Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 7 һарын 20

**Долодугаар һарын 20** — Григориин литын жэлэй 201-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 202-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 164 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Альберт Айнштайн

|  |
| --- |
| Альберт Айнштайн |
| Albert Einstein |
|  |
| Ажал үйлэ: |
физик, эрдэмтэй хүн
 |
| Түрэһэн үдэр: | 1879 оной 3 һарын 14(1879-03-14) |
| Түрэһэн газар: | Германиин эзэнтэ гүрэн, Ульм |
| Эрхэтэнэй харьяалал: |  Королевство Вюртемберг[d] апатрид[d]  Швейцари  Цислейтания[d]  Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас  Германи  Америкын Нэгэдэһэн Улас |
| Наһа бараһан үдэр: | 1955 оной 4 һарын 18(1955-04-18) (76 наһатай) |
| Наһа бараһан газар: | АНУ, Нью-Жерси Улас, Принстон |
| Нүхэр: |
Милева Марич (1903–1919) Эльза Лёвэнтал (1919–1936)
 |
| Шагнал: |  Физикын Нобелиин шагнал (1921) Коплиин медаль Планкын медаль Маттеуччиин медаль

 |
| Һургалта: |
ETH Цюрих Цюрихиин Ехэ һургуули
 |
| Гарай үзэг: |  |

**Альберт Айнштайн** (*Albert Einstein*, ородоор **Эйнштейн**, \*1879 оной 3 һарын 14 — †1955 оной 4 һарын 18) Германии еврей гаралтай АНУ Швейцариин онолой физик байба. Тэрэнэй онолой физикэдэ оруулһан хуби нэмэри физикын юртэмсые асар ехээр өөршэлһэн бэлэй.

Тэрэнэй һудалгаанай үндэһэн шэглэл болохо гол харисангын онол орон зай ба саг хугасаанай ойлголтые үндэһээр өөршэлһэн юм. Тэрэ 1905 ондо гаргаһан «Хүдэлжэ бай бэенүүдэй электродинамика» гэһэн гаршагтай ажалайхинь агуулгань харисангын тусхай онол гэһэн тодорхойлогдоһон бэлйэ.

Айнштайн 1916 ондо харисангын юрэнхы онолоо ниитэлүүлһэн. Мүн тэрэ Квант физикада дорбитой хуби нэмэри оруулһан болоод 1905 ондо хэблүүлжэ байһан Фото-электроной эффектиин тайлбараараа 1922 оной арбан нэгэдүгээр һарада 1921 оной физикиин Нобелиин шагнал хүртэһэн бэлэй. Тэрэнэй онолой ажалнууд болон *E=mc2* масс-энергиин тэнсэтьгэл атомын бүмбэгэ ба сүмиин энергиин хүгжэлдэ шууд бусаар нүлөөлһэн.

## Ажал

Айнштайн — 300 улам бодос зүйн шэнжэлхэ зохёолой автор, мүн шахуу 150 шэнжэлхэ ухаанай түүхын, шэнжэлхэ ухаанай гүн ухаанай, публицистикын номууд ба үгүүлэлнүүдэй автор. Агуу ехын шэнжэлхэ ухаанай онолой автор:

* Харисангын тусхай онол (1905).
	+ Харисангын тусхай онолой дотор — массын ба энергиин харисангын хуули: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
* Харисангын ниитын онол (1907—1916).
* Фотоэффектэй квант онол.
* Дулаан багтаамжын квант онол.
* Квант Бозе — Айнштайнай статистика.
* Броунай ябасалай статистик онол.
* Индуцированно сасалга.
* Термодинамик флуктуациин гэрээлэй сасарангалай онол

## Зүүлтэ
# Ватикан

|  |
| --- |
|  |
| **{{{буряад\_нэрэ}}}** {{{уугуул\_нэрэ}}} |
| {{{статус}}} |
| **Нютаг дэбисхэр** |
|   Ниитэ | 0,49 км² |
| **Хүн зон** | 882 хүн (2024 оной 12 һарын 31) |

**Ватикан** — Рим хотодо байрладаг Европын хото-улас.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Ватикангэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* vatican.va

|  |
| --- |
| Европо |
|  | **Австри·**  Азербайджан **·**  Албани **·**  Андорра **·**  Беларусь **·**  Бельги **·**  Болгари **·**  Босни ба Герцеговина **·**  Ватикан **·**  Германи **·**  Греци **·**  Гүржи **·**  Дани **·**  Ирланд **·**  Исланд **·**  Испани **·**  Итали **·**  Казахстан **·**  Кипр **·**  Оросой холбоото улас **·**  Латви **·**  Литва **·**  Лихтенштейн **·**  Люксембург **·**  Мальта **·**  Молдави **·**  Монако **·**  Нидерланд **·**  Норвеги **·**  Нэгэдэһэн Хаанта Улас **·**  Польшо **·**  Португал **·**  Румыни **·**  Сан-Марино **·**  Серби **·**  Словак **·**  Словен **·**  Турк **·**  Унгар **·**  Украина **·**  Финланд **·**  Франци **·**  Хойто Македони **·**  Хорвати **·**  Черногори **·**  Чехи **·**  Швейцари **·**  Швеци **·**  Эстони |
# 8 һарын 1

