Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ааруул

Айруул, аарюул, айрһан - бозогоор хэһэн монгол арадуудай сагаан эдеэн.

Хээтэй айрһан
монгол бэшэгээр
## Хубаари

Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие биһалаг гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна:

* Хорхой айрһан.
* Мойлон айруул

Монголшууд иимэ түрэлнүүдые илгадаг:

* Хурууд
* Һүн хурууд
* Зоосон айрһан
* Шахамал айруул
* Хорхой айруул
* Дүрбэлжэн аарюул
* Дугы аарюул

## Хэхэ арга

Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь айрагһаа бозо (сагаа) бэлэдхээд, энээн шүүрдээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ хатахадаа айрһа болгодог юм.

## Монгол уласта

Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Нэмэлтэгүй гү, али жэмэс, шоколад амтатайшье оложо шадаха.

## Хитадта

Хитадай Үбэр Монголдо Монгол уласта шэнгеэр айрһанай элдэб зүйлнүүдые үйлэдбэрилнэ. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын айруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байна. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān) гэдэг.

## Буряад уласта

Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул нэбтэрүүлжэ үзээ аад, амжалтагүйтаба. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн хамжаан ааруул үйлэдбэрилээд байна.

## Зурагай һан

* Хабтагай айруул
* Дэлгэсэ дээрэ хатаһан айрһан
* Хээтэй аарюул
* Зүрһэм ааруул

## Мэдээсэлэй эхи

* Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур.
* «Ааруул» - вкус забытых традиций
*
# Оренбургай можо

**Оренбургай можо** (область) хадаа Ород Уласай нэгэ регион болоно. Тус можо 1934 ондо байгуулагдаһан юм. Энэнь Самарска, Саратовска, Челябинска можонуудтай, Татарстан болон Башкортостан республикануудтай, мүн Казахстанай гүрэнжэ хилэлдэг.

Талмайнь — 123 702 км². Хүн зоной тоо — 1 816 898 хүн, хүн зоной нягта бии — 14,69 хүн/км².

Можын түб хадаа Оренбург хото юм.

|  |
| --- |
| **Оросой холбоото уласай нютаг можонууд** |
|
**Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд** Адыгей • Алтай • Башкортостан • Буряад • Дагестан • Саха (Яхад) • Ингушети • Кабардино-Балкари • Карели • *Крым* • Марий Эл • Мордова • Чечня • Татарстан • Тыва • Удмурти • Хальмаг • Карачай-Черкеси • Хакаси • Хойто Осети • Коми • Чуваши

**Хизаарнууд** Алтай • Далайн шанар хизаар • Забайкалиин хизаар  • Камчатка • Краснодар • Красноярск • Пермь • Ставрополь • Хабаровск
**Можонууд** Амурай можо • Архангельскын можо • Астраханиин можо • Белгород можо • Брянскын можо • Владимирай можо • Волгоградай можо • Вологдын можо • Воронежэй можо • Доодо Новгородой можо • Ивановын можо • Калининградай можо • Калугын можо • Кемеровын можо • Кировой можо • Костромагай можо • Курганай можо • Курскын можо • Ленинградай можо • Липецкын можо • Магаданай можо • Мурманскын можо • Москвагай можо • Новгородой можо • Новосибирскын можо • Омскын можо • Оренбургай можо • Орёлой можо • Пензын можо • Псковой можо • Ростовой можо • Рязаниин можо • Самарын можо • Сахалинай можо • Свердловскын можо • Смоленскын можо • Тамбовой можо • Твериин можо • Томскын можо • Тюмениин можо • Тулын можо • Ульяновскын можо • Челябинскын можо • Саратовай можо • Эрхүү можо • Ярославлиин можо
**Холбооной захиргаатай хотонууд** Москва • Санкт-Петербург • *Севастополь*
**Автономито можо** Еврей автономито можо
**Автономито тойрогууд** Чукотка • Ненец • Ханты-Манси • Ямал Ненец
**Ородой Холбооной Уласай холбооной тойрогууд**
Түб • Урда • Баруун Хойто • Алас Дурна • Шэбэр • Урал • Волга Үмэнэ • Хойто Кавказ • *Крым* |
# Казахстан

