Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пусан

| Пусан |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Урда Солонгостохи Пусан хотоУрда Солонгостохи Пусан хото |
| Улас орон |  Урда Солонгос |
| Уласай хото |  **Пусан** |
| Дүүргэ (15), хушуун (1) | 15 дүүргэтэй, 1 хушуунтай |
| Газар нютаг | 767,35 км² |
| Сагай бүһэ | Солонгосой саг (НЗНС+9) |
| Сахим газар | busan.go.kr (солонгосоор) |

**Пусан** (албан еһоор *Пусан үргэн хото*, солонгосоор 부산광역시, 釜山廣域市), Урда Солонгосой зүүн-урда хэһэгтэ байрладаг хото болон Солонгос хоолойдохи уһанай боомто; засаг захиргаанай талаар можын зэргэтэй. Хүн зониинь 3 535 мянган ажаһуугшад (2009; хотын захатай тоолобол 4,3 сая ажаһуугшад). Шухала тээбэриин уулзабари. Боомтын ашаанай эрьелтэ 30 сая тонно оршом. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудал. Машина бүтээлгэ, түмэрлиг, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй үйлэдбэрилгэ. Загаһа барилга. Хотын оршомдо — атомой сахилгаанай станци болон далайн амаралтын газар байна. Кая (Карак) гэжэ нэрэтэйгээр манай эринэй эхин зуун жэлнүүдтэй бии болоһон хэбэртэй. Корё уласай үедэ *Пусанпо* нэрэтэй байгаа. Хойто Солонгосһоо эгээн холын сэг байдаг дээрэһээ Солонгос дайнай үедэ 1950-53 оной хоорондо Урда Солонгосой саг зуурын ниислэл хотын үүргые дүүргэбэ.

## Засаг захиргаанай хубаари

Пүсан дотороо 15 дүүргэдэ (*гу*), 1 хушуунда (*гун*) хубаагдадаг.

| Газарай зураг | # | Нютагай нэрэ | Солонгос | Лата | Хүн зон (2010) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |
| **— дүүргэ** — (구) |
| 1 | Хэундэ-гу | 해운대구 | Haeundae | 429,477 |
| 2 | Пусанджин-гу | 부산진구 | Busanjin | 398,174 |
| 3 | Саха-гу | 사하구 | Saha | 362,697 |
| 4 | Пук-ку | 북구 | Buk | 313,553 |
| 5 | Нам-гу | 남구 | Nam | 301,904 |
| 6 | Тоннэ-гу | 동래구 | Dongnae | 283,636 |
| 8 | Сасан-гу | 사상구 | Sasang | 261,673 |
| 9 | Кымджон-гу | 금정구 | Geumjeong | 257,662 |
| 10 | Йондже-гу | 연제구 | Yeonje | 213,453 |
| 11 | Суён-гу | 수영구 | Suyeong | 179,208 |
| 12 | Йондо-гу | 영도구 | Yeongdo | 148,431 |
| 13 | Со-гу | 서구 | Seo | 127,068 |
| 14 | Тон-гу | 동구 | Dong | 102,859 |
| 15 | Кансо-гу | 강서구 | Gangseo | 66,269 |
| 8 | Чун-гу | 중구 | Jung | 50,555 |
| **— хушуун —** (군) |
| 11 | Киджан-гун | 기장군 | Gijang | 103,762 |
# Хангыль

