Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Үхэл

Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Рембрандт, «Тульп эмшын анатомиин хэшээл», 1632
**Үхэл** — бэе махабадай амидарал дууһаха үе шата юм. Үхэл гэдэгынь уурагта бэе задарха буюу гадаада оршонтойгоо энергиин солилсоо хэжэ шадахагүй болохые хэлэнэ. Уртабтар тархи гэмтэһэнээр амидаралай амин шухала үүрэгүүд болохо амисхалха зүрхэнэй сохилто хооллолто зэрэг үйлэ ажаллагаа алдагдажа шуһанай даралта бууража зүрхэ зогсоһоноор үхэл элирнэ.

Хүн ямаршье байдалаар үхэжэ болохо болоод үбшэн, гэнэтын үхэл, амяа хорлолто зэрэгһээ шалтагаалжа болоно. Дэлхэй даяар үдэр бүри 150,000 хүн наһан барадаг.

Хүн байгаалиин жамаараа үхэхые наһа бараха гэхэ гэдэг. Үүные хүнэй дэлхэй дээрэ амидарха хугасаа дууһаһан гэжэ ойлгожо болохо юм. Мүн байгаалиин буса жамаар наһа бараха үзэгдэлые зуурдын, алуулха, гэнэтын үхэл гэнэ. Үхэлэй дараа хүндэ юу тохёолдодог болохые хүн түрэлхитэн маша олон жэлэй үмэнэһөө тайлбарилха гэжэ оролдоһон болобошье тодорхой харюултанда хүрээгүй байһаар байна. Энэ талаар шажан, гүн ухаан хоёр харюулта үгэхэ гэжэ оролдодог.
# Григориин литэ

Григориин литын аба, Римэй папа Грегорий XIII
**Григориин литэ**нь 1582 ондо Римэй папа Григорий XIII Юлиин литые шэнэшлэн сайжруулжа бии болгоһон саг тоолол юм. Одоогоор аргын тоолол гү, али наранай тоолол гэдэг утгаараа дэлхэйн ихэнхэ орондо хэрэглэгдэдэг. Мүн **Шэнэ тоолол** (ород: Новый стиль, тобшоор *N.S.*, *NS*) гэжэ нэрлэгдэхэнь бии.

Нэгэ жэлые 365 хоногто хубааха болоод 4 жэл тутамда үндэр жэл хэмээн 366 хоногтой жэлые тоолно. Юрэнхэйдөө 4-т хубаагдадаг жэлүүд үндэр жэл байдаг болобошье 400 жэлдэ 3 удаа 4-т хубаагдадаг жэлые үндэр жэл бэшэ, юрдын жэлээр тоосодог байна.

Өөрөөр хэлбэл жэлэй тоо 400-т хубаагдаг бол үндэр жэл. 400 хубаагдадаггүй болобошье 100-д хубаагдадаг бол үндэр жэл бэшэ. Харин дээрхэ 2-һоо бусад тохёолдолдо оной тоо 4-д хубаагдажа байбал үндэр жэл хэмээн тоосно гэһэн үгэ.

### Зарим уласай Григориин тоололые мүрдэжэ эхэлһэн хугасаа

* 1582 оной 10 һарын 15 - Итали, Испани, Португал, Польш
* 1582 оной 12 һарын 20 - Франц. Хожом Францын хубисхалай дараа хэһэг хугасаанда өөһэдын он тоололые хэрэглэжэ байба.
* 1583 оной 1 һарын 1 - Бельги, Нидерландын нэг хэсэг
* 1583-1587 - Германи, Швейцари, Унгарын католик шажантай хотууд
* 1700 оной 3 һарын 1 - Германай протестант шажантай хотууд, Дани
* 1752 оной 9 һарын 14 - Ехэ Британи, хожмын Америкын Нэгэдэһэн Улас зэргэ колониудын хамт
* 1753 оной 3 һарын 1 - Швед
* 1873 оной1 һарын 1 - Япон
* 1918 оной 2 һарын 14 - Ород
* 1923 оной 3 һарын 1 - Грек

