Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2023 он

|  |  |
| --- | --- |
| Мянган жэлүүд: | 3-р millennium |
| Зуунууд: | * 20-р century
* **21-р century 22-р century
 |
| Арбан жэлүүд: | * 2000s
* 2010s
* **2020s 2030s
* 2040s
 |
| Жэлүүд: | * 2020
* 2021
* 2022
* **2023 2024
* 2025
* 2026
 |

2023 он бусад литээр| Григориин литэ | 2023 *MMXXIII* |
| Ab urbe condita | 2776 |
| Армениин литэ | 1472 ԹՎ ՌՆՀԲ |
| Ассириин литэ | 6773 |
| Бахайн литэ | 179–180 |
| Балиин сака литэ | 1944–1945 |
| Бенгалиин литэ | 1430 |
| Бербериин литэ | 2973 |
| Британиин Хаанын Жэл | 71 Елиз. 2 – 72 Елиз. 2 |
| Буддын литэ | 2567 |
| Бирманиин литэ | 1385 |
| Византиин литэ | 7531–7532 |
| Хитадай литэ | 壬寅年 (Уһан Бар) 4719 гү, али 4659     *—* 癸卯年 (Уһан Туулай) 4720 гү, али 4660 |
| Коптой литэ | 1739–1740 |
| Дискордиин литэ | 3189 |
| Этиопиин литэ | 2015–2016 |
| Еврейн литэ | 5783–5784 |
| Энэдхэгэй литэнүүд |  |
|  - *Викрам-Самват* | 2079–2080 |
|  - *Шака Самват* | 1944–1945 |
|  - *Кали-Юга* | 5123–5124 |
| Холоценэй литэ | 12023 |
| Игбогой литэ | 1023–1024 |
| Иранай литэ | 1401–1402 |
| Лалын литэ | 1444–1445 |
| Японой литэ | Рэйва 5 (令和５年) |
| Яванай литэ | 1956–1957 |
| Чучхе календарь | 112 |
| Юлиин литэ | Григориин хаһаха 13 үдэр |
| Солонгосой литэ | 4356 |
| Мингуо литэ | БНХУ 112 民國112年 |
| Нанакшахи литэ | 555 |
| Тайгай наранай литэ | 2566 |
| Түбэдэй литэ | 阳水虎年 (эрэ Уһан-Бар) 2149 гү, али 1768 гү, али 996     *—* 阴水兔年 (эмэ Уһан-Туулай) 2150 гү, али 1769 гү, али 997 |
| Unix time | 1672531200 – 1704067199 |

**2023 он** (**MMXX**) гү, али **хоёр мянга хорин гурба** — нэгэн гарагта эхэлһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоололой ёһоор *Манай эрин*-эй 2023-дахи он болоод гурбадугаар мянган жэлэй болон 21-р зуунай 23-дахи, 2020 оной арбан жэлэй 3-дахи он болоно.

## Үйлэ ябадалнууд

## Наһа баралгууд

## Нобелиин шагнал

## Зүүлтэ
# 4 һарын 12

**Дүрбэдүгээр һарын 12** — Григориин литын жэлэй 102-дэхи үдэр (үндэр жэлдэ 103-дахи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 263 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

### 1600 оной урда

### 1601-1900

### 1900-мүнөө үе

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# 11 һарын 4

**Арбан нэгэдүгээр һарын 4** — Григориин литын жэлэй 308-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 309-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 57 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Мигмар (гараг)

**Мягмар**  | МягмарХаббл сансарай дуран абайгаар абаһан зураг |
| Орбита |
| Эрин J2000 |
| Апоцентр | 249,209,300 км
1.665 861 а.н. |
| Перицентр | 206,669,000 км
1.381 497 а.н. |
| Ехэ хахад тэнхэлиг | 227,939,100 км
1.523 679 а.н. |
| Экцентриситет | 0.093 315  |
| Орбитын үе | 686.971 өдөр
1.8808 юлианы жил
668.5991 нарны хоног |
| Үзэгдэхэ орбитын үе | 779.96 өдөр
2.135 Юлианы жил |
| Дундажа орбитын хурдан | 24.077 км/с |
| Хазайлта | 1.850° (Эклиптикт) 5.65° to (Нарны экваторт) 1.67° (Тогтмол тавцанд) |
| Үгһэгшэ уулзабарай уртараг | 49.562° |
| Перицентрай аргумент | 286.537° |
| Дахуул | 2 |
| Физик шэнжэ шанар
 |
| Экваторын радиус | 3,396.2 ± 0.1 км
0.533 Дэлхэй |
| Туйлай радуис | 3,376.2 ± 0.1 км
0.531 Дэлхэй |
| Хабтагайжэлтэ | 0.005 89 ± 0.000 15 |
| Гадаргай талбай | 144,798,500 км²
0.284 Дэлхэй |
| Эзлэхүүн | 1.6318X1011 км³
0.151 Дэлхэй |
| Масса | 6.4185X1023 кг
0.107 Дэлхэй |
| Дундажанягташал | 3.934 г/см³ |
| Экваторай гадаргуугай гравитациин хүсэн | 3.69 м/с²
0.376 *g* |
| Сансрын хоёрдугаар хурдан | 5.027 км/с |
| Экватортахи эрьехэ үе | 1.025 957 өдөр
 24.622 96 h |
| Экваторай эрьелтын хурдан | 868.22 км/ц (241.17 м/с) |
| Тэнхэлигэй хазайлта | 25.19° |
| Хойто туйлай баруун мандалта | 21 цаг 10 мин 44 сек
317.681 43° |
| Хойто туйлай хэлбылтэ | 52.886 50° |
| Албедо | 0.15 (геометри) эсэбэл 0.25 (бонд) |
| Гадаргуугай темп.    Кельвин    Цельси |