"Хангыль" хангыль үзэг бэшэгээр
**Хангыль** (солонгосоор 한글) буюу Хойто Солонгосоор жүсонгыль (солонгосоор 조선글) - солонгос хэлые тэмдэглэдэг албан ёһоной үзэг бэшэг юм. Хүн түрэлхитэн олон жэлэй хэлэн хэрэглэжэ байгаад хэлэнэй олон хизаарые дабана туулахай тулда үзэг бэшэг зохёон хэрэглэхэ болобо. Мүнөөдөр хүн түрэлхэтнэй хэрэглэжэ байгаа хэлэнэй тоо нэгэ мянга холо дабаад байгаашье 100 аадхан үзэг бэшэг хэрэглэдэг гэнэ. Тэрэнэй доторһоо Солонгос үзэг хэрэглэгшэдэй тоогоор дэлхэйдэ эхинэй арбанда багтадаг. Дэлхэйн олон үндэһэтэнүүд өөһэдынгөө хэлые тэмдэглэхын тулада үзэг бэшэг зохёожо хэрэглэхэ болһоншье хангыль шэнги тодорхой саг үедэ тусхай хүн соо шэнээр үзэг бэшэг зохёожо, уласай үзэг бэшэг бологоһон түүхэ дэлхэйдэ хобор. Тэрэшэлэн шэнэ үзэгэй талаархи тайлбаряа ном болгон хэблүүлһэн түүхэдэ байгаагүй хэрэг болоо. Илангаяа үзэг зохёоһон заршам болон үзэгэй хэрэглээнэй талаархи тайлбари дээрэ бэшэһэн онолые дэлхэйн хэлэ шэнжэлэгшэд үндэрөөр үнэлдэг. Хангылиие 15 зуунай дунда үедэ Сойжүн хаан ордоной эрдэмтэн мэргэдээр зохёолгоһон (тухайн үедэ Хүнминжоным гэжэ нэрлэжэ байба) ба дэлхэйдэ хамагай шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй бэшэгэй нэгэ болоод солонгос яһанай соёл, шэнжэлхэ ухаанай хүгжэлдэ үнэтэй хуби нэмэри оруулаа.

Хүнминжоным зохёолой нэгэ хуудаһан
Одоо Хүнминжоным уласай үнэтэ соёлой үбэй 70 дугаарта тэмдэглэгдэжэ, 1997 оной 10 һарада ЮНЕСКОгой дэлхэйн соёлой үбдэ бүридхэгдэһэн.

## Хангылиин үзэгүүд

### Хашалганууд

| Үзэг | Урда Солонгос | Хойто Солонгос |
| --- | --- | --- |
| ㄱ | киёк (기역) | киык (기윽) |
| ㄴ | ниын (니은) |
| ㄷ | тигыт (디귿) | тиыт (디읃) |
| ㄹ | риыль (리을) |
| ㅁ | миым (미음) |
| ㅂ | пиып (비읍) |
| ㅅ | сиот (시옷) | сиыт (시읏) |
| ㅇ | иын (이응) |
| ㅈ | чиыт (지읒) |
| ㅊ | чхиыт (치읓) |
| ㅋ | кхиык (키읔) |
| ㅌ | тхиыт (티읕) |
| ㅍ | пхиып (피읖) |
| ㅎ | хиыт (히읗) |

### Аялган

| Үзэг | Урда Солонгос | Хойто Солонгос |
| --- | --- | --- |
| ㄲ | ссангиёк (쌍기역) | твэнгиык (된기윽) |
| ㄸ | ссандигыт (쌍디귿) | твэндиыт (된디읃) |
| ㅃ | ссанбиып (쌍비읍) | твэнбиып (된비읍) |
| ㅆ | ссансиот (쌍시옷) | твэнсиыт (된시읏) |
| ㅉ | ссанджиыт (쌍지읒) | твэнджиыт (된지읒) |

## Зүүлтэ
# 6 һарын 18

**Зургадугаар һарын 17** — Григориин литын жэлэй 169-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 170-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 196 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

* Азербайджан — Хүнэй эрхын үдэр.
* Сейшелиин аралнууд — Үндэһэн хуулиин үдэр.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Жэл

| Хадамал |
| --- |
| Монгол үзэгээр |  |
| буряад кирилл. |
жэл |
| монгол кирилл. |
жил |
| хальмаг кирилл. |
җил |