|  |
| --- |
| **Бүгэдэ Найрамдаха Хасаг Улас**Қазақстан Республикасы Республика Казахстан  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **Түрын дуулалай нэрэ:** Менің Қазақстаным → «Минии Хасаг орон»  |
| Казахстан һуури байра  |
| Ниислэл |  Астана (0.7 сая) |
| Албан хэлэн | Хасаг (Үндэһэнэй хэлэн) Ород (Албан хэлэн) |
| Арад түмэн  | 63.1% - Хасаг үндэһэтэн 23.7% - Ород үндэһэтэн   2.9% - Узбек үндэһэтэн   2.1% - Украиншууд   1,6% - Уйгур үндэһэтэн   1,4% - Татар үндэһэтэн   1,4% - Герман үндэһэтэн   1,2% - Солонгос үндэһэтэн   2.6% - бусад арад түмэн |
| Түрэ засаг | Бүгэдэ найрамдаха улас |
|  -  | Юрэнхылэгшэ | Касым-Жомарт Токаев |
|  -  | Юрэнхы сайд | Алихан Смаилов |
| Уласай хурал | «Парламент» (Улсын Хурал) |
|  -  | Дээдэ танхим | «Сенат» (Суулган) |
|  -  | Доодо танхим | «Мажилис» (Хурал) |
| Түүхэ |
|  -  | 1465 он | Хасаг ханлиг үүсэшэ нэгэдэһэн  |
|  -  | 1847 он | Хасаг ханлиг Ородһоо дууһан ниилүүлһэн  |
|  -  | 1936-12-26 | Зүблэлтэ Хасаг байгуулагдаһан  |
|  -  | 1991-12-25 | Бүрэн эрхэтэ Хасаг уласай эхлэл  |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 2,724,900 км2 (9) |
|  -  | Уһанай процент (%) | 1.7% |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2013) | 16,967,000 хүн (61) |
| **ДНБ** (ХАШТ) | 2012 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $231.787 тэрбум  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $13,892  |
| **ДНБ** (Нэрлэһэн) | 2012 оной тоосоо |
|  -  | Бүгэдэ | $196.419 тэрбум  |
|  -  | Нэгэ хүндэ | $11,772  |
| **ОТББЭ** (2008) | 28.8 (бага)  |
| **ХХИ** (2010) | 0.714 (сайн) (66) |
| Мүнгэн тэмдэгтэ | [[Хасагай тенге ()]] (KZT)  |
| Сагай бүһэ | +6, +5  |
| Интернет домэйн | латин .kz + кирилл .қаз |
| Телефоной код | +7-6xx, +7-7xx |

**Казахстан** (хас. *Қазақстан*) — Астана ниислэлтэй Азиин улас. Түб Ази, тэрэ дотороо Дунда Азида Алтайһаа Каспи хүрдэг, багахан зай дурна Европодо харьяалагдадаг энтэй ехэ орон, дээрэ оршон байгаа 1992 ондо Нэгэдэмэл Үндэһэнэй Байгуулгада элэһэһэн бүрин эрхэтэ уласые Хасаг (адли нэрэтэй бусад зүйлһөө илгажа Хасаг улас, хасагаар Qazaqstan, ородоор Казахстан) гэдэг.

Хасаг орон (Казахстан)-д тала хээрэ, тайга, хада хабсал, добо толгодо, мүнхэ саһата уула нуруу, үргэн гол мүрэн сүм бүридэһэн. Дэлхэйдэ 9-р байрта, далайда гаралгагүй уласуудһаа түрүүн байрые эзэлхээр томо – 2,724,900 км2 талмай бүхы нютаг дэбисхэртэй. Ород, Хитад, Хиргис, Узбек, Түркмен гэһэн табан оронтой 12,012 километр зурбаһаар хилэлээд 1,894 км газар Каспиин тэнгисые эмжэбэ.

