Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Канарай аралнууд

| Канарай аралнууд
 Islas Canarias (Испани) |
| --- |
|
Испаниин Автономито ниигэмлиг |
| ТугҺүлдэ |
|
Гимн: "Himno de Canarias" |
|  |
|
Координат: ﻿ / ﻿ |
| Улас |
Испани |
| Томо хотонууд |
Лас-Пальмас-де-Гран-Канария |
| Ниислэл |
Лас-Пальмас-де-Гран-Канария ба Санта-Крус-де-Тенерифе |
| Түрэ засаг |
|  • Юрэнхылгэгшэ |
Анхель Виктор Торрес (PSC–PSOE) |
| Газар нютаг |
|  • Бүгэдэ |
7493 км2 |
| Area rank |
Испаниин 1.88%; 13-р |
| Хүн зон (2019)  |
|  • Бүгэдэ |
2 153 389 |
|  • Байра |
8-р |
|  • Нягтарал |
290/км2 |
| Нэрэшил |
Канаршууд canario/-a (Испани) |
| Сагай бүһэ |
UTC (WET) |
|  • Зун (ЗС) |
UTC+1 (WEST) |
| ISO 3166 |
IC • ES-CN |
| Хамгиин ехэ хүн зонтой арал |
Тенерифе |
| Албан ёһоной хэлэ |
Испани |
| Автономитын тухай Статут |
2018 оной 11 һарын 7 |
| Парламент |
Канарай Парламент |
| Конгресс дэхи һуудал |
15 (350-һаа) |
| Сенат дахи һуудал |
14 (265-һаа) |
| ХХИ (2018) |
0.861 маша үндэр |
| Вебсайт | gobcan.es |

**Канарай Аралнууд** (Загбар:IPAc-en; испан: *Islas Canarias*, Загбар:IPA-es), болбол Атлантын далайн Макаронезияда байрладаг Испаниин архипелаг юм. Африк тибэтэй эгээ ойро сэгиинь 100 км зайда байрладаг Марокко юм. Энэ нь эгээ урдахи Африкын Хабтан дээри байрладаг Испаниин Автономито ниигэмлиг юм. Аралуудиинь эдэй засаг, улас түрын хубида Европынх ба Европын Холбооной нэгэ хэсэг юм.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

 *Энэ хуудаһан* **Канарай аралнуудгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

* Канарай Аралуудай Засагай Газар
* Official Tourism Website of the Canary Islands Архивировалһан 6 таба һара 2015 оной.
# Эволюци

«Амидаралай модон»
**Эволюци** (лата: evolutio — «далбайлгалта») — бол нэгэ үеһөө дараагай үедэ шэлжэхэ удамшаха хубисал юм. "Evolutio" гэдэгынь дээшэлүүлхэ, дэлгэрүүлхэ гэһэн удхатай латин үгэһөө улбаатай. Эволюци хэмээхэ нэрэ томьёое анха 1762 ондо Швейцариин эрдэмтэн Шарль Бонне хэрэглэбэ. Эволюциин онолые анха 19-р зуунай үедэ Англиин эрдэмтэн Чарльз Дарвин болбосоруулаа. Оршон үедэ эволюциин онолой шудалгаа макроэволюци, микроэволюци гэһэн үндэһэн хоёр түбшэндэ ябагдажа байна. Шэнэ зүйл гаран бүрилдэхэд хүргэдэг популяциин генетикэ, экологиин эргэлтэ бусалтагүй өөршэлэлтын тухай ойлголтые микроэволюци гэдэг. Харин макроэволюциинь зүйлһөө дээшэхи, баг, обог, түрэл гэхэ мэтэ ангилал зүйн нэгэжүүдын гаралга, хүгжэл, өөршэлэлтэтэй холбоотой эволюциин үйлэ ябаса юм. Биологиин эволюциинь ниигэмэй эволюциһээ дараахи 3 шэнжээрээ илгаатай:

1. Эргэлтэ бусалтагүй процесс
2. Биологиин ашагтай шэнжын өөршэлэлтэ
3. Залгамжа удамшалда үндэһэлдэг

Биологиин хубисал-эволюци бол биологиин шэнжэлхэ ухаанай үндэһэн тулгуури онолнуудай нэгэ мүн. Янза бүриин шалтагаанаар амиды бэеын генэй түбшэндэ гараһан өөршэлэлтэ байгаалиин шалгаралда эбээгдэбэл тухайн бүлэг амитан хубиһан хүгжэдэг амиды байгаалиин юрэнхы зүй тогтолой онолые эволюци гэнэ. Энэ хүгжэлэй гол эхэ үүдэбэриинь тухайн амитанай гендэ гараһан янза бүриин шалтагаантай санамсарггүй өөршэлэлтэ байдаг. Эволциие үйлэшэлжэ бай саг хугасаа, абажа үзэжэ байгаа сар хүрээнһээ хамааруулан макроэволюци, микроэволюци гэжэ хубаажа үзэдэг.