**Жэл** гэдэгынь Дэлхэйн бүмбэрсэг Нараниие нэгэ удаа бүхэлеэр тойрохо хугасаае хэлэдэг юм. Энэ Юлиан жэлээр бол 365.25 хоног байдаг. Энэ адляар өөр алишье гарагай жэлые тодорхойлжо болоно: жэшээнь, «Һагбын жэл» гэбэл Һагба гараг Нараниие нэгэ удаа тойрохо хугасаае хэлэнэ.
# Колумби

|  |
| --- |
| **Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Улас**República de Colombia  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Түрын туг | Түрын һүлдэ |

 |
| **Уряа:**испан: *Libertad y Orden* «Эрхэ сүлөө ба гурим |
| **Түрын дуулалай нэрэ:** испан: *Oh, Gloria Inmarcesible!*» noicon |
| Колумби һуури байра  |
| Ниислэл |  Богота |
| Албан хэлэн | Испани хэлэн |
| Захиргаан |
|  -  | Юрэнхылэгшэ | Хуан Мануэль Сантос |
|  -  | Юрэнхы сайд | Анһелино Гарсон |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 1 141 748 км2  |
|  -  | Уһанай процент (%) | 8,8 % |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2009) |  44 760 630  |
|  -  | Хүн зоной нягтарал | 15 хүн/км2  |
| **ДНБ** (ХАШТ) | 2007 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $ 682,977  тэрбум (28) |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $7,968 (75) |
| **ДНБ** (Нэрлэһэн) | 2015 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $427,139 тэрбум  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $8 858  |
| **ОТББЭ** (2014) | 53,8 (12) |
| **ХХИ** (2013) |  0,719 (91) (дээгүүр) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | Колумбиин песо (COP)  |
| Сагай бүһэ | -5  |
| Интернет домэйн | .co |
| Телефоной код | +57 |

**Колумби** (испан: *Colombia*), албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Колумби Улас** (испан: *República de Colombia*), Урда Америкын улас. Зүүн талаараа Венесуэла, Бразил;, урда талаараа Эквадор, Перу;, баруун хойто талаараа Панама уласуудтай хиллэхэ болон хойто таладань Карибын тэнгис, баруун таладань Номгон далай оршоно. Мүн тус улас уһан хилээр Ямайка, Һаити, Доминиканай Бүгэдэ Найрамдаха Улас, Һондурас, Никарагуа болон Коста-Рика уласуудтай хиллэдэг байна. Газар нютагай хэмжээгээрээ дэлхэйдэ 26-да, Урда Америкэдэ Бразил, Аргентинэ, Перугай дараа 4-дэ ороно. Мүн испани хэлээр зугаалха хүн зонойнгоо тоогоор дэлхэйдэ Мексика, Испаниин дараа ородог томо улас. Ниислэл хото — Богота.

Мүнөөнэй Колумби уласай газар нютагта эртэ сагта Муйска, Куймбаяа, Тайрона зэргэ индейцүүдэй обог аймагууд оршон һуудаг байба. Испанишууд 1499 ондо хүл табиһанаар тэдэнэй колонизациин үе эхилжэ, одоогой Колумби, Венесуэла, Эквадор, Панамын газар нютагые нэгэдхэһэн Шэнэ Гранадын колониин түб Богота болобо.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| Урда Америкэ |
|  | **Аргентинэ·**  Боливи  **·**  Бразил  **·**  Венесуэлэ  **·**  Гайана  **·**  Колумби  **·**  Парагвай  **·**  Перу  **·**  Суринам  **·**  Уругвай  **·**  Чили  **·**  Эквадор |
# Воронежэй можо