## Мүн үзэхэ

* Үндэр жэл
* Үндэр секунд
* Юлиин литэ
* ISO 8601 - Он тоололтой хамааралтай стандартууд
# Унгар хэлэн

| Унгар хэлэн |
| --- |
| Өөрын нэрэ |
magyar nyelv |
| Тараалга |
Унгар, энэ гадна Австри, Хорвати, Румыни, Серби, Словаки, Словени, Украина |
| Арад түмэн |
Унгарнууд |
| Түрэлхи хэлэтнэй тоо |
14-15 сая (2005) |
| Хэлэнэй ангилал |
Ураал* Финн-Угор
	+ Угор
		- **Унгар хэлэн**
 |
| Үзэг бэшэг |
Лата үзэг (Унгар хубилбари) |
| Албан ёһоной хэрэглээ |
| Улас |  Унгар **Олон уласай байгуулга**: Загбар:Country data Европын Холбоо |
| Орон нютаг |
Воеводино (Серби) |
| Тохируулагша байгууллага |
Унгарай Эрдэм Ухаанай Академиин Хэлэ шэнжэлгын хүреэлэн |
| Томьёолбори |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | hun |
| ISO 639-3 | hun |
| Унгар хэлэнэй тархалта |

**Унгар хэлэн** (**Мажар хэлэнmagyar nyelv*) финн-угор хэлэнүүдэй нэгэ (угор бүлэг). Унгар Уласай албан ёһоной хэлэн. Мүн Румынида, Сербида (Воеводинодо), Словакида баһа тарааһан. Хэлэгшэдэй тоо — 14 сая хүн үлүү. Манси ба ханты хэлэнүүдтэ эгээн дүтэ. МЭҮ III‑дугаар мянган жэлэй элинсэг угор хэлэнһээ эхин абана. Мүнөө үеын унгар хэлэн 8 аялгуутай: дунай санаахи, баруун, мезёшег (закирай-хаг), палоц (баруун-хойто), зүүн-хойто, секей, тиса (дунай-тиса), урда (альфёльд). Уран зохёолой унгар хэлэн XVI—XIX зуун жэлдэ зүүн-хойто аялгуугай һуурида бии болобо.

Унгар хэлэнэй фонетикэнь ута ба богони фонемэнүүдэй зүршэлдүүлэн жэшэхэ, үгын эхиндэ хашалгануудай тааруулга үгы байха, түрүүшын үедэ даралта табиха гэхэ мэтэ онсолигтой. Унгар хэлэнэй үндэһэндээ залгамал (агглютинативна) маягтай байдагшье һаа, ниилэмэл (флективнэ) элементнүүдтэй байна.
Морфологиин дуримынь хүйһэн ангилалай үгы байдал, олон падежнүүдэй тоо (20‑һаа үлүү) онсолигтой. Тодорхой (а/аz) ба тодорхойгүй (еgу) артикльнүүд тодорхой ба тодорхойгүй категориие найруулхын тула байдаг. Суффикс нэмэхэ ба үгэ нэмэлгэ хоёр үгэ үүсхэхэ аргатай.

Синтаксиста янза бүриин хэсүү мэдүүлэлнүүд үргэн тарааһан. Мэдүүлэлдэ элирхэйлэгшэ элирхэйлдэг үгынгөө урдада байгаад, элирхэйлдэг үгэ тэмдэгэй нэрэ бол тэрэтэй тааралданагүй аад, элирхэйлдэг үгэнь түлөөнэй нэрэ бол, хүйһэнээр ба падежээр тааралдана.

Үзэг бэшэгынь лата үзэгэй дээрэ ажаллана. Үзэг бэшэгынь 39 үзэгүүдһээ бүридэнэ.

Лексикын талаар, тюрк, славян ба германи хэлэнүүдһээ олон хари үгэнүүд байдаг.