### Эхэ үүдэбэри

Энэ санамсаргүй өөршэлэлтэ ашагтай байбал дараашан үе удамда дамжан саашад тухайн өөршэлэлтые агуулһан амитад бусадһаа дабуу боломжотойгоор үржэжэ, үрэ түлөө үлдээһэнээр саашад улам түгэлдэржэдэг. Иимэһээ эволюциин эхэ үүдэбэриинь

1. Генэй өөршэлэлтэ гү, али мутаци
2. Рекомбинаци гү, али эсэгэ эхын генэй харилсан хоршохо

Эдэгээрэй үрэ дүндэ нэгэ зүйл амитан, нэгэ һүргын амитандын дотор алаг байдал бии боложо, байгаалиин шэлэлгэдэ харилсан адлигүй харюу үйлэдэл үзүүлдэг.

### Хүдэлгэгшэ хүсэн

Эдэгээрые эхэ булагуудта үйлэшэлдэг үндэһэн хоёр үйлэшэлэгшэ хүсэн байдаг:

1. Байгаалиин шэлэлгэ
2. Ген

Байгаалиин шэлэлгэнь тогтоборжуулагша, һарнюулагша, нэгэ тээшэ шиглэһэн гэһэн гурбан үндэһэн хэлбэри байдаг. Хэрэб дундажа үзүүлэлтэтэй амитанда амиды үлэжэ үрэ удамаа үлдээхэ үлүү боломжо олдожо байбал энэнь тогтоборжуулагша шэлэлгэ юм. Харин үүниие эсэргүү дундажын хоёр захын үзүүлэлтэ бүхы амитаные эбээжэ байбал һарнюулагша, зүбхэн нэгэ шэглэлдэхэ хэлбылтые эбээжэ байбал шэглүүлхэ шэлэлгэ юм.

Генэй дрейфынь сүлөөтэй эбэсэлдэн үржэлэй үрэ дүндэ генэй дабтамжа санамсаргүйгээр үеһөө үедэ өөршэлэгдэхые хэлэнэ. Энэ санамсаргүй өөршэлэлэй нүлөө олон гишүүн бүхы популяцида бага байхад харин харисангы сөөн гишүүн бүхы популяцида хурсаар ажаглагдана.
# Чарльз Дарвин

|  |
| --- |
| Чарльз Роберт Дарвин |
| Charles Robert Darwin |
|  |
| Ажал үйлэ: |
биологиша, эрдэмтэй хүн
 |
| Түрэһэн үдэр: | 1809 оной 2 һарын 12(1809-02-12) |
| Түрэһэн газар: | Ехэ Британи, Шрусбери |
| Эрхэтэнэй харьяалал: |  Ехэ Британиин ба Ирландын нэгэдэһэн хаанта улас[d] |
| Наһа бараһан үдэр: | 1882 оной 4 һарын 19(1882-04-19) (73 наһатай) |
| Наһа бараһан газар: | Ехэ Британи, Даун (мүнөөүдэрэй Лондон) |
| Нүхэр: |
Милева Марич (1903–1919) Эльза Лёвэнтал (1919–1936)
 |
| Шагнал: |

Королевская медаль (1853)
Волластонын медаль (1859)
Коплиин медаль (1864)

 |
| Һургалта: |
Эдинбургэй Ехэ Һургуули, Кембрижэй Ехэ Һургуули
 |
| Гарай үзэг: |  |

**Чарльз Дарвин** (англи: Charles Robert Darwin, 1809 оной 2 һарын 12 - 1882 оной 4 һарын 19) эволюциин онолоороо алдаршаһан, Англиин натуралист, биологиша байгаа. Дарвин анха эрдэмтэдэй дунда геологиин һалбарида оруулһан хуби нэмэрээрээ алдаршаһан болоод үүнэй дараагаар бүхыл амиды бэе нэгэ буюу бага тооной үбэгһөө байгаалиин шэлэлгын замаар хубисажа ерэһэн хэмээн үзэжэ, үүндэ шэнжэлхэ ухаанай нотолгоое үгэбэ.

Түүниин амиды байха хугасаанда эволюциин онол эрдэмтэд болон юрэдын ергэдэд хүлээн зүбшөөрэгдэһэн болоод байгаалиин шэлэлгын тухай онол 1930-аад ондо эволюциин процессын гол тайлбари болохонь хүлээн зүбшөөрэгдэһэн. Эдэгээрэнь олоогой эволюциин онолой гол тулгуури боложо үгэдэг.