## Зүүлтэ
# Оренбург

| Оренбург хото |
| --- |
| —  **хотын тойрог**  — |
| Skyline of Оренбург хото |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Улас орон |  ОХУ |
| Можо нютаг | Оренбургай можо |
| Хотын тойрог | **Оренбург** |
| 2 тойрог, 4 хороо | Хоер тойрогтой, дүрбэн хороотой |
| Газар нютаг | 259 км² |
| Хүн зон  | 2015 ондо  561 279 хүн |
| Нягтарал | 2167,1 хүн/км² |
| Нютагай олон | Оренбургынхид |
| Дарга | Евгений Арапов  |
| Телефоной\_код | +7 3532 |
| Сахим газар | orenburg.ru (ородоор) |

**Оренбург** (ород: Оренбург, хас. *Орынбор*; 1938 онһоо — 1957 он хүрэтэр — **Чкалов**), Оросой холбоото уласай Оренбургай можын засаг захиргаанай түб мүн. Ураал мүрэнэй эрьедэ оршоно. Түмэр замай уулзабари. 561 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Гидропресс», «Радиатор», «Экран», станок бүтээхэ, бур тоног түхөөмжын г.м. үйлэдбэринүүд), байгаалиин хии болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Оренбургын гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд. 1735 ондо мүнөөнэй Орск хотын хажууда байгуулагдаһан, 1743 мүнөөнэй байрада оршоно.

## Зурагууд

* «Караван-сарай» Лалын сүмэ
* Серяковой тугдам
* Чкаловой гудамжа
# Атом

Борой загбарай дахуу гелиин атомын бүтэсэ.
**Атом** (< грек: ἄτομος — «хубаарилшагүй») гээшэ химиин элементын шанартай бүридүүлэгшэ эгээн бишыхан хэһэг.

Атом сүм (эериг сэнэгтэй протон ба һаармаг сэнэгтэй нейтрон), тэрэниие хүреэлжэ оршохо электрон үүлэнһөө (һөөргэ сэнэгтэй электронһоо тогтодог) тогтоно. Хэрбээ атом электронойнгоо тоотой эжэл тооной протонтой бол сахилгаан сэнэгэй хубида һаармаг (нейтральна) байна. Атомдахи протоной тоон сүмэйхи сахилгаан сэнэгые тодорхойлхо болон нейтроной тоо элементэй изотопые тодорхойлно.
# Черногори хэлэн

| Черногори хэлэн |
| --- |
|
crnogorski / црногорски |
| Тараалга |
Черногори |
| Арад түмэн |
черногоршууд |
| Түрэлхи хэлэтнэй тоо |
215,000 (2023) |
| Хэлэнэй ангилал |
Энэдхэг-Европо
* Балто-славян
	+ Славян
		- Урда Славян
			* Баруун
				+ Серб-хорва
					- **Черногори хэлэн**
 |
| Үзэг бэшэг |
Латин үзэг (Черногори хувилбар) |
| Албан ёһоной хэрэглээ |
| Улас |  Черногори |
| Тохируулагша байгууллага | *үгы байна* |
| Томьёолбори |
| ISO 639-2 | cnr |
| ISO 639-3 | cnr |

**Черногори хэлэн** (ород: Черногорский язык) — зүүн славян хэлэнүүдэй баруун дэд ангиин хэлэн буюу Черногорида хэлэһэн сербохорвати хэлэнэй аялгуу, бэшэг юм. Черногориин үндэһэнэй хэлэн.

## Үзэг бэшэг

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Ђ ђ | Е е |
| Ж ж | З з | З́ з́ | И и | Ј ј | К к | Л л |
| Љ љ | М м | Н н | Њ њ | О о | П п | Р р |
| С с | С́ с́ | Т т | Ћ ћ | У у | Ф ф | Х х |
| Ц ц | Ч ч | Џ џ | Ш ш |
# Шакира

Шаки́ра (2023)
**Шаки́ра Исабе́ль Меба́рак Рипо́ль** (испан: *Shakira Isabel Mebarak Ripoll*; 1977 оной 2 һарын 2-то түрэһэн), хуряангыгаар **Шаки́ра** (испан: *Shakira*) гэжэ тайзанай нэрээр алдаршаһан — Колумбиин дуушан, ая зохёогшо, хатаршан, продюсер болон бизнес-эмэгтэй юм.