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Оросой холбоото уласай нютаг можо
Воронежэй можо Воронежская область

| Туг | Һүлдэ |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Холбооной тойрог | Урда ХТ |
| Эдэй засагай тойрог | Эжэл шадар ЭЗБН |
| Засаг захиргаанай түб | Воронеж |
|  |  |
| Газар нютаг | 52 400 км² |
| Хүн зон (2010) | 2 335 380 хүн (22-р) |
| Нягта һиирэг | 44,57 хүн/км² |
|  |  |
| Орлогшо амбан сайд | Александр Викторович Гусев |
| Можын думагай түрүүлэгшэ | Владимир Иванович Нетёсов |
|  |  |
| Сагай бүһэ | MSK 0 |
| Автомашинын дугаар | 36 |
|  |  |

 |
|  |

**Воронежэй можо** — Оросой түб хэһэгтэ байрладаг Оросой холбоото уласай нютаг можо юм. Түб холбооной тойрог болон Түб хара шоройн эдэй засагай бүһэдэ харьяалагдана. Засаг захиргаанай түб — Воронеж хото. Москва хүрэтэр 515 км шахуу зайда байрлана.

1934 оной 6 һарын 13-да РСФСР-эй түб гүйсэдкомой түрүүлгын зарлигаар байгуулһан ушар, 6 һарын 13 Воронежэй можодо һайндэр юм.

Урда зүгтэ Украинада (Луһанскын можо) ба Ростовой можодо, баруун зүгтэ Белгородой можодо, баруун хойто зүгтэ Курскын можодо, хойто зүгтэ Липецкын можодо, зүүн-хойто зүгтэ Тамбовой можодо, зүүн урда зүгтэ Волгоградай можодо, зүүн зүгтэ Саратовой можодо хилэ нэгэтэй байна.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| **Оросой холбоото уласай нютаг можонууд** |
|
**Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд** Адыгей • Алтай • Башкортостан • Буряад • Дагестан • Саха (Яхад) • Ингушети • Кабардино-Балкари • Карели • *Крым* • Марий Эл • Мордова • Чечня • Татарстан • Тыва • Удмурти • Хальмаг • Карачай-Черкеси • Хакаси • Хойто Осети • Коми • Чуваши

**Хизаарнууд** Алтай • Далайн шанар хизаар • Забайкалиин хизаар  • Камчатка • Краснодар • Красноярск • Пермь • Ставрополь • Хабаровск
**Можонууд** Амурай можо • Архангельскын можо • Астраханиин можо • Белгород можо • Брянскын можо • Владимирай можо • Волгоградай можо • Вологдын можо • Воронежэй можо • Доодо Новгородой можо • Ивановын можо • Калининградай можо • Калугын можо • Кемеровын можо • Кировой можо • Костромагай можо • Курганай можо • Курскын можо • Ленинградай можо • Липецкын можо • Магаданай можо • Мурманскын можо • Москвагай можо • Новгородой можо • Новосибирскын можо • Омскын можо • Оренбургай можо • Орёлой можо • Пензын можо • Псковой можо • Ростовой можо • Рязаниин можо • Самарын можо • Сахалинай можо • Свердловскын можо • Смоленскын можо • Тамбовой можо • Твериин можо • Томскын можо • Тюмениин можо • Тулын можо • Ульяновскын можо • Челябинскын можо • Саратовай можо • Эрхүү можо • Ярославлиин можо
**Холбооной захиргаатай хотонууд** Москва • Санкт-Петербург • *Севастополь*
**Автономито можо** Еврей автономито можо
**Автономито тойрогууд** Чукотка • Ненец • Ханты-Манси • Ямал Ненец
**Ородой Холбооной Уласай холбооной тойрогууд**
Түб • Урда • Баруун Хойто • Алас Дурна • Шэбэр • Урал • Волга Үмэнэ • Хойто Кавказ • *Крым* |
# Оренбургай можо

**Оренбургай можо** (область) хадаа Ород Уласай нэгэ регион болоно. Тус можо 1934 ондо байгуулагдаһан юм. Энэнь Самарска, Саратовска, Челябинска можонуудтай, Татарстан болон Башкортостан республикануудтай, мүн Казахстанай гүрэнжэ хилэлдэг.