Дарвинай нээлтэнь амиды бэеын олон янза байдал яажа бии болоһоные тайлбарилдагаараа биологиин шэнжэлхэ ухаанай тулгуури боложо үгэдэг байна.

## Эволюциин онолоо болобосоруулһан

Дарвин Эдинбургэй Ехэ Һургуули, дараань Кембриджэй Ехэ Һургуулида һуралсажа байхадаа байгаалиин түүхэдэ һонирхолтой болоһон байна. 1831-1836 оной хоорондо 5 жэлэй турша Бигль хүлэг онгосоор аялжа байха ябаса дахи түүниин онолнууд ба ажаглалтанууд Чарльз Лайелиин онолнуудые баталгаажуулжа, геологиша болгоһон болоод энэ аялалайхаа тэмдэглэлые хэблэжэ ниитэлһэн түүниие алдартай номой зохёолшо болгобо.

Тэрээр аялалай ябасада суглуулһан амитан ургамал, шулуужаһан амиды бэеын газар зүйн тархалтын тухай эргэлзэһээр, зүйлнүүдэй трансмутациин тухай шудалжа 1838 ондо байгалиин шалгарлай тухай онолоо анха гаргаба. Өөрын бодол һанаагаа бусад натуралистуудтай хэлэлсэжэ байһан болобошье түүниин геологиин ажал һаада боложо, олон жэлэй турша онолоо болобосоруулха шаардалагатай байба. 1858 он хүрэтэр онолоо болбосоруулһаар байтар өөрын онолтой түһэтэй онолой тухай Альфред Рассел Уоллес түүндэ эссе бэшэжэ ябуулһанаар, хоёулангын онолые даруй хамтад хэблүүлбэ.

## Мүн үзэхэ

* Эволюци

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Чарльз Дарвингэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

## Зүүлтэ
# Биологиин бүлэглэн хубаарилга

Үндэһэн биологиин хубаарилгын найман шатын иерархи. Забһарай хубаарилга харуулагданагүй
**Биологиин бүлэглэн хубаарилга** буюу **Биологиин систематика** гээшэ амиды махабадай хубаарилгын заршамуудые болбосоруулжа, эдээнээр органикын юртэмсын системые бии болгохоор практикаар ашагладаг эрдэм ухаанай һалбари юм. Хубаарилга гэжэ эндэ баран мүнөө үеын болон үхэжэ дууһанхай организмын бэшэлгэ ба системэдэ оруулга хэлэгдэнэ.

## Зүүлтэ
# Евгеникэ

«Лебенсборн» программа
**Евгеникэ** (грек: εὐγενής — «һайн изагууртан») — «хүнэй угсаа» биологиин аргаар һайжаруулха гэһэн удхатай расис ба эрдэм ухаанда эсэргүү хархис хуурмаг эрдэм ухаанай һургаал; болбосороогүй доодо зэргын расануудые «дүүрэн бэшэ сэнтэй» гэжэ харадаг нацис үзэлтэй холбоотой хэрэг; мүлжэгшэ ниигэмэй бүлэгүүдэй эзэрхэлгые биологиин аргаар сагаруулха гэһэн хархис һэдэлгэ болоно.

## Зүүлтэ
# Биологи

**Биологи** (грек: βιολογία), мүн **амин шудалал** — амин шудалха шэнжэлхэ ухаан юм. Грекээр биос (βιος) (амиды) ба логос (λογος) (шудалха), гэһэн үгэнүүдһөө гаралтай. Шудалха зүйл, амиды амидаралые танин мэдэхын тулада шудалдаг болобошье зарим амигүй (амитай ба амигүй зүйлэй хоорондохо) зүйлыешье баһа шудалдаг (вирус, вироид, прион), ба юрэнь биологиин шудалха шудалагдахууные яг тухайлан тодорхойлон зааглаха боломжогүй юм.