Тэрэниие «Латин хүгжэмэй хатан хаан» гэжэ нэрлэдэг. Шакира 1990-ээд ондо Латин Америкэдэ ехэ амжалта туйлажа, 2001 ондо *Laundry Service* гэһэн альбомоороо дэлхэй даяар алдаршаһан байна. Тэрэнэй эгээн мэдээжэ дуунуудай тоодо «Whenever, Wherever», «La Tortura», «Hips Don't Lie», «She Wolf», «Waka Waka», «Loca», «La La La», «Chantaje», болон «Te Felicito» зэргэ ородог. Шакира олон тооной Грэмми (Grammy) шагнал хүртэһэн бэлигтэй уран бүтээлшэ юм.

## Дискографи

### Студиин альбомууд

* *Magia* (1991)
* *Peligro* (1993)
* *Pies Descalzos* (1995)
* *Dónde Están los Ladrones?* (1998)
* *Laundry Service* (2001)
* *Fijación Oral, Vol. 1* (2005)
* *Oral Fixation, Vol. 2* (2005)
* *She Wolf* (2009)
* *Sale el Sol* (2010)
* *Shakira* (2014)
* *El Dorado* (2017)
* *Las Mujeres Ya No Lloran* (2024)

### Концертын альбомууд

* *MTV Unplugged* (2000)
* *Live & off the Record* (2004)
* *Oral Fixation Tour* (2007)
* *Live from Paris* (2011)
* *Shakira in Concert: El Dorado World Tour* (2019)
* *Anniversary: Oral Fixation (20th) and Pies Descalzos (30th) Live* (2025)

## Зүүлтэ
# 2 һарын 2

**Хоёрдугаар һарын 2** — Григориин литын жэлэй 33-дэхи үдэр. Жэлэй эсэн болотор 332 үдэрүүд (үндэр жэлдэ 333-дахи үдэрүүд) үлэжэ байна.

## Энэ үдэр тохёоһон үйлэ ябадалай жагсаалта

## Энэ үдэр түрэһэниинь

## Энэ үдэр наһа бараһаниинь

## Энэ үдэрэй тэмдэглэлтэ баяр

---

| **Жэлэй үдэрнүүд** |
| --- |
| 1 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 2 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 |
| 3 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 4 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 5 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 6 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 7 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 8 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 9 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 10 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| 11 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| 12 һара | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Доржын Виктория

| Доржын Виктория |
| --- |
| Доржын Виктория |
|  |
| Organization | Уг үндэһэтэн (хамта байгуулагша) |
| Known for | Уг үндэһэн хүнүүдэй эрхэ сүлөө хамгаалагын эдэбхитэн |

**Доржын Виктория** эрхэ сүлөө хамгаалагын эдэбхитэн. Буряад Уласһаа гарбалтай.

## Намтар ба болобосорол

Маладаева Буряад Уласта интернат һургуулиингаа һониндо оролсожо, өөрын эдэбхитэй ажалаа эхилһэн түүхэтэй.

Санкт-Петербург руу нүүжэ ошоһоной һүүлээр тэрэ «Миссис Санкт-Петербург» гэһэн гоо һайханай тэмсээндэ хабаадаһан юм. Тэрэнэй энэ конкурсдо хабаадалга, засагай бодолгонуудые шүүмжэлдэг эли тодо байра һууритай холбоотойгоор, интернет соо доромжолго болон дайралтануудые харуулжа эхилээ.

## Эдэбхитэ ажаябуулга

### Эрхэ сүлөөтэй Буряад орон һан

2022 ондо Ородой Украина руу дайран дайнтай ороһоной һүүлдэ, Буряад дайнай эсэргүүсэгшэдые дэмжэхэ зорилготой хүдэлгөөн — Free Buryatia Foundation-ые Маладаева хамтаран байгуулаа.

Тус һан Кремлиин тараадаг, славян бэшэ үндэһэтэн болон үндэһэтэн арад зониие сэрэгтэ хэтэрхэйгээр татагдуулжа байһан байдалые харуулха зорилготой байгаа.

Маладаева болон тэрэнэй хамтарагшад буряад хүнүүд дайнай эсэргүү байра һууряа элирхүүлһэн видео бүтээлнүүдые гаргажа, зариманиинь нэгэ саяһаа дээшэ харагшадтай болоо. Мүн тэдэнэр байлдаха хүсэлгүй хүнүүдтэ хуулиин туһаламжа үзүүлжэ, сэрэгтэ үндэһэтэн яһатанай хэтэрхэйгээр олон байһан шалтгаанай системнэ асуудалнуудые эли болгожо байна.