Эртын унгар хэлэн тюрк хэлэнүүдтэ холбоотой байгаа.

## Хэлэгшэдэй тоо

| Улас орон | Унгар хэлэгшэд |
| --- | --- |
| Унгар | 10,177,223 |
| Румыни (гол түлэб Трансильвани) | 1,443,970 |
| Словаки | 520,528 |
| Серби (гол түлэб Воеводино) | 293,299 |
| Украина (үндэһэндээ Закарпатиин можодо) | 149,400 |
| АНУ | 117,973 |
| Канада | 75,555 |
| Израиль | 70,000 |
| **Ниитэдэ** | **12-13 сая** |

## Зүүлтэ
# Мозамбик

**Мозамбик** - Африкийн улас.

|  |
| --- |
| дэлгээхэАфрика |
|  | **Алжир·**  Ангола **·**  Бенин **·**  Ботсвана **·**  Буркино-Фасо **·**  Бурунди **·**  Габон **·**  Гамби **·**  Гана **·**  Гвиней **·**  Гвиней-Бисау **·**  Джибути **·**  Египет **·**  Замби **·**  Зимбабве **·**  Эсватини **·**  Кабо-Верде **·**  Камерун **·**  Кени **·**  Коморын арлууд **·**  Конго **·**  Ардчилсан Конго Улас **·**  Кот д'Ивуар **·**  Лесото **·**  Либери **·**  Ливи **·**  Маврики **·**  Мавритан **·**  Мадагаскар **·**  Малави **·**  Мали **·**  Марокко **·**  Мозамбик **·**  Намиби **·**  Нигер **·**  Нигери **·**  Руанда **·**  Сан-Томе ба Принсипи **·**  Сейшелийн арлууд **·**  Сенегал **·**  Сомали **·**  Судан **·**  Сьерра-Леоне **·**  Танзани **·**  Того **·**  Тунис **·**  Түб Африкын Улас **·**  Уганда **·**  Урда Африкын Улас **·**  Урда Судан **·**  Чад **·**  Экваторын Гвиней **·**  Эритрей **·**  Этиоп |
# Баку

| Баку хото |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Азербайджандахи Баку хотоАзербайджандахи Баку хото |
| Улас орон |  Азербайджан |
| Уласай хото |  **Баку** |
| Дүүргэ (12) | 12 дүүргэтэй |
| Хүн зон  | 2 181 мянган хүн (2014) |
| Нягтарал | 1015 хүн/км² |
| Сагай бүһэ | Азербайджанай саг (НЗНС+4) |
| Сахим газар | baku-ih.gov.az (азерб.) |

**Баку** (азербайджан: *Bakı*), Азербайджанай ниислэл хото (1920 онһоо хойшо). Түмэр замай уулзабари, зүүн эрьеын (Туркменбаши, Бекдашем, Актау) боомтотой хэлхеэ холбоотой Каспиин тэнгистэхи байрладаг уһанай боомто мүн. 1 217,3 мянган ажаһуугшадтай (2014, хотын захатай тоолобол 2 673 мянган ажаһуугшадтай). Үйлэдбэрилгэ: газарай тоһо болон байгаалиин хии олзобори, газар тоһо болбосоруулха, газарай тоһоной химиин, химиин, машина бүтээлгын (газарай тоһон болбосоруулха тоног түхеэрэмжын үйлдэбэри, хэрэгсэлэй бүтээлгэ, сахилгаан техникэ болон радиоэлектроникэ, уһан онгосо заһабари гэхэ мэтэ), барилгын материалай, хүнгэн, хүнэһэнэй үйлдэбэрилгэ. Метрополитентэй (1967 онһоо хойшо). Азербайджанай Эрдэм Ухаанай Академи, 11 дээдэ һургуулитай (энэ тоодо 3 ехэ һургуули), 7 театртай. 30 оршом музейтэй (энэ тоодо уралигай музей, Азербайджанай хибэсэй музей, арадай гар уралигай музей). V зуун жэлһээ хойшо мэдэгдэжэ байгаад, 1747 онһоо хойшо Бакугай ханлигай ниислэл хото болоһон, 1806 онһоо хойшо Оросой эзэнтэ гүрэнэй харьяанда ороо. Бакугай эртын хэһэг хадаа «бэхилэлтэ» гү, али Ичеришехер (Гүрэнэй түүхын болон уран барилгын дархан газар). Ширваншахуудай ордон, Сынык-Калай минарет (XI зуун жэл), Охиной самхаг,
«Баил шулуунууд» (XIII зуун жэл) гэхэ мэтэ.

