Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Терроризм

2001 оной 9 һарын 11-да Булаан абтаһан «Юнайтед Эйрлайнс» 175 ниидэлгэ Дэлхэйн наймаанай түбэй Урда самхагые мүрдэнэ
**Терроризм** (лата: terror — «аймшаг») гээшэ хубисхалта болон экстремис агуулгатай хүсэрхэйлэлэй (илангаяа хүн зониие алаха, хулгайлха, барисаалха г.м.) гэмтэ хэрэг мүн. Хуули буса бүлэглэлэй бэлэдхэн ябуулжа бай террорис үйлэдэлынь засаглалай ноёрхолой абаргүй байдалые харуулха гү, али засаглалай байгуулгаһаа һүрэг үйлэдэл ябуулхые үрхидхэн тухирхада оршоно. Эдын али али эрхэ барижа бай улас түрын засаглалай байгуулгын талаар олон ниитэдэ һүрэг һанал сэдьхэгдэл бүридүүлхэ зорилго агуулжа байдаг.

Юрэнхыдөө хэлэбэл, гүрэн түрын бодолгын, шажан, үзэл һурталай зорилгынгоо түлөө, тэрэнэй дотор ниигэмые гү, али тэрэнэй тодорхой хэһэгые айдаста абтуулхаар хархис хүсэрхэйлэл хэрэглэхые терроризм гэнэ.
# Расизм

**Расизм** — расануудые «дээдэ», «доодо» зэргын гэжэ илгаруулдаг эрдэм ухаанда эсэргүү, хархис, хүндэ дурагуй фашис теори; расистнууд болбол буляан, дарлаха, мүлжэхэ ба хоёрой хоорондо яһа хаяха ябадалнуудаа зүб болгохо гэжэ рассизмые нэбтэрүүлдэг юм.

## Зүүлтэ
# Фашизм

Һүхэтэй уялаа (фашио) — фашистуудай тэмдэг
**Фашизм** (итальян: fascismo: итальян: fascio «холбоон, уялаа») — туйлай баруун улас түрын хүдэлөөнүүдэй, үзэл сурталай согсологдоһон нэрэ болон энэ хүдэлөөнүүдэй эзэрхэг засаглалай шэнжэ. Фашизм националист, ами нюурай шүтэлгэ, милитаризм, тоталитаризм онсо тэмдэгтэй .

## Фашизмын гол түлэб

Фашист улас оронуудай онсо тэмдэгүүд — эдэй засагда, үзэл сурталда уласай удха шанар шангадхалга: олониитын эмхи болон ниигэмэй холбоон байгуулга, урбагшуудай болон эб эегүйн даралга, эдэй засагай ба улас түрын либерализмай туһаар засагай газарай корпоративизацилга.
Фашизмын гол түлэбүүд:

* антикоммунизм,
* традиционализм,
* национализм,
* экстремизм,
* этатизм,
* корпоративизм,
* популизм,
* милитаризм,
* Führerprinzip,
* үргэн засаггүй анги дээрэ тулгууриин тунхаг.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Фашизмгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* The Doctrine of Fascism
* Readings on Fascism and National Socialism by Various – Project Gutenberg
* Eternal Fascism: Fourteen Ways of Looking at a Blackshirt Архивировалһан 30 юһэ һара 2013 оной. - Umberto Eco's list of 14 characteristics of Fascism, originally published 1995.
# Национализм

**Национализм**, **үндэһэрхэг үзэл** (ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠷᠬᠡᠭ ᠦᠵᠡᠯ) хадаа өөрын үндэһэтэниие үлүү үмөөрдэг үзэл, бэшэ үндэһэтэниие дарлаха, үндэһэтэнэй дундахи эб найрамдал эбдэхэ үзэл бодол, национализмын зорилго хадаа — үндэһэтэнэйнгөө ажаһуудаг нютагые хамаржа эзэлээд, тэрэнэй ашаг хонжоо хамгаалха үндэһэтэнэй улас байгуулха зорилго болоно.

