үндэһэтэн, олон шажантан байһанай хубида эзэнтэ гүрэн гэжэ үзэгдэнэ. Тухайн үедээ бусад уласуудиинь **Түрэгэй эзэнтэ гүрэн**, **Түрэг** хэмээн нэрэлдэг байба. Османай эзэнтэ гүрэн үгы болоһоноор орондонь 1923 ондо Бүгэдэ Найрамдаха Түрэг Улас үүдхэгдэбэ.

## Зүүлтэ
# Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам

**Үндэһэн хуулиин арадшалһан нам** (*Арадай эрхэ сүлөөгэй нам*, *кадедүүд*), 1905 - 1917 оной хоорондо байһан Оросой улас түрын нам. Программа: арадшалһан ба парламентын хаанай засаг, арадшалһан эрхэ сүлөө, Оросой эзэнтэ гүрэнэй угсаа үндэһэтэнүүдэй соёлой бэеэ даанги байдал, зарим газарай национализаци, хуули ёһоной замаар ажалшадай асуудалай шиидхэбэри. Ударидагшань — Павел Николаевич Милюков. Хэблэл — «Речь» сонин, «Арадай сүлөөгэй намай һонин мэдээн» сэтгүүл. Нэгэдүгээр ба хоёрдугаар Гүрэнэй дүмэдэ кадедүүд үлүү байгаа. Саг зуурын засагай газарай бүридэлдэшье үлүү байгаа. Октябриин хубисхалай һүүлдэ зүблэлтэ засагай газар Үндэһэн хуулиин арадшалһан намые «арадай дайсадай нам» гэжэ гүжэрдээд хорибо.
# Үрэжэлтэй хэлтэгы һара

Үрэжэлтэй хэлтэгы һарын газарай зураг
**Үрэжэлтэй хэлтэгы һара** (англи: Fertile Crescent, Араб: الهلال الخصيب,*al-hilāl al-chasīb*) гээшэ Аравиин сүлэй ба Месопотамиин хойто, зүүн зүгтэ, Газар дундада тэнгис зубшан байрладаг хуушан үрэжэлтэй, һаари Дунда Дурнын газар нютаг юм.

Үрэжэлтэй хэлтэгы һарада ажаһууһан зон анха түрүүшынхиеэ агнууша-түүгшэ ажахыһаа үйлэдбэрилхэ ажахыдаа оронхой. Ойрохи ба Дунда Дурнын, Европын, Хойто Африкын соёл эргэншэлэй һуури болоһон хүдөө ажахын ёһо заншал имагтал үрэжэлтэй хэлтэгы һарада бии болоһон түүхэтэй. Үрэжэлтэй хэлтэгы һара хадаа Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхалаар зэргэлэн үйлэдбэрилхэ ажахын тогтолгые шэнжэлхэдэ эрхим шухала ойлгомжо юм.