### Уг үндэһэтэн

2023 ондо Free Buryatia Foundation-һаа гараһанайнгаа һүүлдэ, Маладаева Россиин уугуул арад зон болон үндэһэтэн яһатануудай хоорондохи холбоо бэхижүүлхэ зорилготой Indigenous of Russia гэһэн түсэлые байгуулба.

Маладаева деколонизациин эдэбхитэй дэмжэгшэ мүн болон Ород гүрэнэй уугуул арад зондо ехэ бэе дааһан байдал олгохо хэрэгтэй гэжэ үзэдэг. Тэрэ Ород гүрэнэй либерал хүсэнүүдэй зүгһөө расизм болон уугуул эдэбхитэд руу хандалгада байдаг дээрэнгүй зан асуудалнуудые хангалтагүйгөөр харагдуулна гэжэ шүүмжэлдэг.
# Газар зүйн һольбосол

Үргэриг (хэбтэхэ шугамууд, зүүн зураг), утаригые (бодохо шугамууд, баруун зураг) харуулдаг дэлхэйн схемэ
**Газар зүйн һольбосол** (ᠭᠠᠵᠠᠷᠵᠦᠢ ᠶᠢᠨ ᠰᠣᠯᠪᠢᠴᠠᠯ) гү, али **географиин координадууд** (ᠾᠧᠣᠭᠷᠠᠹᠢ ᠶᠢᠨ ᠻᠣᠣᠷᠳᠢᠨᠠᠲ᠋ ᠤᠳ) гээшэ шэгнүүрэй линиин уруудам анхаралда абтангүй хадаа геодезиин ба астрономиин һольбосолой тухай юрэнхы ойлгосо юм. Ондоогоор хэлэбэл, газар зүйн һольбосолые тайлбарилха хадаа Дэлхэй бүмбэрсэг юм шэнги гэжэ һанагдадаг. Газар зүйн һольбосол Дэлхэйн гадаргуу дээрэ ямар нэгэ сэгэй байрлалые харуулна. Газар зүйн һольбосол бүмбэрсэг һольбосолой системын гуримай ёһоор баридаг. Ондоо гарагуудташье, тэнгэри огторгой дээрэшье адли һольбосолые хэрэглэдэг.

## Мүн үзэхэ

* Луужин

## Зүүлтэ
# Лата хэлэн

| Лата хэлэн |
| --- |
|  |
| Өөрын нэрэ |
Lingua latina |
| Тараалга |
Римэй эзэнтэ гүрэн |
| Түрэлхи хэлэтнэй тоо |
0 (үхэһэн хэлэн) |
| Хэлэнэй ангилал |
Энэдхэг-Европо* Италий хэлэнүүд
	+ Латин фалиск хэлэнүүд
		- **Лата хэлэн**
 |
| Үзэг бэшэг |
Латин үзэг |
| Томьёолбори |
| ISO 639-1 | la |
| ISO 639-2 | lat |
| ISO 639-3 | lat |

**Лата хэлэн** (лат. *lingua latīna*) - итаалиин хэлэнүүдэй латин-фалиск таһагай хэлэн. Мүнөө хадаа үхэнхэй хэлэн. Дэлхэйн эгээ хуушан бэшэгтэй (Энэдхэг-Европын) хэлэнүүдэй нэгэн.

Үхэнхэй хэлэншье хадаа, мүнөө үедэ Ватикан хото-гүрэнэй, Христосой шажанай католигуудай (Римэй абын - лат. **Papa**) болон Мальтын орденой албан ёһоной хэлэн болоно юм. Урда үедэ латин хэлэн Римэй Эзэнтэ Уласай (лат. Imperium Romanum) албан ёһоной хэлэн байгаа юм.