## Зүүлтэ
# Еврей үндэһэтэн

Еврейшүүд| יְהוּדִים‬‎ (Yehudim) |
| --- |
|  |
| Давидай Одон, Еврей арадай ниитын һүлдэ тэмдэг |
| Ниитэ хүн зон |
| **14.6–17.8 саяЕхэдхэһэн хүн зон (бүрин гү, али хахад Еврей уг гарбал ороно):20.7 сая**
 (2018, est.) |
| Түблэрһэн газар орон |
|  Израиль | 6,558,000–6,958,000 |
|  АНУ | 5,700,000–10,000,000 |
|  France | 453,000–600,000 |
|  Canada | 391,000–550,000 |
|  United Kingdom | 290,000–370,000 |
|  Argentina | 180,000–330,000 |
|  Russia | 172,000–440,000 |
|  Germany | 116,000–225,000 |
|  Australia | 113,000–140,000 |
|  Brazil | 93,000–150,000 |
|  South Africa | 69,000–80,000 |
|  Ukraine | 50,000–140,000 |
|  Hungary | 47,000–100,000 |
|  Mexico | 40,000–50,000 |
|  Netherlands | 30,000–52,000 |
|  Belgium | 29,000–40,000 |
|  Italy | 28,000–41,000 |
|  Switzerland | 19,000–25,000 |
|  Chile | 18,000–26,000 |
|  Uruguay | 17,000–25,000 |
|  Turkey | 15,000–21,000 |
|  Sweden | 15,000–25,000 |
| Хэлэн аялгуу |
| * **Үлүү ехэ яряанай:** Мүнөөнэй Иврит **·** Англи **·** Орос **·**  Франци **·** Испани
* **Түүхэн:** Идиш **·** Ладино **·** Еврей-Араб **·** бусад
* **Нангин:** Библиин Иврит **·** Библиин Арамей **·**  Талмудай Арамей
 |
| Шажан |
| Иудаизм |
| Түрэл арад түмэн |
| Еврейн үндэһэтэнэй хубаалга (Ашкенази, Сефард ба Мизрахим) Семит-хэлэтэй хүнүүд: Самаришууд, Арабууд Ассиришууд ба Левантшууд Бусад  |

**Еврейшүүд** (иврит: יְהוּדִים, ISO 259-2: **Yehudim**, Израиль хэлэлгэ: [jehuˈdim]) гү, али **Еврей арад** болбол этношажанай бүлгэм үндэһэтэн, ба түүхэн Израиль ба Иудеягай Израилитууд ба Ивритуудһаа гаралтай. Еврейн үндэһэтэнэй хамаа, национальность, ба шажан нь хоорондоо нягта холбоотой, ушариинь Иудаизм нь Еврей арадай үндэһэнэй шажан, болобошье түүнэй сахилга шангаһаа үгы хүрэтэр хубилгадаг.

## Зүүлтэ
# Хото

Улаан Үдэ хото.

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
Хото |
| монгол кирилл. |
Хот |

**Хото** (самгардяар कोट्ट — *koṭṭa* «бэхилэлтэ») — олон ажаһуугшадтай газар, хүн олоноор хуран сугларжа, барилга байшан согсолоон һуурижаһан томохон хэмжээнэй һуурин газар юм. Хүн зон ехэтэй һуурин газарые юрэнхыдөөнь гасаа, тосхонһоо илган хото гэхэ болобошье захирха, хуули зүйн тусхай эрхэ, түүхэн тохёолдолнуудһаа хамааран хото хэмээгдэжэ болодог.