Энэ шэнжэлхэ ухааниинь олон һалбари ухааные багтаадаг :

| Yндэһэн һалбари | Жэшээ | Һалбари |
| --- | --- | --- |
| молекула | молекулын биологи : уураг, ДНХ | органик хими, биохими, молекулын биологи |
| бэшэл | эс (органит) | эсэй биологи, цитологи |
|  | (эс , амиды организм нэгэ эстэн | микробиологи |
|  | эрхэтэн, эд | физиологи, гистологи |
| томо бэетэн | амиды организм, бодигал | организмын биологи, анатоми |
| хүн зон зүй | ухаанта хүн | хүн зоной биологи, хүн зон генетикэ |
| тусхай зүйл | зүйл... |
| дэд-тусхай зүйл | популяци, экосистемэ | экологи, филогени |

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Эрдэм ухаан

Санкт-Петербург хотодо Ородой Шэнжэлхэ ухаанай Академиин байшан
**Эрдэм ухаан** (**шэнжэлхэ ухаан**, *scientia* гэһэн латин үгэһөө гаралтай) гээшэ эрдэм ухаанай шудалалай арга дээрэ тулгуурилһан мэдэлгын согсо, ондоогоор хэлэбэл шудалгын үрэ дүнгээрээ гаргажа абаһан, зохёон байгуулалтада оруулһан мэдэлгэ юм. Шэнжэлхы эрдэм ухаан гэдэгтэ, зарим тохёолдолдо хэрэглээнэй шэнжэлхы ухааные (applied science) оруулдаггүй байна.

Шэнжэлхы эрдэм ухааниие 2 үндэһэн томо бүлэгтэ хубаажа болоно.

* Байгаалиин эрдэм ухаан — гээшэ байгаалиин алибаа юумэн үзэгдэлые шудалдаг (биологи багтана) бүхы түрэлэй шэнжэлхы эрдэм ухаанууд,
* Ниигэмэй эрдэм ухаан — гээшэ хүн болон ниигэмэй юумэн үзэгдэлнүүдые шудалдаг шэнжэлхы эрдэм ухаанууд юм.

Зарим тохёолдолдо тоогой ухааниие гурбадахи бүлэг гү, али хиисбэри (абстрактна) шэнжэлхы эрдэм ухаан (formal science) болгожо илгаха байдаг. Ушарынь, тоогой ухаан дээрэ дурсаһан байгаалиин болон ниигэмэй шэнжэлхэ ухаануудай али али адли болон илгаатай талануудые агуулһан байдаг байна. Хиисбэри шэнжэлхэ эрдэм ухаанда статистика, логикын эрдэм ухаанууд эблүүлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаанда гараһан томо ололтонууд физикэ болон биологиин, химиин эрдэм ухаанда мүн томо дэбжэлтэ гарахада нүлөөлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаан таамаглал, онол, физикын хуулинуудай үндэһэн болохо ба уламаар тэдэ байгаалиин болон ниигэмэй алишье үзэгдэлэй мүн шанарые нээхэ, элирүүлхэ һуури болоно.

XVIII-XIX-р зуунһаа үмэнэхи үедэ эрдэм ухаанай ухаан бодолгые гансахүү оюун ухаанай һэдэлгэ, дедуктив логикын захирамжаар тодорхойлдог байба.

## Зүүлтэ

## Гадаад холбооһо

* Math and e-Science Архивировалһан 8 найма һара 2007 оной.
* NewScientist.com
* Science and Technology Information
* «*GSCE Science textbook*». Wikibooks.org
* Bookshelf National Center for Biotechnology Information

|  |
| --- |
| Шэнжэлхэ Ухаан |
|

|  |
| --- |
|
Хүмүүнлигэй | Ниигэмэй | Байгаалиин | Техникгэй | Хэрэглээнэй |
|

---

Тооной ухаан | Бодос зүй | Хими | Газар зүй | Одон орон шудалал | Биологи | Түүхэ | Хэлэн шудалал | Филологи | Гүн ухаан | Сэдьхэл шудалал | Ниигэм шудалал | Антропологи | Эдэй засаг | Информатика |

 |
# Махабад

**Махабад** (самгардяар महाभूत, *mahābhūta* — «хэрзэгы бэе») гү, али **организм** (ородһоо [*organismus*] Error: {{Lang-xx}}: text has italic markup (help)) — онсолиг шэнжэ шанартай амиды бэе юм.

Махабад *нэгэ эстэй* эсбэл хүндэ тохёолдолдо шэнги олон ехэ наяд эсүүдһээнь бүригдэһэн мэргэшэһэн эд, эрхэтэн бүлэглэжэ *олон эстэй* байж болно. *Олон эстэй* нэгэһээ үлүү олон эсэй дээрэ хэһэн алибаа махабад тайлбарилха болоно. Махабадынь прокариот эсбэл эукариот али нэгэ байжа болоно.
# Газар зүй

Дэлхэйн газарай зураг
**Газарзүй** (**географи**, Грек гаралтай, "Дэлхэй" гэһэн удхатай *γη* ба *γαια*, мүн "дүрһэлхэ" гэһэн удхатай *γραφειν* үгэһээ үүдэлтэй) — Дэлхэй ба Дэлхэйн онсолиг, ажа һуугшад, ба үзэгдэлнүүдые һудалдаг эрдэм ухаан юм.