Талмайнь — 123 702 км². Хүн зоной тоо — 1 816 898 хүн, хүн зоной нягта бии — 14,69 хүн/км².

Можын түб хадаа Оренбург хото юм.

|  |
| --- |
| дэлгээхэ**Оросой холбоото уласай нютаг можонууд** |
|
**Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд** Адыгей • Алтай • Башкортостан • Буряад • Дагестан • Саха (Яхад) • Ингушети • Кабардино-Балкари • Карели • *Крым* • Марий Эл • Мордова • Чечня • Татарстан • Тыва • Удмурти • Хальмаг • Карачай-Черкеси • Хакаси • Хойто Осети • Коми • Чуваши

**Хизаарнууд** Алтай • Далайн шанар хизаар • Забайкалиин хизаар  • Камчатка • Краснодар • Красноярск • Пермь • Ставрополь • Хабаровск
**Можонууд** Амурай можо • Архангельскын можо • Астраханиин можо • Белгород можо • Брянскын можо • Владимирай можо • Волгоградай можо • Вологдын можо • Воронежэй можо • Доодо Новгородой можо • Ивановын можо • Калининградай можо • Калугын можо • Кемеровын можо • Кировой можо • Костромагай можо • Курганай можо • Курскын можо • Ленинградай можо • Липецкын можо • Магаданай можо • Мурманскын можо • Москвагай можо • Новгородой можо • Новосибирскын можо • Омскын можо • Оренбургай можо • Орёлой можо • Пензын можо • Псковой можо • Ростовой можо • Рязаниин можо • Самарын можо • Сахалинай можо • Свердловскын можо • Смоленскын можо • Тамбовой можо • Твериин можо • Томскын можо • Тюмениин можо • Тулын можо • Ульяновскын можо • Челябинскын можо • Саратовай можо • Эрхүү можо • Ярославлиин можо
**Холбооной захиргаатай хотонууд** Москва • Санкт-Петербург • *Севастополь*
**Автономито можо** Еврей автономито можо
**Автономито тойрогууд** Чукотка • Ненец • Ханты-Манси • Ямал Ненец
**Ородой Холбооной Уласай холбооной тойрогууд**
Түб • Урда • Баруун Хойто • Алас Дурна • Шэбэр • Урал • Волга Үмэнэ • Хойто Кавказ • *Крым* |
# Гарагай хоёр

**Гарагай хоёр** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠬᠣᠶᠠᠷ) гү, али **дабаа** (ᠳᠠᠸᠠ) — гээшэ долоон хоногой нэгэдэхи (хоёрдохи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Дэлхэйн дахуул болохо Һара гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "дабаа", энэһээ гадна санскрит гаралтай **сумьяа**, мүн буряадшалһан **һара үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай гурбан

**Гарагай гурбан** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ) гү, али **мигмар** (ᠮᠢᠭᠮᠠᠷ) — гээшэ долоон хоногой хоёрдохи (гурбадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Мигмар гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "мигмар", энэһээ гадна санскрит гаралтай **ангараг**, мүн буряадшалһан **гал үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай дүрбэн

**Гарагай дүрбэн** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠳᠥᠷᠪᠡ) гү, али **һагба** (ᡀᠠᠭᠪᠠ) — гээшэ долоон хоногой гурбадахи (дүрбэдэхи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Һагба гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "һагба", энэһээ гадна санскрит гаралтай **буд**, мүн буряадшалһан **уһан үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай табан

**Гарагай табан** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠲᠠᠪᠤ) гү, али **пүрбэ** (ᠫᠦᠷᠪᠦ) — гээшэ долоон хоногой дүрбэдэхи (табадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Пүрбэ гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "пүрбэ", энэһээ гадна санскрит гаралтай **бархасбади**, мүн буряадшалһан **модон үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай зургаан