Хотын ажаһуугшад хүдөөажахын ажал хэдэггүй. Хото гээшэ олон үндэр шабар болон шулуун барилгатай байха ёһотой. Ажаһуугшадынь худалдаа найманай, уран дархашанай, эрдэм ухаанай, сэрэгшэдэй, гүрэнэй албанай болон бусад ажал хүдэлмэри хэдэг юм.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Хотогэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
# Үзэл суртал

**Үзэл суртал** (ондоогоор хэлэбэл **идеологи**, грек: ιδεολογία; грек: ιδέα «үзэл» + грек: λογος «суртал») тусхай анги, үндэһэнэй, хүдэлөөн зоной үзэл; байгаа эдэй засагай ба хүнэй хоорондын харилсаануудаар үндэһэлжэ бии болоһон улас түрын, гүн ухаанай, хуулиин ба уралигай гэхэ мэтэ үзэлнүүдэй идеологи болбол ниитын байдал ба мэдэрэлэй шэнжэ болодог тула өөрөө эрьелдэн ниигэмэй-эдэй засагай һууриие (базисые) нүлөөлнэ; анги ниигэмэй эзэрхэгшэ үзэл суртал хадаа эзэн болодог ангиин идеологи болоно.

## Зүүлтэ
# Гүрэн түрын бодолго

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
Улас түрэ |
| монгол кирилл. |
Улс төр |

**Улас түрэ** (монг.: *Улс төр*) гү, али **гүрэн түрын бодолго** (ород: *Политика* — грек: :πολιτική) гээшэ арад түмэн, эргэн эрхэтэд, һонирхолой бүлэгүүдэй шэдэбэри гаргаха үйлэ ябаса юм. Эндэ ниигэмэй доторхи шажанай, мэдэлгын, олзын хэрэг эрхилэгшэ үйлээр нэгэдэхэ һонирхолой бүлэгүүд ородоггүй. Харин эргэн эрхэтэдэй засаглалые багтааһан улас болон түрын үйлэ ажалые эрхилхэ шэнжэлхэ эрдэм ухаан болоод арга шадабари гэжэ үзэжэ болоно.

Ниигэмэй нэгэ бүлэг нүгөө хэһэгтэй харилсахадаа хүсэн хэрэглэхэ эрхэ дээрэ тулгуурилһан засаглалай онсогой түрэл гаража ерэхэ үеһөө улас түрэ бии болонхой. Энэниие түрын засаглал гэжэ болоно. Иимэдэ алибаа засаглалай харилсаа үйлэ ажаллалгын зүбхэн түрын эрхэ мэдэлтэй холбогдохо тэрэ хэһэгые улас түрэ гэжэ ойлгожо болоно. Түрэ улас 6000 жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ үзэдэг.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Улас түрэгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
# Арадшалал

**Экономист сэдхүүлэй 2020 оной *Арадшалалай индекс* гэжэ карта**

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Бүрин арадшалал**
  9.01–10
  8.01–9 | **Дутуу арадшалал**
  7.01–8
  6.01–7 | **Гибрид журам**
  5.01–6
  4.01–5 | **Дарангылал**
  3.01–4
  2.01–3
  0–2.00 | **Мэдээсэлгүй**
   |

Сүлөөтэ һунгуули улас түрын арадшалалай шэнжэ

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
Арадшалал |
| монгол кирилл. |
Ардчилал |

**Арадшалал** гү, али **демократи** (грек: δημοκρατία — «арадай засаг»: грек: δῆμος — «арад» болон грек: κράτος — «засаг») —

1. шууд гү, али түлөөлэлээр арад олон түрын ушарта оролсохо ба тэрэнэй тулада һанал эрмэлзэлэлээ сүлөөтэй элирхэйлхэ эрхэ бүхы түрын хэлбэри.
2. үргэн олоной эрхэ ашагые хангаха алибаа хамта олон гү, али байгуулалгын арга барил
3. алибаа орон нютагта өөһэдын амидаралда нүлөөлэх үйлые эргэд, арад түмэниинь тэгшэ эрхэтэйгээр шэйдэбэрлэхэ засаглал юм. Өөрөөр хэлэбэл, ниигэмдэ нүлөөлхэ улас түрэ, эдэй засаг, соёлой болон бусад амидаралай оршондо хэм хэмжээ, зүй тогтол, хуули, дүрэм, журмые үүдхэхэ, һайжаруулха, хэбшүүлхэд хүмүүн сүлөөтэйгээр, тэгшэ оролсоно (мүн ехэ, бага оролсохо эрхэтэй) гэһэн үг юм.

