Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Цзягувэнь

Яһанда бэшэһэн цзягувэнь бэшэг
**Цзягувэнь** (хитадаар 甲骨文, *jiǎgǔwén*, *цзягувэнь* «яһан бэшэг») — хитад хэлэнэй үзэгэй эртын хубилбари.

Хитадай түб хэһэгэй Хэнань можын Аньян хотодо, ойролсоогоор 24 дүрбэлжэн км талмайтай Инь гэжэ нэрлэһэн эртын томохон хотын туури байха ба, энэ эртын хотын нэрэнь дэлхэйн соёлой түүхын хуудаһанаа үүрдэ тэмдэглэгдэн үлэһэн юм.

Эртын һорболжо үгүүлһэнээр МЭҮ 14-р зуунда Шан уласай хаан Пань Гэн ниислэлээ эндэ нүүлгэжэ абшарһан болоод тус газар 300 үлүү жэлэй турша Шан уласай улас түрэ, соёл, эдэй засагай түб болоһон байдаг. Анха 1928 ондо Инь тууриие нээжэ малталга хэһэн ба эндэһээ хүрэл эд зүйл, яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһан дээрэ һиилэһэн бэшэг бэлэг зэргэ маша ехэ түүхын олдобори олдоһониинь археологиин түүхэдэхи гайхамшагта нээлтэнүүдэй нэгэ болоһон юм.

Яһан бэшэг гэдэг яһата мэлхэйн хуяг гү, али амитанай яһан дээрэ һиилэжэ бэшэһэн эртын бэшэг юм. Шан уласай хаад ноёд бурханда этигэжэ, буг шүдхэртэ сүсэглэдэг байһан болоод алибаа хэрэгые бүтээхэһөө үмэнэ ямагта яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаар һайн муу хуби заянаа түлэгдэн үзэжэ, түлгэндэ бууһан зүйлһээ яһан дээр тэмдэглэн үлдээдэг байгаа. Яһан дээрэхи тэрэ бэшэгые «Яһан бэшэг» гэжэ нэрлэбэ. Уламаар түлгэндэ буулһан зүйл бэелхэ үедэ тухайн зүгнэлые тэмдэглэһэн хуяг юмуу яһые албан ёһоной архивай баримта болгон хадгалдаг байһан байна. Иимэһээшье эдэ суглуулгань Хитад уласай хамагай эртын бэшэмэл түүхын баримта болодог ажа.

Яһан бэшэг эртын хүнүүдтэ нюусалиг зүйлнүүдэй нэгэ байһан агаад ханза һиилбэритэй яһата мэлхэйн хуяг, амитанай яһаниие хүнүүд луугай яһан гээд бодожо эмшэгээнд хэрэглэдэг байба. Энэ байдал 1899 ондо Ван И-жун гэһэн наймаашан эрэ эдэнь нэгэн түрэлэй эртын бэшэг байна гэһэн мэдэхэ хүрэтэр үргэлжэлһэн гэдэг ба энэ нээлтэнь археологнар, хэлэ шэнжэлэлшэдэй анхааралые татаһанаар тэдэниие шудалжа эхилһэн байдаг. Одоогой байдалаар малталгаар ниитэ 150 000 үлүү яһата мэлхэйн хуяг, амитадай яһан олдоһон ба ниитэ 4 500 оршом ханза олдоод байгааһаа 1000 үлүү ханзые тайлажа уншаһан байдаг. Эдэ ханза бэшэгүүдые шудалалаар тухайн эртын саг үедэ бэшэг үзэгэй сайтар хүгжэһэн тогтосотой байгаа гэһэн дүгнэлтэдэ хүрэһэн юм.

Яһан бэшэг нэн эртын үнэлжэ баршагүй үнэтэ түүхэн олдобориин хубида 3000 үлүү жэлэй тэртээхэ Хитадай ниигэмэй улас түрэ, эдэй засаг, соёлой талаарха мэдээсэлые хадагалан үлдээһэн юм. Яһан бэшэг Хитадай эртын түүхэ, илангаяа Шан уласай үеын түүхые шудалха эгээн шухала шууд материал болоһоор ерэһэн болон мүнөөдэр яһан бэшэгэй шудалга дэлхэй хэмжээнэй шудалал болотороо хүгжөөд байна.