**Гарагай зургаан** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠵᠢᠷᠭᠤᠭ᠎ᠠ) гү, али **баасан** (ᠪᠠᠰᠠᠩ) — гээшэ долоон хоногой табадахи (зургаадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Баасан гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "баасан", энэһээ гадна санскрит гаралтай **сугар**, мүн буряадшалһан **түмэр үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай долоон

**Гарагай долоон** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠳᠣᠯᠢᠶᠠ) гү, али **бимба** (ᠪᠢᠮᠪᠠ) — гээшэ долоон хоногой табадахи (зургаадахи) үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Бимба гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "бимба", энэһээ гадна санскрит гаралтай **санчир**, мүн буряадшалһан **шороон үдэр** гэжэ нэрлэгдэдэг.
# Гарагай нэгэн

**Гарагай нэгэн** (ᠭᠠᠷᠠᠭ ᠤᠨ ᠨᠢᠭᠡ) гү, али **нима** (ᠨᠢᠮ ᠠ) — гээшэ долоон хоногой долоодохи (түрүүшын) үдэр гү, али бүтэн һайн үдэр юм.

Монголшууд энэ үдэрые монгол хэлэндэ Дэлхэйе гэрэлтүүлэгшэ одон болохо Наран гэһэн удхатай 3 янзаар нэрлэдэг уламжалалтай ушар байна. Эгээн түгээмэл түбэд гаралтай "Нима" гэгдэдэг, энэһээ гадна санскрит гаралтай **адьяа** болон буряадшалһан **наран үдэр** гэж нэрлэдэг.
Мүн амаралтын үдэр тула аман хөөрэлдэхэдээ **Бүтэн һайн үдэр** гэхэ бии.
# Долоон хоног

Долоон хоногой түрүүшын үдэрые үзүүлдэг газарай зураг:
  — гарагай хоёр   — гарагай зургаан   — гарагай долоон   — гарагай нэгэн
**Долоон хоног** (ᠳᠣᠯᠤᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠨᠤᠭ) гээшэ долоон үдэр, һүнитэй тэнсүү хоног тоололой нэгэжэ; аргын тоололоор бүхэли долоон хоногой (үдэрэй) нэрэ юм. Нэгэ жэлдэ 365.25 хоног байдаг гэбэл дундажаар 52 долоон хоногһоо бүридэдэг. Һонирхолтойнь монголшууд долоон хоногой үдэрнүүдые түбэд, самгардиһаа гаралтай нэрээр юмуу болбол монголшолжо нэрлэдэг. Диилэнхидээ Түбэд гаралтай нэрээр нэрлэнэ.

БНМАУ-ын жэлнүүдтэ ажалай 5 үдэр , хахад ажалай 1 үдэр, бүтэн амралтын 1 үдэр байһанһаа уламжалаад эхинэй 5 үдэрые "ажалай үдэрнүүд", зургаадахи үдэрые "хахад һайн үдэр", долоодохи үдэрые "Бүтэн һайн үдэр" гэхэ аман хөөрэлхэдэ уламжалал бии.

**Долоон хоногой үдэрэй нэрэнүүд**
| Дэс нэрэ | **Буряад нэрэ** | **Түбэд гаралтай** | **Самгарди гаралтай** | **Монголшолһон** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Нэгэдэхи үдэр (1) | Гарагай хоёр | Дабаа гараг | Сумьяа гараг | Саран үдэр |
| Хоёр дахь үдэр (2) | Гарагай гурбан | Мигмар гараг | Ангараг гараг | Гал үдэр |
| Гурав дахь үдэр (3) | Гарагай дүрбэн | Һагба гараг | Буд гараг | Усан үдэр |
| Дөрөв дэх үдэр (4) | Гарагай табан | Пүрбэ гараг | Бархасбади гараг | Модон үдэр |
| Тав дахь үдэр (5) | Гарагай зургаан | Баасан гараг | Сугар гараг | Төмөр үдэр |
| Хагас сайн үдэр (6) | Гарагай долоон | Бимба гараг | Санчир гараг | Шороон үдэр |
| Бүтэн сайн үдэр (7) | Гарагай нэгэн | Нима гараг | Адьяа гараг | Наран үдэр |
# Наран