Улас түрын бодолой хубида өөр хоорондоо холбоо хамааралтай засаглалай хэлбэри, улас түрын гүн ухаануудай согсо юм. Арадшалалай нэгэ үндэһэн шэнжэнь сүлөөтэ һунгуули ябагдадаг ябадал. Сүлөөтэ һунгуули ябагдахан тулда үзэл бодолоо сүлөөтэй элирхэйлхэ, хэблэл мэдээлэлэй сүлөөтэй байдал, хуули ёһoop ударидаха зэргэ шадамжууд хэрэгтэй байдаг. Иимэдэ эдэгээрыньшье арадшалалай гол тулгуур шэнжүүд болоно. Дарангуйлал, улас түрын асуудалда хүндэлэнгһээ оролсохо ябадалые сээрлэхын тулда сэрэгэй хүсэнг арад түмэн захирша зохюулха ябадалые мүн шухалшалдаг. Зарим оронуудта арадшалалынь тэнсүү эрхэ гэһэн заршам дээрэ тулгуурладаг.

## Зүүлтэ
# Улас түрын нам

**Улас түрын нам** (ᠤᠯᠤᠰ ᠲᠥᠷᠦ ᠶᠢᠨ ᠨᠠᠮ) гээшэ үзэл бодолоороо эблэлдэн нэгэдэһэн болон засагай эрхые абаха эсэсэй зорилготой хэһэг бүлэг хүнүүдэй нэгэдэл, улас түрын байгуулга юм.

Улас түрын намай үндэһэн үүргэнүүд:

* Ниигэмэй үүргэ - эрхэтэдые ашаг һонирхолые нэгэдхэн тодорхойлхые эрмэлзэдээд, тэдэнэй хүсэл зоригоо элирхылхэ арга замые "заажа" үгэн тэдэнэй шаардалгые тодорхой зохихо түбшэндэ гаргадаг (хурал, жагсаал, суглаан зохёон байгуулхаһаа эхилээд хубисхалда уряалан дуудадаг);
* Үзэл сурталай үүргэ - ниитэ ниигэмэй гэшүүд болон өөрын гэшүүдтээ улас түрын тодорхой үзэл баримталалгые (либерал, консерватив, социал-демократ, фашис, коммунис гэхэ мэтэ) һанал болгожо этигэл үнэмшэлгэ болгоһоноор өөһэдын болбосоруулһан ниигэмэй хубилалтын стратегияа дэмжүүлхэ;
* Улас түрын үүргэ (Һунгуулиин үүрэг, Ударидалгын үүргэ) - түрын һунгуулида оролсожо засаглаха эрхэ мэдэл болон тэрэндэ оролсохо эрхэ абаха, түрын бодолгые тодорхойлхо, түрын албан тушаалда өөһэдын хүнүүдые бэлдэн байршуулха;
* Арад түмэнэй эрхэ ашагта ниисүүлэн ажаллаха;
# Хубисхал

**Хубисхал** (ᠬᠤᠪᠢᠰᠬᠠᠯ) гээшэ засаг журамай гү, али байгуулгын дүримдэ гэнтэ хубилалта юм. Хубисхал гэжэ юрэнхыдөө ниигэмэй, улас түрын системэдэ хубилалта удхатайгаар хэрэглэхэдэгшье һаа, эдэй засаг, соёл, үзэл бодолго гэхэ мэтэ янза бүриин һалбарта гэнтын хубилалтануудые хубисхал гэгдэнэ.