Анха "газарзүй" гэдэг үгые Грекэй тооной ухаантан, астроном, газарзүйша Эратосфен (МЭҮ 275-195 он) хэрэглэһэн байна. Газарзүйн үндэһэн, уламжалалта 4 түрэлэй шудалгаанда, хүн болон байгаалитай холбоотой үзэгдэлэй тархалта, газар, бүһэ нютагай шудалгаа, хүн болон газарай харилсан холбоо, дэлхэй шудалалтай холбоотой шудалгаа багтадаг байна.

Оршон үеын газарзүйн шудалгаань Дэлхэй, хүн, байгаалиин харилсан хамаарал, түүнтэй холбоотой үзэгдэлые шудална. Хоёр үндэһэн томо һалбари - физикын газарзүй, ниигэмэй газарзүй болон хуваагдана.

## Зүүлтэ

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Газар зүйгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*
* Geography at About.com Архивировалһан 24 хоёр һара 2017 оной.
* Juicy Geography
* GeoInteractive
* The Geography-Site
* Geography Teaching Today

|  |
| --- |
| Шэнжэлхэ Ухаан |
|

|  |
| --- |
|
Хүмүүнлигэй | Ниигэмэй | Байгаалиин | Техникгэй | Хэрэглээнэй |
|

---

Тооной ухаан | Бодос зүй | Хими | Газар зүй | Одон орон шудалал | Биологи | Түүхэ | Хэлэн шудалал | Филологи | Гүн ухаан | Сэдьхэл шудалал | Ниигэм шудалал | Антропологи | Эдэй засаг | Информатика |

 |
# Экологи

**Экологи** (грек: οἶκος — гэр ба грек: λόγος — эрдэм, ухаан) — байгаали болон тэрэнэй хүнүүдтэй харилсаан тухай эрдэм ухаан юм. Баруун эрдэм ухаанда экологи гэһэн нэрэ томьёо «Махабадай юрэнхы морфологи» («Generelle Morphologie der Organismen») гэжэ номдоо герман эрдэмтэн Эрнст Һеккель оруулһан байна. Мүнөө сагта экологи *байгаалиин харуултай* холбоотой байна, ондогоор хэлэбэл, экологи гансал биологиин нэгэ һалбари эрдэм ухаан бэшэ аад, ниигэмэй асуудалые адли хамаржа нэгэдэмэл эрдэм ухаан болонхой. Тиимэшье һаа, экологи эрдэм ухаан хубида ямаршье зан түлэбэй талаархи зорилгогүй байна.

Экологиин үндэһэ һууринь байгаалиин түүхэ болоно. Хүн түрэлхитэнэй уг яахадаа, хэзээ ангуушад болоһон, таряалангай хубисхалай һүүлдэ яажа мал ба таряа ургаһан гэхэ мэтэ байгаалиин түүхэ тухай мэдээсэлые хэрэгтэй байгаа. МЭҮ 4 зуун жэлдэ Аристотелиин «Амитадай түүхэдэ» (грек: Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν, лата: Historia Animālium) хулгана сагсаа гаймшаг тухай тайлбари үгэжэ туршаба. Хорлогшо амитадые үгы болгохын түлөө арга һанаһан эртын грек ба римэйхидэй һанаһанһаа тоогой ухаан ба байгалиин түүхые хэрэглэжэ мүнөө үеын экологи бии болобо. 1668 ондо Антони ван Левенһук математикын тоололгоор сохо үдэхэ хурданиие гаргажа, хоёр илааһан гурбан һарын хугасаанда 750,000 оршом илааһан гаргажа шадана гэжэ тоосоолбо. 1798 оной эхиндэ демограф Томас Мальтус «Популяци тухай бэшэгээ» (Essay on Population) ниитэлһэн. Тус ном Дарвинай онолые байгаалиин шалгаралай онолдо нүлөөлжэ эволюци онолдо хүгжэбэ. Ургамалай эколог Йоһаннес Эугениус Варминг синэкологидэ маша ехэ нүлөө үзүүлжэ, популяци ба биоценоз тухай үргэжүүлһэн асуудалнуудые хүлеэн зүбшөөрһэн 1900-аад оной үедэ экологи эрдэм ухаанай замналые бии болгобо.

