Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Температура

| Температура |
| --- |
| Тэмдэг |
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| СИ |
К, C, F |

**Температура** (< лата: temperatura — «бараг түлэб») — халуун хүйтэнэй хэмжээе элирхылхэ физикын хэмжэгдэхүүн юм. Бэеын дулаанай түлэб байдалые харуулха үзүүлэлтэ болоод заабал температурын тодорхой нэгэн хубаари Кельвин, Цельси, Фаренгейт, Реомюраар элирхылэгдэн термометрээр хэмжэгдэһэн байна. Температура гэжэ бэеын дотоодо энергиин нюрууе тодорхойлхо үзүүлэлтэ юм. Дотоодо энерги тэглэхэ нюруу 0°К, уһанай шэнгэн хатуу түлэбэй заае 0°C, уһанай шэнгэн хиин түлэбэй заае 100°C, гэхэ мэтэ байдаг.

Уласай нэрэ томьёоной комиссиин шиидбэри, уласай стандартын ёһoop, мүн олон уласай жишэгээр мэргэжэлэй байгуулга температурын хэмжээе Цельсиин хубааряар “градус” гэжэ бэшэжэ, дугааржа ёһые дагажа мүрдэхэнь зүйтэй.

## Зүүлтэ
# Хүндэ хүнгэн

**Хүндэ хүнгэн** (**жин**) гээшэнь тухайн зүйл буюу бэетын татаха хүсэнэй хэмжүүр юм. Энэнь тухайн бэетын масса болон таталсалай хурданай үрэжэбэри байдаг. Таталсалай хүсэн дэлхэйн татаха хүсэнһөө үүсдэг болон тухайн бэетын хүндэ хүнгэн элирхэйлнэ.

Хүндэ хүнгэн бэетын массаһаа, хүндын хүсэнэй хурдадхалһаа болон бусад олон зүйлһөө (ямар тодорхойлолто хэрэглэһэнһээ хамааран) дулдыдана.

Инерциальна системын хүреэндэ амаралтада байһан бэетын тохёолдолдо тэрэнэй хүндэ хүнгэн WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 бэедэ нүлөөлһэн хүндын хүсэнтэй тэнсүү ба үгтэһэн сэгтэ WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 масса болон хүндын хурдадхал WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 -тай хуби тааруу байна:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
Хүндын хүсэнэй үргэригэй бууралга WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

## Зүүлтэ
# Шуһанай эрьелтэ

Хүнэй бэе дотор шуһанай эрьелтэ

**Шуһанай эрьелтэ** — зүрхэнһөө гаража бэе махабадаар тархаһан шуһа бусажа зүрхэндэ шудхан тэрэнэй агшалтаар дахин бэе махабадта тархаха гэдэг.

## Хүнэй шуһанай эрьелтэ

Хүниинь шуһанай эрьелтын хаалтатай тогтолсоотой: шуһа шуһые зөөгшэ һудаһануудаар дамжан эрьедэг. Зүрхэнэй зүүн хэһэг хүшэлтүрэгшээр баяжаһан шуһые организмын тогтолсоонуудай һудаһануудаар шахадаг. Шуһан эд болон эритроцитуудаар дамжахадаа хүшэлтүрэгшые сүлөөлжэ, нүүрһэнхүшэлэй хиие шингээдэг. Хүшэлтүрэгшэ үгэһэн эритроцитууд хураагуур һудаһаар зүрхэндэ бусажа ерэхэдэ тэдэниие зүрхэнэй баруун хэһэг уушхан руу ябуулдаг; зүүн хэһэгынь хүшэлтүрэгшөөр ханаһан шуһые уушханһаа хүлээн абажа бүхы бэеын эдүүд рүү эльгээдэг.

### Шуһанай ехэ эрьелтэ

Зүрхэнэй зүүн хобдолһоо хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан тараагуур һудаһаар ябажа, эд эстэ ошон хиин солилсоо хэгээд, нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй баруун тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.

### Шуһанай бага эрьелтэ

Зүрхэнэй баруун хобдолһоо нүүрһэнхүшэлэй хиитэй һудалай шуһа тараагуур һудаһаар ябажа, уушханда ошон хиин солилсоо хэгээд, хүшэлтүрэгшэ хиитэй артериин шуһан болон хураагуур һудаһаар ябажа зүрхэнэй зүүн тосгуурта ерэхэ шуһанай эрьелтэ.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Шуһанай эрьелтэгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* Клавдий Гален, на сайте University of Virginia (англ.) Архивировалһан 10 арбан хоёр һара 2007 оной.
* Вильям Гарвей, на www.peoples.ru

## Ном зохёол

* Загбар:ВТ-ЭСБЕ
* *Лищук В.А.* Математическая теория кровообращения. — 1991.
* И. П. Павлов «Лекции по физиологии кровообращения 1912—1913 г.г.». «Познавательная книга плюс», 2002