## Ном зохёол

* Крюков М. В. «Язык иньских надписей» М. 1973
* Tsien, *Written on Bamboo and Silk*, 2004.
# Уласхоорондын фонетикой алфавит

**Уласхоорондын фонетикой алфавит** (УФА, ородоор:Международный фонетический алфавит, МФА, англигаар: *International Phonetic Alphabet*, IPA) — Лата үзэг дээрэ үндэһэлһэн транскрипци бэшэхэ алфавит. Уласхоорондын фонетическэ холбооной байгуулһан. IPA хари хэлэнэй багшанар болон һурагшад, хэлэ бэшэгэй эрдэмтэд, логопедүүд, дуушад, зүжэгшэд, лексикографууд болон оршуулагшад хэрэглэдэг.

IPA гансал яряанай хэлэндэ илгардаг хэлэлгын шанарнуудые харуулхаар зохёогдоһон: фонемэнүүд, интонаци, үгэ ба үенүүдэй илгарал. Хэлэлгын нэмэлтэ шэнжэнүүдые (шүдэнэй шэшэрхэ, шэшэрхэ, аманай хахарһанһаа гараһан абяануудые) дамжуулхын тула нэмэлтэ тэмдэгүүдэй багтаамжа хэрэглэгдэдэг - IPA үргэдхэлнүүд.

Транскрипциин алфавитые Уласхоорондын фонетическэ холбоон заһабарилжа, хубилгадаг. 2005 оной байдалаар IPA 107 үзэгэй үзэг, 52 диакритик үзэг, 4 прозодиин үзэгые багтаадаг.

## Аялганууд

Аялганууд
Зүбшөөһэнүүд
IPA-да аялган гээшэ аялганай түбтэ байһан абяан гэжэ тодорхойлогдоно. Дооро IPA аялгануудай таблица үгтэнэ. IPA-да аялганууд үгүүлбэриин үедэ хэлэнэй байра байдалаар табигдана.

Таблицагай босоо тэнхэлэг аялганай дээшэлхые харуулна. Хэлэеэ доошонь үргэжэ үгүүлэгдэдэг аялганууд таблица соо доодо талада, хэлэеэ дээшэнь үргэжэ үгүүлэгдэһэн аялганууд дээдэ талада байдаг.

Энэл аргаар таблица соохи аялган абяанай горизонталь һуури тэрэнэй мүрөөр тодорхойлогдоно. Хэлэнэй урагшаа хүдэлдэг аялганууд ([ɛ] мэтэ) зүүн баганада, хэлэнэй хойшоо хүдэлдэг аялганууд ([ʌ] мэтэ) баруун баганада.

Хэрбээ аялганууд хос-хосоор ерэхэдэ, баруун гээшэ лабиализированна аялга (түхэреэн нюуртайгаар үгүүлэгдэдэг) гэһэн удхатай. Бусад бүхы аялганууд түхэреэн бэшэ (лабиализацилагдаагүй).

## Зүбшөөһэн

Уушханай зүбшөөһэн гээшэ глоттисые (аялганай утаһанай хоорондохи зай) гү, али аманай һаалта хэжэ, нэгэ доро гү, али удаань уушханһаа агаар гаргажа гарадаг аялганай абяанууд юм. Уушханай аялганууд IPA болон хүнэй хэлэнүүдтэ аялгануудай диилэнхи хубиие бүридүүлдэг.
# Хитадууд