## Зүүлтэ
# Сун улас

|  |
| --- |
|  |
| **Сун улас** 大宋 / 宋朝 |
| Эзэнтэ гүрэн |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 960 — 1279

 |  → |

 |
|  Чжэнхэ түрүү жэлдэ (1111 он) Сунгай газар |
| **Ниислэл** | Бяньцзин (1368–1644) Линьань (1403–1644) |
| **Хэлэн(үүд)** | Хитад хэлэн |
| **Шажан** | Күнзын һургаал |
| **Газар нютаг** | 2 800 000 км² (1111 он) |
| **Засаглалай хэлбэри** | Эзэн хаанай засаг |
| **Обог удам** | Чжао (趙) |
| **Эзэн хаан** |
|  - 960 — 976 | Сунгай Тай-цзу (түрүүшын хаан) |
|  |

**Сун улас** (Хитад: 宋朝; пиньинь: *Sòng Cháo*) — Хитадта тогтон байһан табан улас арбан ханлигуудай үеэ түгэсэн Хитадые нэгэдхэжэ 960 онһоо 1279 он хүрэтэр Ехэ Юань Уласта унагааха хүрэтэр тогтониһон эзэнтэ гүрэн юм.

Сун уласай түүхые хоёр үе болгон тэмдэглэнэ. **Хойто Сун** (хитадаар 北宋, 960–1127) гэжэ үедэ Бяньцзинда (мүнөөгэй Кайфын) ниисэллэжэ, бүхы Хитад үндэһэтэн захиржа байгаа. Хожом хойто нютагаа Алтан уласта алдан Хүхэ мүрэнэй урда Линьаньда (мүнөөгэй Ханьчжоу) ниислэлһэнһээ хойшо үеэ **Урда Сун** (хитадаар 南宋, 960–1127) гэжэ тэмдэглэнэ.

Сун уласай үедэ хэрэглэгдэһэн саарһан мүнгэн, байнгын уһан сэрэгэй флот, хойто зүгые зааха луужин, дари зэргэ Дэлхэйн түүхэдэ түрүүшынхие зохёогдонхой. Эдэй засаг, хүдөө ажахы, дабһанай ба уула уурхайн аралжаан, гадаада болон дотоодо наймаан хүгжэбэ. Соёлой талаар Чжу Сиин Күнзын һургаалай гүн ухаан бии болонхой.

Сун уласай үндэһэлэгшэ Чжао Куанинь жанжан «Табан уласай үеын» (五代十国) дайсадаа усадхажа хидан Ляо улас, Баруун Ся ба Наньчжао гадна хойто урда Хитадые заһажа эхилээ. Чжао Куаниниин загаламжагша Тай-цзунгай (976-997) үедэ Хитадые нэгэдхэхэ үйлэ ябаса үргэлжэлээ. Хариншье һаа эзэнтэ гүрэн хойто нүүдэлшэ хүршэнүүдтэй тэмсэжэ илагдаһанай һүүлдэ илагдаба.

XII зуун жэлдэ зүршэд Хойто Хитад добтолжо эзэлээд, Алтан уласые байгуулна. 1127 ондо зүршэд Кайфынгые эзэлжэ Хүхэ мүрэниие дабаба. Сунгай эзэн хаашуулай ордон Урда Хитадта зөөжэ Линьань ниислэл хото болобо. Сун улас Хуайхэ мүрэнэй болотор Хойто Хитадые үгэжэ жэл бүри алба түлөө. Сун улас 1279 ондо Ехэ Монгол Уласай үгы болобо.

## Зүүлтэ
# Һархяаг

| Һархяагай аймаг (*Fungi*) |
| --- |
| Зурагай зүүн, дээдэ талаһаа: Хорото мөөгэ, сүүмхэтэй мөөгэ, аспергилл, хитридиомицет, буритай хилээмэн. |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Һалбари: | Эукариот  |
| Аймаг: | Һархяаг (Бартлинг, 1830) |

 |

**Һархяаг** гү, али **мөөгэ** (лата: Fungi) — амитад болон ургамалай шэнжые нэгэдхэдэг амидаралай нэгэ аймаг.
# Томас Аквинат

|  |
| --- |
| Томас Аквинат |
| Thomas Aquinas |
|  |
| Түрэһэн үдэр: | 1225 оной |
| Түрэһэн газар: | castle of the counts of Aquino[d], Роккасекка[d], Королевство Сицилия[d] |
| Наһа бараһан үдэр: | 1274 оной 3 һарын 7 |
| Наһа бараһан газар: | аббатство Фоссанова[d], Приверно[d], Папская область[d] |

**Томас Аквинат** (**Аквинай Фома**, лата: Thomas Aquinas, итальян: Tommaso d'Aquino, 1225 оной 1 һарын 28, Аквиногой хажуу — 1274 оной 3 һарын 7, Фоссануова), доминикантан ба христосой шажанай ехэ нүлөөтэй гүн ухаантан, теолог, томизмые үндэһэлэгшэ. Томас Аквинат болбол Римэй католик сүмын эгээн шухала багша мүн. Тэрэнэй дунда зуунай гүн ухаан схоластикын гол түлөөлэгшэ мүн. Римэй католик сүмэ тэрэниие гэгээнтэнэй тоодо тоолодог.