## Түүхэ

Тус хотые VI зуунай үедэ байгуулагдаһан гэжэ үзэдэг. XII зуунда тухайн бүһэ нютагай ноёлхо хото Шамахи газар хүдэлэлгын ушарһаа эбдэрэн һүйрэхэдэ Ширваншах I Ашитан ниислэл хотоороо Бакуе һунгаба. Энэ ябадалынь тус хотые хурдан хүгжэхэ гол үндэһэ болоһон байна. Ширваншахын байгуулһан Бакугай эртын хэрэмтэ хотые 2000 ондо ЮНЕСКО дэлхэйн үбдэ багтааһан болон мүхэхэ аюултайда тоосоодо байна.

1501 ондо Сафавид шах I Измаил бүһэлэн абажа, эзэлхые оролдожо байһаншье бата бүхэ бүтүү хэрэмээр хүреэлэгдэһэн Баку хото найдабаритай эсэргүүсэжэ байгаа. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдажа, эзэлэн абажа байгаа. 1604 ондо Баку хотын сайзые Иранай шах I Аббас усадхаба.
1723 оной зургадугаар һарын 26-нда орос арми Бакуе бүһэлэн абажа ехэ буугаар буудахада арга али буужа үгөө.

## Зурагай сомог

*
*
*
*
*
*
*
*
*
# Кирилл үзэг

Кирилл сагаан толгойн тархаса

**Кирил үзэг** (ород: кирилли́ческий алфави́т) — грек сагаан толгойнһоо гаралтай болоод голшолон Славян угсаанай арад түмэнэй дунда түгэсэн бэшэгэй тогтолсоо юм.

## Гаралга

Христосой номлигшод болохо аха дүүнэр Кирилл, Мефодий 10-р зуунай үедэ Славян үндэһэтэндэ Христосой һургаалые номложо байха үедээ зохёоһон байна. Тэдэ өөрһэдын һургаалые арад түмэндэ ойлгомжотой болгохо үүдэнһээ славян хэлэнэй бүтэсэдэ тохируулан Славян сагаан толгойе (одоогой кирилл сагаан толгой) грек сагаан толгойн нэгэн хубилбари болохо Глаголица сагаан толгойнһоо һанаа абан зохёоһон байна.

## Хэрэглээ

Кирилл үзэгые 30 үлүү уласта ашаглажа байгаа болоод өөрһэдын хэлэнэй онсолого, дуудалга хүгэд тохируулан үзэг нэмэжэ хэрэглэжэ байна.

### Кирил сагаан толгой

Кирилл үзэгые албан ёһоной сагаан толгойгоор ашагладаг хэлэнүүд гэбэл:

* Славян хэлэнүүд: болгар, беларус, македон, ород, русин, серб, украин.
* Славян буса хэлэнүүд: абхаз, башкир, эрзя, казах, килдин, саами, коми, хиргис, мари, мокша, **монгол** (халха, буряад, хальмаг), осетин, цыган (зарим аялгуунууд), яхад, таджик, татар, тлингит (сүмын текст бэшэхэдэ), уряанхай, удмурт, инуит (Сибир юпик хэлэн), юпик (Аляскада)