| бага | дундажа | ехэ |
| --- | --- | --- |
| 186 K | 227 K | 268 K |
| −87 °C | −46 °C | −5 °C |

 |
| Үзэгдэхэ гэрэлтүүлгэ | +1.8 to −2.91 |
| Үнсэгэй диаметр | 3.5—25.1" |
| Агаар мандал
 |
| Гадаргын даралт | 0.6–1.0 кПа |
| Бүтэсэ | 95.72% Нүүрсхүшэлын хии
2.7% Азот
1.6% Аргон
0.2% Хүсэлтүрэгшэ
0.07% Угаарай хии
0.03% Уһанай уур
0.01% Азотын исэл
2.5 ppm Неон
300 ppb Криптон
130 ppb Формальдегид
80 ppb Ксенон
30 ppb Озон
10 ppb Метан  |
|  |

**Мигмар** (түбэдөөр མིག་དམར; тэмдэг: ) гү, али **Ангараг** (самгардяар मङ्गलवारः) наранай аймагай дүрбэдэхи гараг юм. Хоёр дагуултай болоод хүрсэтэ гараг. Уг гараг маша нимгэн нүүрсэхүшэлын хииһээ тогтоһон агаар мандалтай. Дэлхэйһээ илүү хүйтэн байдаг Наранһаа алһалагдаһан байдагтай холбоотой. Уг гарагай туйлууд дээрэнь мүльһэн байгаае тогтооһон болоод эрдэмтэд уһан байһан гэжэ үзэдэг.

## Зүүлтэ

|  |
| --- |
| Наранай аймаг |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Наран** · Һагба · Баасан · Дэлхэй · Мягмар · *Церера* · Пүрбэ · Бямба · Тэнгэриин ван · Далайн ван · *Дэлхэйн ван* · *Хаумеа* · *Макемаке* · *Эрида* |
| **Гарагууд** · **Одой гарагууд** · **Дахуулнууд**: *Дэлхэйн · Мягмарай · Пүрбын · Бямбын · Тэнгэриин вангай · Далайн вангай · Дэлхэйн вангай · Хаумеагай · Эридын* |
| **Бишыхан бэетэнүүд**:   Толир · Бага гараг/Бага гарагай дахуулнууд (Бага гарагай бүһэ) · Кентаврууд · Транс-Нептуны бэетэнүүд (Кюперэй бүһэ/Сарнисан диск) · Һүүлтэй одонууд (Оортын үүл) |

 |
# 2014 он

|  |
| --- |
| III мянган жэл
 |
| XIX зуун жэл — XX зуун жэл — **XXI зуун жэл** — XXII зуун жэл — XXIII зуун жэл
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990-д |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-д |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010-д |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020-д |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030-д |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040-д |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050-д |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060-д |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070-д |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080-д |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090-д |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100-д |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Удаа дараалһан хүсэнэгтэ |

2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016

**2014 он** (**MMXIV**) гү, али **Хоёр мянга арбан дүрбэн он**, **Хоёр мянган арбан дүрбэдүгээр он** — һагба гарагта эхилһэн юрэдын жэл юм. Григориин тоолол гү, али Ниитын тоолол ёһоор *Манай эрын* 2014 дахи он болоод 3 дахи мянган болон 21-р зуунай 14 дахи, 2010 оной 5 дахи он болоно.

Тааруу байһан онууд:

* 103 Чучхе он (БНАСАУ-та).
* Хэйсэй үеын 26 он (Япондо).