**Наймадугаар һарын 1** — Григориин литын жэлэй 213-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 214-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 152 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Байгаалиин нөөсэ

Яхадта «Удачная» соргонь — шабхагдадаг байгаалиин нөөсын абалгын жэшээ
**Байгаалиин нөөсэ** (ᠪᠠᠢᠢᠭᠠᠯᠢ ᠢᠢᠨ ᠨᠦᠭᠡᠴᠡ) гэжэ хүнэй гараар бүтээгдээгүй, байгаалида байдаг, хүнүүдэй оршон тогтонихо хэрэгсэл юм. Эндэ уһан, хүрьһэн, ургамал, амитан, шууд ба болбосоруусан хэлбэреэр ашагладаг эрдэсүүд хамаарагдадаг. Байгаалиин нөөсэ хүнүүдэй хоол ундан, хубсаһан, орон байра, түлишэ эршэм хүсэн, ажа үйлэдбэриин түүхэй эдэй эхэ үүдэбэринь болодог.

## Ангилал

### Байгаалиин нөөсые ашаглаха байдалаарынь:

* Үйлэдбэрилэлэй,
* Эрүүлые хамгаалхын,
* Гоё һайханай,
* Шэнжэлхэ ухаанай, гэхэ мэтэ

### Байгаалиин ямар бүридүүлэгшэд хамаарагдахаарынь:

* Газарай,
* Уһанай,
* Ойн,
* Эрдэстэ,
* Эршэм хүсэнэй, гэхэ мэтэ,

### Нөөсын хэрэглэгдэхэ байдалаарынь:

* Шабхагдашагүй
* Шабхагдадаг

Шабхагдадаг нөөсыень дахин һэргээгдэхэ, һэргээгдэхэгүй гэжэ ангилна. Һэргээгдэхэгүй нөөсэ гэдэгынь дахин бии болгохогүй болон бии болгоһоншье түүниие хүн ашаглахаһаа удаан бии болодог нөөсэ орохо ба энэнь газарай баялиг юм. Энэниие ашаглабал муу үрэ дүндэ хүргэдэг. Һэргээгдэхгүй нөөсые хэмнэлтэтэй, зохидтой ашаглаха хэрэгтэй ба али алдагдал бага гаргаха шаардалгатай. Харисангы һэргээгдэхэ нөөсэдэ газарай баялиг, ойн нөөсэ хамаарагдана. Хүрьһэн хамагай үнэтэй нөөсэ болоод саг уларил, амиды организмын оролсоотойгоор маша удаан һэргээгдэнэ.

## Мүн үзэхэ

* *Энэ хуудаһан* **Байгаалиин нөөсэгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* Batey Blackman, Sue Anne & Baumol, William J. (2008), "Natural Resources", in David R. Henderson (ed.), *Concise Encyclopedia of Economics* (2nd ed.), Indianapolis: Library of Economics and Liberty, ISBN 978-0865976658, OCLC 237794267, <
# Таряан

Арбайн талмай
**Таряан** (ᠲᠠᠷᠢ᠎ᠠ) тарижа ургуулха орооһото амуу будаагай ниитын нэрэ юм. Крахмал ехээр агуулдаг үрэ таряануудые хэлэхэ элбэг. Улаан буудай, сагаан будаа, кукуруза гурбан дэлхэйн хүн зоной байнга хэрэглэдэг хоол хүнэһэн болон энергиин эх һорболжо болоно.

## Түрэл зүйлнүүд

* Сагаан будаа
* Кукуруза
* Буудай
	+ Арбай
	+ Улаан буудай
	+ Хара таряан
	+ Обёос
# Галта зэбсэг

**Галта зэбсэг** — дарин хиин үйлэшэлэлээр һуманай хушуу гү, али үрэл тодорхой кинитек энерги абан шэдэгдэн гарадаг түхөөрэмжые хэлэнэ. Галта зэбсэгынь гол түмэр, замаг, сохихо гү, али буулгаха механизм гэхэ мэтэ үндэһэн эд ангинуудһаа бүридэдэг. Галта зэбсэгынь зорюулалтаһаа хамаарша буудалга ябагдаха ябаса, бүтэсэ зэргээрээ илгагдадаг. Хуулиин ёһоор алта зэбсэг гэжэ дариин шаталтын хиин даралтаар һуманай хушуу гү, али үрэлые гол түмэрһөө ехэ хурдатай гаргаһанаар һуманай хушуунь хүнэй ами бэе, эрүүл мэндэдэ хохирол ушаруулха, ан агнаха, бусад зүйлые хүнөөхэ шадабари бүхы хэрэгсэлые гэжэ тодорхойлһон байдаг.

## Зүүлтэ