Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Цинь улас

|  |
| --- |
|  |
| **Цинь улас** 秦朝 |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | МЭҮ 778 — МЭҮ 206

 |  →    → |

 |
|  |
| **Ниислэл** | Сяньян |
| **Хэлэн(үүд)** | Хитад хэлэн |
| **Засаглалай хэлбэри** | Эзэнтэ улас |
| **Обог удам** | Цинь |
|  |

**Цинь улас** (хитадаар 秦朝, *Qín Cháo*) гээшэ эртын Хитадай олон ванта уласуудай нэгэ юм. МЭҮ 220 ондо Цинь уласай хаан Цинь Шихуанди эртын Хитадай ванта уласуудые байлдан эзэлжэ дууһаһанай дараа өөрыгөө хуанди гү, али эзэн хаан гэжэ зарлаһан юм. Гэбэшье Цинь Шихуанди хааниие наһа бараһанай хойно Цинь улас хоёр жэл оршом оршон тогтоноод мүхөө бэлэй.

## Эзэн хаад

| Титим / номой нэрэ | Түрэлхи нэрэ | Засаглалай үе |
| --- | --- | --- |
| *Зохеолдо* : Цинь уласай + *номой нэрэ* |
| Вэнь-ван (惠文王 Huiwen) (Хуэйвэнь-цзюнь) | Ин Сы (嬴駟 yíng si) | МЭҮ 324-МЭҮ 311 |
| У-ван (武王 Wu) | Ин Дан (嬴蕩 yíng dang) | МЭҮ 310-МЭҮ 307 |
| Чжаосян-ван (昭襄 Zhāoxiāng) | Ин Цзэ (嬴則 yíng zé или 嬴稷 yíng jì) | МЭҮ 306-МЭҮ 250 |
| Сяовэнь-ван (孝文 Xiàowén) | Ин Чжу (嬴柱 yíng zhù) | МЭҮ 250 |
| Чжуансян-ван (莊襄 Zhuāngxiāng) | Ин Цзычу (嬴子楚 yíng zi chǔ) | МЭҮ 249-МЭҮ 247 |
| Цинь Ши-хуанди (始皇帝 Shǐ Huángdì) | Ин Чжэн (嬴政 yíng zhèng) | МЭҮ 246-МЭҮ 210 |
| Эрши-хуанди (二世皇帝 Èr Shì Huángdì) | Ин Хухай (嬴胡亥 yíng hú hài) | МЭҮ 209-МЭҮ 207 |
| Цзыин (秦王子嬰 qín wáng zi yīng) | Ин Цзыин (嬴子嬰 yíng zi yīng) | МЭҮ 207 |
# Джордж Вашингтон

|  |
| --- |
| Джордж Вашингтон |
| George Washington |
|
Гилберт Стюарт бэшэһэн хүрэг, 1797 он |
| Ажал үйлэ: |
АНУ-ай түрүүшын юрэнхылэгшэ
 |
| Түрэһэн үдэр: | 1732 оной 2 һарын 22(1732-02-22) |
| Түрэһэн газар: | Бриджс-Крик, Британиин Вирджини |
| Эрхэтэнэй харьяалал: |  Королевство Великобритания[d]  Америкын Нэгэдэһэн Улас |
| Наһа бараһан үдэр: | 1799 оной 12 һарын 14(1799-12-14) (67 наһатай) |
| Наһа бараһан газар: | Маунт-Вернон, Вирджини можо улас |
| Гарай үзэг: |  |

**Джордж Вашингтон** (англи: George Washington, 1732 оной 2 һарын 22 — 1799 оной 12 һарын 14), Америкын Нэгэдэһэн Уласай улас түрын ажал ябуулагша, жанжан; Америкын тусгаар тогтонолой түлөөхи дайнай (1775-83) үеын колонистуудай сэрэгэй командалагша түрүүшын юрэнхылэгшэ юм. АНУ-ай Үндэһэн Хуулиие бэшэһэн конвендэй (1787) түрүүлэгшэ гэшүүн. Европын гүрэнүүдэй хоорондохи үрдилдөөндэ Америкын нейтралитет байдалые дэмжэбэ. Гурбадахяа АНУ-ай юрэнхылэгшэ гурбадахяа ажалуулхаяа арсаба.