Хубисхал юрэнхыдөө ниигэмэй журамда гү, али улас түрын системэдэ хубилалта гэжэ удхатай. Нью-Йоркын ехэ һургуулиин профессор Джефф Гудвин хубисхалтын онсолигынь иигэжэ тайлбарилна: «Мүнөөгэй улас гүрэн гү, али засаг журамда эсэргүүсэдэг хуули ёһонһоо гадна, хүсэрхылэл гэхэ мэтэ арга замаар улас гүрэниие гү, али засагые унагаажа шэнэ засагые байгуулдаг массын ниигэмэй хүдэлөөниие хубисхал гэнэ... Энэһээ гадна, хубисхал гээшэ энгын массын хүдэлөөн ба дэглэмэй хубилалта бэшэ аад, улас түрын, эдэй засагай, ниигэмэй, соёлой гэнтэ үндэһэн хубилалтада хүргэнэ».

Улас түрын бодолгын хубисхал болон ниигэм эдэй засагай хубисхал болбол социологи, политологи, түүхэ гэхэ мэтэ ниигэмэй эрдэм ухаанай шэнжэлэлэй асуудал мүн.

## Улас түрын хубисхал

### Оршон үеын арадшалһан хубисхал

Франциин Июлиин хубисхалые тэмдэглэдэг Эжен Делакруагай «Арад зоноо ударидадаг Эрхэ сүлөө»
* Англиин хубисхал (1642 он-1653 он)
* Алдартай хубисхал (1688 он)
* Америкын хубисхал (1774 он-1783 он)
* Франциин хубисхал (1789 он)
* Июлиин хубисхал (1830 он)
* Бельгиин хубисхал (1830 он)
* Февралиин хубисхал (1848 он)
* Түрэгэй хубисхал (1908 он)
* Мексикын хубисхал (1910 он)
* Синьхайн хубисхал (1911 он)
* Февралиин хубисхал (1917 он)
* Ноябриин хубисхал (1918 он)

### Социалис хубисхал

Орос хубисхалые тэмдэглэдэг Иван Владимировой «Бүргэдые арилаг саашаа!»
* Парисай комунна (1871 он)
* Октябриин хубисхал (1917 он)
* Спартакис хубисхал (1919 он)
* Монгол арадай хубисхал (1921 он)
* Испаниин хубисхал (1936 он)
* Югославиин хубисхал (1941 он-1945 он)
* Вьетнамай августын хубисхал (1945 он)
* Хитад хубисхал (1949 он)
* Кубын хубисхал (1959 он)
* Соёлой хубисхал (1966 он-1976 он)
* Лаосой хубисхал (1975 он)
* Анголын хубисхал (1975 он-2002 он)
* Никарагуагай хубисхал (1979 он-1990 он)
* Боливарис хубисхал (1999 он-)

### Социализмда эсэргүү хубисхал

* Зүүн Европын хубисхал (1989 он)
* СССР-эй задарал (1991 он)

### Арадшалһан хубисхал

Литвада СССР-дэ эсэргүү хубисхал
* Солонгос арадшалуулга
	+ Солонгос апрелиин хубисхал (1960 он)
	+ Июниин арадшалһан тэмсэл (1987 он)
* Филиппинэй хубисхал (1987 он)
* Тяньаньмэнь талмайн алалга (1989 он)
* Сарнай хубисхал (2003 он)
* Улаан шара хубисхал (2004 он)
* Жасмин хубисхал (2010 он)
* Египедэй хубисхал (2011 он)
* Арабай хабар (2010 он, 2011 он)
* Наран сэсэг хубисхал (Тайвань), Шүхэрэй хубисхал (Хонконг) (2014 он)
* Евромайдан (2014 он)

### Лалын хубисхал

* Иранай хубисхал

## Соёл бодолгын хубисхал

* Һэргэн мандалта
* Протестант шэнэшлэл
* Эрдэм ухаанай хубисхал
* Даяршалга
* Соёлой хубисхал

## Эдэй засагай хубисхал

* Шэнэ шулуун зэбсэгэй хубисхал
* Ажаүйлэдбэриин хубисхал
* Ногоон хубисхал
* Эрдэм ухаан-техникын хубисхал
* Мэдээсэлэй хубисхал

## Зүүлтэ