### Ород хэлэнэй хубилбари

Мөр 1: Дармал бичиглэл, Мөр 2: Бичмэл бичиглэл.| а | б | в | г | д | е | ё | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п | р | с | т | у | ф | х | ц | ч | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| *а* | *б* | *в* | *г* | *д* | *е* | *ё* | *ж* | *з* | *и* | *й* | *к* | *л* | *м* | *н* | *о* | *п* | *р* | *с* | *т* | *у* | *ф* | *х* | *ц* | *ч* | *ш* | *щ* | *ъ* | *ы* | *ь* | *э* | *ю* | *я* |
# Киевэй Русь

|  |
| --- |
|  |
| **Эртын Ород ванлиг** Рѹ́сь |
| Ванлиг, 1240 он хойшо — Ехэ Монгол Уласай хараата |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 882 — 1283

 |  →    →    → |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
|  | Сэсэн Ярославай тамга |  |

 |
|  |
| **Ниислэл** | **Киев** |
| **Ехэ хотонууд** | Киев, Новгород, Псков, Чернигов, Полоцк, Владимир, Суздаль, Смоленск, Галич, Ладога |
| **Хэлэн(үүд)** | Эртын ород |
| **Обог удам** | Рюриковичүүд |
| **Түүхэ** |
|  -  862 | Рюрик Новгородто ерэһэн |
|  -  1240 | Алтан Ордоной хараата болоһон |
|  |

**Киевэй Русь** (Эртын Ородой ванлиг) — Зүүн Славян аймагуудай нэгэдэлэй үрэ дүндэ байгуулагдаһан улас юм. Энэ уласынь холбооной уласай хэлбэреэр оршон тогтоножо байһан болоод Новгород, Владимир, Киев, Рязань, Галич-Волынь, Переяславль-Залеский гэхэ мэтэ хэд хэдэн гүнлиг уласуудһаа бүридэжэ байба. Эдэгээр гүнлигүүдынь Киевэй ванлигта захирагдадаг байгаа. Киевэй ванлигынь МЭ 880 онһоо XIII зуунай дунда үе хүрэтэр оршон тогтноһон болоод 1237-1241 онуудта болоһон Монголой аян дайнай үедэ эзэлэгдэжэ мүхэһэн юм.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Киевэй Русьгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* *Шишкин С. П.* хронология, указатели
* *Цукерман К.* Два этапа формирования Древнерусского государства Архивировалһан 25 арбан нэгэ һара 2012 оной. // Археологія, Київ: Інститут археології HAH України № 1/2003
* Повесть Временных лет (в переводе Лихачёва Д. С.)
* Повесть Временных лет (на старославянском)
# Осло

| Осло |
| --- |
| норвегяар *Oslo* |
| ОслоОсло |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Улас | Норвеги |
| Можо | Зүүн Норвеги |
| Ниислэл хото | Осло хото |
| Газар нютаг | 452 км² |
| Газарай байса | 1374,37 хүн./км² |
| Хүн зон (тоол.) | 666 759 |
| Дарга | Marianne Borgen (SV) Raymond Johansen (AP)  |
| Сахим газар |  |

Осло болон хажуудахи hууринуудынь
**Осло** (норвегяар *Oslo*) — Норвеги уласай ниислэл хото болон эгээн ехэ хото, Норвегиин һомоной дунда гансахан можын зэргэтэй һомон мүн. Осло дунда Зүүн Норвегида (Ойстланнда), Ослофьордын үзүүртэ байрлана. 1 000 339 ажаһуугшадтаяа Осло хотын бөөгнэрэл Осло һомон болон арбан нэгэ хүршэ һомодһоо бүридэнэ. Осло һомон бөөгнэрэл түб болоод 2018 оной 4 һарын 1-ндэ 674 736 ажаһуугшадтай байгаа. Ехэ Ослогой нютаг газар 1 546 706 ажаһуугшадтай байгаа. Баруун зүгтэ Берум ба Рингерике һомод, хойто зүгтэ Люннер һомон, зүүн зүгтэ Ниттедал, Лиллестрём, Лёренскуг ба Энебакк һомод, урда зүгтэ Хойто Фуллу ба Несодден һомод байрлана. Мүнөө үеын Осло хото Христиани ба Акер гэжэ хоёр түүхын һомодой газарта байрлана. Осло/Христиани Акерсхус гүнлигэй ба Акерсхус епархиин ниислэл байгаа. Мүнөө үеын Осло 1925 ондо дунда зуун үеын хотын нэрэ абтаһан; 1925 оной урда Осло гэжэ миин лэ Хуушан хотын нэрэ байгаа аад, бүхэ хото Христиани гэжэ нэрэтэй байгаа.