## Тобшо намтар

Томас Аквинат 1225 ондо Римэй ба Неаполиин хоорондо байрладаг Роккасекка хэрэмдэ түрөө. Табан наһатайдаа Монтекассино монастырьта орожо һуралсалаа эхилээ. Монастырь байлдаанай газар болоһоор, Неаполиин ехэ һургуулида ябуулагдаһан байгаа. Тэндэ байхада доминикантан ордентэй ба Аристотелиин гүн ухаантай уулзаба. Доминикантан боложо, хойто тээшэ ябажа Кёльндо Ехэ Альбертһээ һураба. Париста бусажа ерээд, һуралсалаа түгэсхэжэ, магистр болоод теологиин тэнхимдэ багша болобо. Хожом арбан жэлые Италиин элдэб газарта байгаад, Римдэ ажамидараа. Лата аверроизмын ба аристотелизмын хоорондо арсалдаае шүүхын түлөө Римһээ Париста ябуулагдаба. Гурбан жэлэй заб һүүлдэ Неапольдо томилогдобо. 1274 ондо, Хоёрдугаар Лионой хуралда ябаһан замдаа үбдэжэ 3 һарын 7-до Фоссануова гэһэн сүмэдэ нүгшэбэ.

## Зүүлтэ
# Коран

Аль-Фатиха — Коранай эхинэй сура
**Коран** (Араб: أَلْقُرآن‎ — үгэшэлбэл «уншалга»), лалын шажантадай гол арюун ном, Меккэ болон Мединэдэ Мухаммедэй хэлэһэн номлол, зан үйлэ, хуули эрхэ зүйн һургаал, зальбарал, һургамжатай түүхэ болон һургаалта онтохонуудай суглуулбари юм. Мүнөө хүрэтэр үлэһэн Коранай эгээн эртын хубилбаринууд VII—VII зуунда бэшэгдэһэн юм.

609 онһоо хойшо Мухаммед өөрынгөө һүзэгтэндэ энэ номой һургаалые Меккэ ба Мединэ хотодо арюун һүнэһэнэй (Коран 16, 91) гү, али архангел Гавриилай (2, 92) дамжуулһан бурханай зарлиг захиралтаар мэдээсэбэ. Коранай ниитын заһабарилга VII зуун жэлэй дундада (Гурбадугаар халиф Османай редакци) абаһан, Кораниие уншаха долоон арганууд Абу Бекр ибн Муджахид ат-Тамими (859—936) тогтообо. Коранай агуулгын туһаламжаар исламай эсхатологи, иудаис болон христианствын үзэлнүүд, исламай еһо журам болоһон эртын арабуудай заншалнууд, араб арадай аман зохеол, ислам хуули еһониие хайжа болоно.

Коран Архивировалһан 26 арбан нэгэ һара 2021 оной.
# Бактери

| Нян Оршон байһан саг: Архей - мүнөө хүрэтэр |
| --- |
| *Escherichia coli* нянгай сахим микрограф зураг |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Һалбари: | **Нян**  |

 |
| Phyla |
| * **грамэериг/no outer membrane**

Actinobacteria (high-G+C)
Firmicutes (low-G+C)
Tenericutes (no wall)
* **грамһүргэ/outer membrane present**

Aquificae
Bacteroidetes/Chlorobi
Chlamydiae/Verrucomicrobia
Deinococcus-Thermus
Fusobacteria
Gemmatimonadetes
Nitrospirae
Proteobacteria
Spirochaetes
Synergistetes
* **unknown/ungrouped**

Acidobacteria
Chloroflexi
Chrysiogenetes
Cyanobacteria
Deferribacteres
Dictyoglomi
Fibrobacteres
Planctomycetes
Thermodesulfobacteria
Thermotogae |

**Бактери** (Загбар:Lang-grc — палочка) — ямар нэгэн амиды бэе махабадай бии болгоһон шэмэ бодосоор тэжээл хэдэг, ганса клеткэтэй нүүн xүдэлдэг амиды бэе юм.

Бактеринь тодорхой хэлбэри дүрсэтэй, үсэжэ үржэхэ, удамшажа хубисаха шадабаритай, эсэй ханатай, нэгэ эстэ, прокариотой бүлэгтэ хамаарха микроорганизм (бэшэл махабад) юм. Бактериин эс 0,3-5 нм хэмжээтэй.