## Намтар

Вашингтон 1732 оной 2 һарын 22-до АНУ-ай Вирджини можодо түрөө һэн. Тэдэнэйхи Вирджинида богоолой таряалангай ажахы эрхэлэн, һүүлдэ баһа уурхайн ажалда оролсожо байгаа. Вашингтонойхи дунда зэргын һорболжото айл байба. Тэрэнэй эсэгэ Августин Вашингтон болон эхэ Мэри Болл Вашингтон бүлэ Англиһаа гаралтай ажа.

Вашингтон бага наһанай ехэнхи сагаа Стаффордтахи Ферри фермада үнгэрһэн болоо. Эсэгэ Августин тэрэниие 11 наһатайда наһа баража, 14 наһатай томо аха Лоурэнс абынгаа ажалые хүлеэн абаа. Лоурэнс эсэгынгээ үб хүрэнгын ехэнхиие залгамжалан абаһан ба таряалангай газараа Маунт Вернон гэжэ нэрлэһэн байна. Вашингтон Фэрри фермаяа үб залгамжалаа һэн. Вашингтон, Лоурэнс хоёр нэгэ эсэгэтэйшье өөр өөр эхын хүүгэдүүд байгаа. Томо ахань гэрлэһэн болон хадам аба болохо Гүн Фэйрфакс Вашингтоной зан түлэб бүрдэхэдэ нүлөө үзүүлһэн гэдэг.
# Долоон үбгэд

| Долоон үбгэд
  |
| --- |
| Долоон үбгэд
зураг ехэдхэхэеэ зурагые дараарайгты |
| Латин нэрэ
  | Ursa Major (хам. п.: Ursae Majoris)
  |
| Тобшолго
  | UMa |
| Тэмдэг
  | Ехэ баабгай
  |
| Сэхэ абиралта
 | 7h 58m һаа 14h 25m хүрэтэр
  |
| Тонгойлго
  | +29° һаа +73° 30′ хүрэтэр
  |
| Талмай
  | 1280 кв. градус (3))
  |
| Эгээн ялагар одонууд (одоной хэмжээ < 3m)
  | * Алиот (ε) — 1,76m
* Дубхе (α) — 1,81m
* Бенетнаш (η) — 1,86m
* Мицар (ζ) — 2,23m
* Мерак (β) — 2,34m
* Фекда (γ) — 2,41m
 |
| Солир урасхал
 | * Урсиды
* Леониды-Урсиды
* Апрельские Урсиды
 |
| Хүршэ зэргэлһэн одоной ордонууд
  | * Луу
* Жираф
* Хатар
* Бага Арсалан
* Арсалан
* Вероникын үһэн
* Зорюута Нохойнууд
* Сар малшан
 |
| Одоной ордон +90°-һээ −16° харагдажа болоно. Россиин газар дэбисхэрһээ 3 һарада эгээн һайнаар харагдана.
  |
|  |

**Долоон үбгэд** (**долоон бурхад**) — хойто һүниин тэнгэридэ тодо харагдаха одоной ордон юм. Долоон үбгэдэй одонууд шанага шэнги харагдадаг ушарһаа заримдаа баһа **шанага долоон** гэжэ нэрэтэй.

## Зүүлтэ
# Алас Дурна

Алас Дурна

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
Алас Дурнада |
| монгол кирилл. |
Алс Дорнод |

**Алас Дурна** (оросоор Да́льний Восто́к, хитадаар 遠東, солонгосоор 극동, японоор 極東, тай. ตะวันออกไกล, Загбар:Lang-vi, индонезяар Timur Jauh, англи: Far East) — Азиин түбиһөө зүүн хэһэгэй газар орон гү, али Зүүн Ази (Россиин Алас Дурна зүгые оролсуулаад) болон Зүүн Урда Азиие хамтадхан зааһан Баруунай нэрэдэл. Мүн зарим тохёолдолдо эдэй засаг, соёлой ушар шалтагаанай уламһаа Хойто Азиие оролсуулхань бии. Харин Монголшууд энэ нютагта багтажа байгаагай хубида "Алас Дурнада" гэбэл Россиин Алас Дурна гэжэ ойлгоно.