Ородой Холбооной Уласда «Соёлой жэл» (ород: Год культуры).

Рига (Латви) ба Умео (Швед) 2014 оной Европын соёлой ниислэлүүд болоһон.

Уласхороондын кристаллографиин он (ЮНЕСКО).

Уласхороондын бүлын таряан ажахын он (ФАО).

## Наһа баралганууд

* 4 һарын 17 — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбиин зохёолшо, удха зохёолой Нобелиин шагналтан (1982).
* 5 һарын 25 — Войцех Ярузельский, Польшын түрын ажаябуулагша, Польшын нэгэдэһэн ажалшадай намай түрүүшын нарин бэшэгэй дарга (1981—1989), Польшын юрэнхылэгшэ (1989—1990).
* 7 һарын 7 — Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе, Гүржиин коммунис намай түб комитедэй түрүүшын нарин бэшэгэй дарга, СССР-эй гадаада хэрэгүүдэй сайд, Гүржи Уласай юрэнхылэгшэ (1995—2003).
* 7 һарын 12 — Валерия Ильинична Новодворская, орос диссидент, хүнэй эрхые хамгаалагша, публицист, «Арадшалһан холбоо» намай ударидагша.

## Зүүлтэ
# 11 һарын 1

**Арбан нэгэдүгээр һарын 1** — Григориин литын жэлэй 305-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 306-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 60 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# 10 һарын 15

**Арбадугаар һарын 15** — Григориин литын жэлэй 288-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 289-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 77 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# 10 һарын 7

**Арбадугаар һарын 7** — Григориин литын жэлэй 280-дахи үдэр (үндэр жэлдэ 281-дэхи үдэр). Жэлэй эсэс болотор 85 үдэрнүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# 12 һарын 8

**Арбан хоёрдугаар һарын8** — Григориин литын жэлэй 342-дохи үдэр (үндэр жэлдэ 343-дахи үдэр). Жэлэй эсэн болотор 23 үдэрүүд үлэжэ байна.

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Түүхэ

## Буряад Республикын түүхэ

Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Ехэ Монгол Уласынь бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Ород Уласын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Ородууд 1666 онд Үдэ голын хөндийд цайз барьж, Дээд Үд гү, али Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үдэ хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Ородын мэдэлд шилжсэн байна.

Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Жибэн улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улас Дээд Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Уласад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буряад Монгол Улас болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус уласынь нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

1991 оны 5 сарын 27-нд Бүгд Найрамдах Буряад Улас болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12 сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, 1994 онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход Леонид Потапов тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

## Буряад-Монгол ороной түүхэ

Байгалай урда бэеын газар дайда эртэ урдын сагһаа Түб Аазиин түүхэ, соёлтой гээшэ. Энэ хизаарай улад зон хэдэн мянган жэл соо түби дэлхэйн энэ хубида болоһон гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдые үзэһэн байна. Байгалай үмэнэхын газарай тон урда холын түүхын һонирхолтой намтар Хүннүгэй (хуннугай) үедэ байгаа (энэ хадаа Эброопын литээр Ⅰ зуун жэлэй һүүл Ⅲ зуун жэлэй мүн лэ һүүлэй үе байгаа) Хүннүгэй гүрэн түрэдэ олон ондoo гарбалтан байгаа.

## Монголын түүхэ

Эрт дээр үеэс өнөөгийн Монгол уласай бэлчээрийн нүүдэлчид амьдарч байсан ба хааяа нэгдэж томохон улс гүрнүүдийг байгуулж байжээ. Эдгээрээс анхных нь болох Хүннү гүрэн нь МЭӨ 209 онд Модун шаньюйгаар удирдуулан төрт улс үүсгэсэн юм. Энэ гүрэн нь богино хугацааны дотор Цинь уласад аюул учруулсан хамгийн гол хүчин болж, улмаар Цагаан хэрэмэн баригдах шалтгаан нь болсон. Цагаан хэрэм нь өөрөө жанжин Мэнь Тианы үед 300,000 цэргээр хамгаалагдаж байв. Хүннүгийн дараа Сяньби, Жужан улас, Муюн, Тоба зэргэ эртний Монголчуудын байгуулсан улсууд оршиж явсаар 6-р зуунд Түрэгүүдэд дарагдаж, 8-р зууны үед Уйгурнууд залгамжлан улс байгуулж, түүний дараа Киданууд залгамжилсан байна. 10-р зуунаас эхлэн зэргэцсэн олон аймгууд байгуулагдсан бөгөөд, 1182-1206 онуудад Чингис хааны Хамаг Монголын ханлигт бүгд нэгтгэгдэж, Ехэ Монгол Улас байгуулагдсан.