Хитадууд|  |
| --- |
|  |
| Хитад уламжалалта хубсаһата залуушуул |
| Ниитэ хүн зон |
| 1,310 тэрбум  |
| Түблэрһэн газар орон |
|  Гүржи 3 661 173 — 3 956 000 |
|  БНХАУ | 1.240 тэрбум |
|  Тайвань | 22,575,365 |
|  Тайланд | 9,349,900 |
|  Малайзи | 6,960,000 |
|  Хонконг | 6,593,410 |
|  Америкын Нэгэдэһэн Улас | 3,794,673 |
|  Индонези | 2,832,510 |
|  Сингапур | 2,547,300 |
|  Бирма | 1,637,540 |
|  Канада | 1,487,580 |
|  Филиппина | 1,350,000 |
|  Перу | 1,300,000 |
|  Кампучи | 1,180,000 |
|  Оросой холбоото улас | 998,000 |
|  Урда Солонгос | 898,113 |
|  Австрали | 866,200 |
|  Вьетнам | 823,070 |
|  Япон | 655,377 |
|  Макао | 433,641 |
|  Нэгэдэһэн Хаанта Улас | 433,150 |
|  Венесуэлэ | 400,000 |
|  Урда Африка (улас) | 350,000 |
|  Итали | 320,794 |
|  Франци | 230,515 |
|  Германи | 204,828 |
|  Испани | 197,214 |
|  Энэдхэг | 189,470 |
|  Лаос | 185,765 |
|  Бразил | 151,649 |
|  Шэнэ Зеланд | 147,510 |
|  Нидерланд | 144,928 |
|  Панама | 135,000 |
|  Куба | 114,240 |
|  Коста Рика | ca 40,000 |
|  Ирланд | 11,218 |
|  Зул hарын арал | ~940 |
| Хэлэн аялгуу |
| Хитад хэлэн (кантон, у, минь, юэ, цзинь мэтэ баһа багтана) |
| Шажан |
| буддын шажан, бомбын шажан, Күнзын һургаал |
|  |

**Хитадууд** (хитадаар 漢族, *ханьцзу*), Хитад Уласай, Тайваниин ба Сингапурай диилэнхи арад түмэн. Ниитэдээ 1,310 тэрбум үлүү хүн зонтой. Хитад хэлэтэй. Юрэнхыдөө буддын, бомбын, күнзын шажантад.

## Зүүлтэ
# Мэйдзи хубисхал

Мэйдзи-Тэнно (1888)
**Мэйдзи хубисхал** (японоор 明治維新 (めいじいしん), *Мэйдзи Исин* — «Мэйдзи һэргээн заһабарилалта») гү, али **Мэйдзи шэнэшлэл** — Япон Уласта 1868—1889 оной хоорондо зохёоһон уласай түрын бодолгын, ниигэм, эдэй засагай шэнэшлэлнүүдэй субарал юм. Хубисхалай дээрэһээ Токугава обогой сёгуной засагые унагаажа эзэн хаашуулай засагые һэргээбэ. Сёгунто засагай газарһаа Муцухито эзэн хаанай шууд засагта улас болоһоной үрэ дүндэ Япониие үндэһөөрнь шэнэлэн хубилгаба. Япон самурай феодалтай эдэй засагые орхижо үндэр хүгжөөһэн ажаүйлэдбэрижүүлһэн улас болобо.

1854 оной 3 һарын 31-да АНУ-ай уһан сэрэгэй ахамад Мэттью Перри Японтой «Канагавагай хэлэлсээрые» (японоор 神奈川 条約 (かながわ じょうやく)) булимтаран байгуулһанаар Япон дахин гадаада юртэмсэтэй харилсажа эхилбэ. Бэе дааһан байдалые хамгаалжа шадаагүй сёгундо эсэргүү хүдэлөөн баруун-урда даймё изагууртад (Тёсю, Сацума, Хидзен, Тоса) толгойлжо Босин (японоор 戊辰戦争 (ぼしんせんそう)) эрхэтэнэй дайн эхилбэ. Дайнда илалтын һүүлдэ 1868 онһоо «Мэйдзи эрин» (японоор 明治時代 (めいじじだい) — «гэгээрэлтэ засаг») эхилбэ. Энэ үедэ Япон өөрынгөө улас түрэ, хуули, сэрэгэй зохёон байгуулалтые баруунай маягаар шэнэлэн, Японой эзэнтэ уласые ажаүйлдэбэрижүүлжэ эхилбэ. Энэ үеһөө Манжын Цин, Орос зэргэ уласуудтай дайн хэжэ, Тайвань, Солонгос, Сахалинай урда хахадые эзэлбэ.

## Зүүлтэ