"Алас Дурна" хэмээхэ ойлголто Европын газар зүйн улас түрын ухаанда 19-р зуунай үеһөө нэбтэрһэн болоод Ойрохи Дурна, Дунда Дурна гэдэг ойлголтуудые мүн хэрэглэхэ болоо. Яг үүнэтэй эжэл шалтагаанаар эртэнэй Хитадууд баруунай оронууд гү, али Энэдхэгһээ саашахиие "Тайши (泰西)" гэжэ нэрлэжэ байгаа.

## Алас Дурнын уласууд

* Брүнэй (Бруней-Даруссалам)
* Вьетнам
* Хонконг
* Индонези
* Кампучи
* Тайвань
* БНХАУ
* Хойто Солонгос
* Лаос
* Макао
* Малайзи
* Монгол
* Бирма
* Урда Солонгос
* Орос (Россиин Алас Дурна)

1. Амарай можо
2. Буряад Улас
3. Еврей автономито можо
4. Үбэр Байгалай хизаар
5. Камчаткын хизаар
6. Магаданай можо
7. Далайн шадар хизаар
8. Саха (Яхад) Улас
9. Сахалинай можо
10. Хабаровскын хизаар
11. Чукоткын автономито тойрог

* Сингапур
* Тайланд
* Зүүн Тимор
* Филиппина
* Япон

## Холбоотой удха

* Зүүн Ази
* Зүүн Урда Ази
* Хойто Ази

## Зүүлтэ
# 4 һарын 11

**Дүрбэдүгээр һарын 11** — Григориин литын жэлэй 101-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 102-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 264 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Шэхэн

Шэхэнэй бүтэсэ:
**Гадаада шэхэн:**
1. Арһан
2. Нүхэн (һүбэ)
3. Хуудаһан (дэльбэ)
**Дунда шэхэн:**
4. Хэнгэрэг халһан
5.
6. Алха
7. Дүшэ
8. Дүрөө
**Дотоодо шэхэн:**
9. Сагирган һубаг
10. Эмгэн хумһан
11. Мэдрэлэй эсүүд
12.
**Шэхэн** (ᠴᠢᠬᠢ) — соносолой (шагнахын) эрхэтэн. Хүн болоод һүн тэжээлтэдэй шэхэн байралалаар гадаада, дунда, дотоодо гэжэ гурбан шэхэн хубаагдана. Дотоодо шэхэниинь шагнаха һэрэлые хамаархиһаа гадна бэеын тэнсүүрые хамаарна.

## Зүүлтэ
# Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн

Улас орнуудай худалдан абаха шадбаряар тоосоһон нэгэ хүндэ оногдохо дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн (2008 он)
**Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн** (англ. *gross domestic product*), тобшолһон нэрэ - **ДНБ** (англ. *GDP*) — тодорхой хугасаанда тухайн орондо шэнээр бүтээгдэһэн бараан болон үйлшэлгээнүүдэй заха зээлиин үнын ниилбэри юм. Мүнөө сагта энгиинээр Нэгэ хүндэ оногдохо ДНБ улас оронуудай ажамидаралай нюруу заагша болодог. ДНБ-ые үйлэдбэрилэлтын, ашаглалтын, хубаарилалтын гэһэн гурбан аргаар тоосодог.
Ондоогоор хэлэбэл, Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүндэ тухайн уласай хилэ дотор байдаг бүхы үйлдэбэрилэлые оруулжа тоосоно. Үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүн гэдэг гадаада байдаг тухайн уласай эрхэтэнэй ажахын нэгэжын үйлэдэбэрилэлые оруулжа тоосодог юм.

### Үйлэдбэрилэлтын арга

Ниитэ үйлдэбэрилэл - Ниитэ забсарай хэрэглээ = Ниитэ нэмэгдэл үртэгэ
гэжэ тоосохые үйлдэбэрилэлтын арга гэнэ.