## Зүүлтэ
# Вирус

| Вирус Оршон байһан саг: Архей - мүнөө хүрэтэр |
| --- |
| Ротавирус |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | **Вирус** (*Virus*)  |

 |
| Ангилал |
| * *Caudovirales* (3 бүлэнүүд)
* *Herpesvirales* (3 бүлэнүүд)
* *Ligamenvirales* (2 бүлэнүүд)
* *Mononegavirales* (8 семейств)
* *Nidovirales* (4 бүлэнүүд)
* *Picornavirales* (5 семейств)
* *Tymovirales* (4 бүлэнүүд)

80 бүлэнүүд ангилал тодорхойгүй, эдэ бүлэнүүд оршоной зэргэнүүдтэ ороногүй |

**Вирус** (лата: virus — «хорон») — имагтал
амиды эсүүдэй дотор үрэжэжэ шададаг эсгүй халдабаритай агент. Вирусууд ургамалнууд ба амитадһаа нян ба архейнүүд хүрэтэр бүхы түрэлэй бэе махабадые диилэдэг (нянгые халдабарилдаг вирус бактериофаг гэнэ). Гансал ондоо вирусуудые халбарилан реплицировалжа шададаг вирусууд баһал олдобо (дахуул-вирусууд).

1892 ондо Дмитрий Ивановскийн хэблэһэн тамхи ургамалай нян буса патоген тухай публикаци болон 1898 ондо Мартин Бейеринкын тамхиин мозаикатай вирусые нээһэнэй үеһөө сая сая зүйлнүдэй вирусуудһаа 5 мянган зүйлэй вирусууд тодорхойлон бэшэгдэһэн байна. Дэлхэйн экосистемэ бүридэ вирусууд байдаг ушарһаа вирусууд эгээн тарааһан биологиин түхэл юм. Микробиологиин һалбари болохо вирусологи вирусуудые шудалдаг.

Вирусай бөөмүүд (вирионууд) хоёр-гурбан компонентуудһаа бүридэнэ: ДНХ гү, али РНХ-эй хэлбэриин генетикын материал (жээшэнь, зарим мимивирусууд хоёр түрэлэй молекулэнүүдтэ); молекулые халхалагша уураг бүрхөөлтэтэй (капсида), защищающей эти молекулы, заримдаа мүн липидай бүрхөөлтэтэй. Капсидаар вирусууд вирус хэлбэритэй халдабаритай нуклеинай хүшэл болохо вироидуудһаа илгарна.

## Зүүлтэ

### Тайлбарилга

## Ном зохёол

* *Букринская А. Г.* Вирусология. — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
* *Mayo M. A., Pringle C. R.* Virus taxonomy — 1997 Архивировалһан 29 юһэ һара 2007 оной. // Journal of General Virology. — 1998. — № 79. — С. 649—657.
* *Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max.* Topley and Wilson’s Microbiology and Microbial Infections / Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold. — ninth edition. — Virology, 1998. — Т. 1. — ISBN 0-340-66316-2
* *Dimmock, N.J.; Easton, Andrew J.; Leppard, Keith.* Introduction to Modern Virology. — sixth edition. — Blackwell Publishing, 2007. — ISBN 1-4051-3645-6
* *Knipe, David M.; Howley, Peter M.; Griffin, Diane E.; Lamb, Robert A.; Martin, Malcolm A.; Roizman, Bernard; Straus Stephen E.* Fields Virology. — Lippincott Williams & Wilkins., 2007. — ISBN 0-7817-6060-7
* *Shors, Teri.* Understanding Viruses. — Jones and Bartlett Publishers, 2008. — ISBN 0-7637-2932-9
# Инфузоринууд

*Tetrahymena thermophila*
**Инфузоринууд** (*Ciliophora*) – Байгалай нэгэ клеткэтэй янза бүриин амита бодосууд. Тэдэ хоёр бүлэг боложо хубаардаг:

уhанай гүнзэгыгэй бүхы зузаанда ба оёорто дүтэ аяараа амидардаг;
симбиотическэ
# Һамар

Хальһатай, хальһагүй солонгос нарһанай һамарнууд
**Һамар** (ᠰᠠᠮᠤᠷ) юрэнхыдөө эдимэл голтой, хатуу хальһатай зарим ургамалай (ехэбшэлэн модон, шугы) жэмэс юм.

Хараса арад ботаникын үнэн һамар бэшэ олон үрые мэтэ хамаагүйгөөр хоолой һамар гэдэг. Алибаа хальһанай дотор оложо, томо, тоһолиг, эдимэл үрыень түгээмэл һамар гэжэ нэрлэдэг.

## Зүүлтэ