Наран
Наран
**Наран** (тэмдэг: ; Латин: *Sol*) —нь наранай аймагай түб одон болоод наранай аймагай ниитэ массын 99.86%-е эзэлнэ. Наранһаа ерэхэ энергиинь дэлхэй дээрэхи бүхы амиды бодосые тэтгэхэ ба фотосинтез болон дэлхэйн саг уларил, уурал амисхалда голлохо үүргэбшэ гүйсэдхэнэ.

Наранай ниитэ массын 74%, эзэлхүүнэй 92%-е уһантүрэгшэ, харин ниитэ массын 25%, эзэлхүүнэй 7%-ые гели бүрдүүлнэ. Наранай гадаргуугай температура ойролсоогоор 5,500 °K (5,315 °C). Нараниинь сагаан одон болон наһыень 4.57 тэрбум жэл гэжэ тоосожо байна.

Нараниинь Тэнгэриин зүйдэл галактикын түбһээ ойролсоогоор 26,000 гэрэлэй жэлэй зайда оршохо ба 217 км/сек хурдатайгаар тойрон эргэнэ.

|  |
| --- |
| Наранай аймаг |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Наран** · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · *Церера* · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · *Дэлхэйн ван* · *Хаумеа* · *Макемаке* · *Эрида* |
| **Гарагууд** · **Одой гарагууд** · **Дахуулнууд**: *Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын* |
| **Бишыхан бэетэнүүд**:   Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл) |

 |
# Литэ

Хиндү литэ
**Литэ** (ᠯᠢᠲ < түбэдөөр ལོ་ཐོ) гү, али **cагалбар**, **хуанли** (ᠬᠤᠸᠠᠩᠯᠢ < хитадаар 皇曆) — ниигэм, шажан, худалдаан аралжаан, засаг захиргаанай зорюулгаар үдэрнүүдые зохёон байгуулха системэ юм. Тэрэнэй тулада тодорхой саг хугасаануудта нэрэ олгоно: хоног, долоо хоног, һара, жэл гэхэ мэтэ. Үдэрнүүдтэ үгэхэ нэрые огноо гэнэ. Литэдэхи үенүүд (жэл, һара г.м.) ехэнхидээ һара али наранай циклтэй синхронизировалагдаһан байдаг. Олон соёл эргэншэл, ниигэмүүд өөһэдэй хэрэгһээндээ тааруулан, (ехэнхидээ) өөр газарһаа гарал үүсэлтэй литэ дээрэ тулгуурилһан литэнүүд зохёоһон байдаг. Литэ хадаа hарын дүхэригэй хубилалтатай тааруулан зохёогдоhон байна.

Литэнь мүн он тоолол бэшэһэн түхөөрэмжые хэлэнэ. Энэнь саарһан дээрэ хэблэһэн, алишье компьютерэй программа байжа болоно.

Календарь гэдэг үгэнь латин хэлэнэй *kalendae* гэдэгһээ гаралтай болоод энэнь лата хэлээр һара бүрин эхинэй үдэрэй нэрэ байгаа.

Хуанли (хилбар ханзы: 皇历; уламжалалта ханзы: 皇曆; пиньин: huánglì) гэдэг үгэнь хитадаар «эзэн хаанай литэ» гэһэн үгэ болоод үдэр бүри тохёохо онсо шухала үйлэ ябадал, саг, зүгэ гэхэ мэтые заадаг байна.

Буряад-монголшууд абтаhан литэ 12 жэлтэй (хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морин, хонин, бишэн, тахяа, нохой, гахай).

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Литэгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*