### Зардалай арга

ДНБ = Хубиин хэрэглээнэй зардалууд + Дотоодой хүрэнгэ оруулалта + Засагай газрай хэрэглээнэй зардлууда ба ниитэ хүрэнгэ оруулалта + (Экспорт - Импорт)
гэжэ тоосохые зардалаар ДНБ-ые тоосохо арга гэнэ.

### Хyбаарилалтын арга

Xүдэлмүрэй хүлэһэ, үндэһэн хүрэнгын элэгдэл, ашиг түүнтэй адилтгаха орлого, шууд буһа татбар зэргэ орлогой элeмeнтүүдын ниилбэрээр тоосохые хубаарилалтай арга гэнэ.

## Мүн үзэхэ

* Арадай ажахы
# Сидней

| Сидней хото |
| --- |
| —  **Хото**  — |
| Sydney |
| Skyline of Сидней хото |
| Улас орон |  Австрали |
| Можо улас | Шэнэ Урда Уэльс |
| Газар нютаг | 12144,6 км² |
| Хүн зон  | 4 840 600 хүн (2014) |
| Нягтарал | 397,25 хүн/км² |
| Сахим газар | cityofsydney.nsw.gov.au/ (персээр) |

**Сидней** (англи: Sydney), зүүн-урда Австралида байрладаг хото Шэнэ Урда Уэльс можо уласай засаг захиргаанай түб. 4,840 сая хүн зонтой (2014). Порт-Джэксон булангай эрьедэ байрладаг уһанай боомто (30 сая тонно үлүү ашаанай эрьесэтэй). Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Гүрэнэйнгөө эгээн томо эдэй засагай түб. Машина бүтээлгэ (тээбэри, сахилгаан хэрэгсэл), түмэрлиг, химиин, бүдэй, саарһанай, газарай тоһо болбосоруулха ажаүйлэдбэри. Жэл бүриин нооһоной үнэ хаялсаха худалдаан (аукционууд). Метрополитен. Дээдэ һургуули. Хотын суурхаһан байра болохо оперын театр (1959). Шэнэ Урда Уэльсын уран һайханай галерей, Австралиин музей, Сэрэгэй-дурасхалай уран һайханай галерей. 1788 ондо байгуулагданхай (Австралиин түрүүшын Европынхид колонизаторнуудай һуурин). XXVII-дугаар Олимпиин наадан.

Британиин Австралидахи эгээн түрүүшын колони юм. Тус хотые 1788 ондо Британиһаа ерэһэн түрүүшын уһан флотын ударидагша Артур Филипп Сиднейн буланда байгуулба. Сиднейһээ ерэһэн хүниие Sydneysider гэдэг. Австралида ерэжэ бай сагаашадай олонхи Сиднейе зоридог ушар олон үндэһэтнһөө бүридэһэн хото болобо.

Сидней Австралиин зүүн-урда эрье дээрэ оршодог. Сидней хото Порт-Джэксон боомтые хүреэлжэ байгуулагдаһан тула "Боомтын хотл" гэһэн нэрэтэй болобо. Сиднейн оперын театр, Булангай хүүргэ (*Harbour Bridge*), далайн эрьенүүдээрээ алдартай. Хотын нютаг дэбисхэрэй эрьен тойрондо үндэһэнэй паркууд байдаг ба олон булан тохой, гол мүрэнүүдтэй. Лоубороугой ехэ һургуулиин 1999 оной "дэлхэйн хотонуудай" жагсаалтада бүридхэгдэбэ. Сидней хадаа 1938 оной Британиин эзэнтэ гүрэнэй наадан, 2000 оной зунай Олимпиин наадан, 2003 оной регбиин дэлхэйн абарга шалгаруулха тэмсээн зэргэ олон спорт, улас түрэ, соёл уралигай наадан, тэмсээн, арга хэмжээе зохёон байгуулһан байна. 2007 оной юһэдүгээр һарада Ази Номгон далайн эдэй засагай хамтын ажаллалгын байгуулгын 21 гэшүүн ороной түрын тэригүүдые хүлеэн абажа, 2008 оной долодугаар һарада Дэлхэйн залуушуудай үдэрые зохёон байгуулба.