Осло ойгоороо ба байгааляараа тодорхойлжо, маша баян ургамалай ба амитадай амидаралтай. Һомоной нютаг дэбисхэрэй 2⁄3 хотын гадаада байрладаг ой ба нуур дэбисхэр болоод, нэгэ км² бүридэ 5221,6 һиирэг хүн зонтой юм. Хотын эгээн нягта хэһэг ногоон хадаар хүреэлэгдэһэн тогоо соо оршоно. Альна гол, Акер гол ба Лисакер гол хадаһаа Осло дундаар фьордто урдана. Осло түб станциһаа зүүн зүг тээ 1 км зайда 10 400 жэлэй шулуун зэбсэгэй үеын дурасхалтай Экерберг налуу байрлана.

## Юрэнхы мэдээсэл

Ослын агломераци соо 1.71 сан хүн болодог. Тиихэдэ хүн зон, экономиканиин Норвеги соо аhан ехэ, шанга болоно. Европын портнуудай аhан томонуушай тоо руу ородог. Хотын хүн зонинь европын ахамад хотонууд соо аhан түргөөр ургадаг юм.

## Дүүргэнүүд

Осло дүүргэнүүдээр таһардаг, тэдэнь boroughs гэжэ нэрэтэй.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Boroughs** | **Хүн зон (2015)** | **Нэгэ км² бүри** | **тоо** |
| Альна | 48,770 | 13.7 | 12 |
| Бьерке | 30,502 | 7.7 | 9 |
| Фрогнер | 55,965 | 8.3 | 5 |
| Хуушан Осло | 49,854 | 7.5 | 1 |
| Грурюд | 27,283 | 8.2 | 10 |
| Грюннерлёкка | 54,701 | 4.8 | 2 |
| Хойто Акер | 49,337 | 13.6 | 8 |
| Нурстранн | 49,428 | 16.9 | 14 |
| Сагене | 39,918 | 3.1 | 3 |
| Санкт Һансһёуген | 36,218 | 3.6 | 4 |
| Стовнер | 31,669 | 8.2 | 11 |
| Урда Нурстранн | 37,913 | 18.4 | 15 |
| Уллерн | 32,124 | 9 | 6 |
| Баруун Акер | 47,024 | 16.6 | 7 |
| Ойстеншё | 49,133 | 12.2 | 13 |
| **Бүгэдэ** | **647,676** | **151.8** |  |

## Түүхэ

1040 ондо худалдаанай газар гээд би болоhон. 1624 ондо Христиани гэжэ нэртэй болоhон. 1877 - 1925 он болтор Кристиани гэжэ нэртэй болод байhан. Тиигэд мүнөө болотороо тон урид байhан нэрэень дахин би бологоhон.

## Холбооһон

## Зүүлтэ
# Антарктика

**Антарктика** - дэлхэйн тибэ. Сагаан континент. Дэлхэйн 6 тибэнүүдэй нэгэн. Хүн зон ажаһуудаггүй, гансал эрдэмтэдэй уласхоорондын поляр үртөөнүүд тэндэ хүдэлдэг. Ямаршье гүрэнэй эзэнтэдэ ородоггүй.

* Антарктика
*
*
*
*