Урда Европын хэлэнүүд (Франц, Испан, Италиин, Португал болон бусад хэлэнүүд) латин хэлэнһээ гараһан юм, али түрэл хэлэн болоно. Бусад Европын хэлэнүүдэй үгэнүүд ехынхидээ латин хэлэнһээ үндэһөө абана. Латин үзэглэл хадаа бүхы Европын үзэглэлүүдэй үндэһэ-һуури болоһон байна.
# Парис

| Парис
 |
| --- |
|
Ниислэл хото, департамент ба коммуна |
| Дээдэһээ доодо, зүүнһээ баруун: Сенадахи Эйфелиин самхаг, Елисейн таладахи Илалтын хаалга, Гарньегэй Оперо, Лувр  |
| ТугҺүлдэ |
|
Уряа(нууд): *Fluctuat nec mergitur* "Долгиноор шэдэгдэһэн болобошье хэзээшье шэнгээгүй" |
| Парис |
|
Координат: ﻿ / ﻿ |
| Улас |
Франци |
| Бүһэ |
Иль-де-Франс |
| Франциин Департаментууд |
Парис |
| Интеркоммуна |
Ехэ Парисай Метрополь |
| Хубаалга |
20 аррондиссемент |
| Түрэ засаг |
|  • Мэр (2020–2026) |
Анн Идальго (СП) |
| Газар нютаг |
|  • Ниитэ |
105.4 км2 |
|  • Хотын Нютаг |
2,853.5 км2 |
|  • Агломераци |
18,940.7 км2 |
| Үндэр |
28–131 м |
| Хүн зон (2018)  |
|  • Ниитэ |
2 175 601 |
|  • Нягтарал |
21,000/км2 |
|  • Хотын нютаг |
10 785 092 |
|  • Нютагай нягтарал |
3,800/км2 |
|  • Агломераци |
13 024 518 |
|  • Агломерациин  нягтарал |
690/км2 |
| Сагай бүһэ |
UTC+1 (CET) |
|  • Зун (ЗС) |
UTC+2 (CEST) |
| INSEE/Почтын код |
75056 /75001-75020, 75116 |
| Вебсайт |
www.paris.fr |

**Парис** (француз: Paris) — Франциин ниислэл болон хамагай томо хотонь юм.

Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али *Région parisienne* гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай *unité urbaine* гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин *aire urbaine* гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.

Парис хоёр мянган жэлын турша маша шухала һуурин газар байһан болоод мүнөө үедэ дэлхэйн бизнес, соёл уралигай томохон түбүүдэй нэгэ болоо һэн. Улас түрэ, болобоһорол, үзбэр үйлшилгээ, мэдээсэл, хубсаһанай загбар моод, шэнжэлхэ ухаан, соёл уралигта үзүүлхэ нүлөөнь томохон «дэлхэйн хото» байха байра һууридань нэмэлтэ нүлөө үзүүлдэг юм. Парисай бүһэ (Иль-де-Франс) Европын хамагай томо хотын эдэй засагтай болоод үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ хотонууд дотор табанда бэшэгдэдэг. 2006 оной байдалаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байһан болоод энэнь ниитэ Франциин дүрбэнэй нэгэ юм байна. Парисай бүһын олон бизнесэй дүүргэдэ *Fortune Global*-ын 500 компаниин 36-нь байрладаг. Эдэ дүүргэнүүдэй хамагай томонь Ла Дэфэнс болоод энэнь Европын хамагай томо, бизнеста зорюулагдажа бариһан дүүргэ юм. Париста ЮНЕСКО; Эдэй засагай хамтын ажаллалга, хүгжэлэй байгууллага; Олон уласай һанхүүгай байгуулалга; Парисай клуб; Лувр зэргэ байгуулалгануудай түбүүд оршодог.

Парисынь дэлхэйн хамагай олон туристнууд татадаг газар болоод жэлдэ 30 тухай сая хүн ерэдэг. Хото доторонь олон алдартай газарнуудтай болоод энэһээ гадна дэлхэйдэ алдартай институцинууд, паркууд байдаг.

## Холбооһон

* *Энэ хуудаһан* **Парисгэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой.*

## Зүүлтэ
# Мюнхен

| Мюнхен хото |
| --- |
| —  **холбооной газар**  — |
| хото |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Германи орондохи Бремен хотоГермани орондохи Бремен хото |
| Улас орон |  Германи |
| Газар можо | Бавари |
| Газар нютаг | 310,43 км² |
| Хүн зон  | 1 450 381 хүн |
| Сахим газар | www.muenchen.de (германяар) |

**Мюнхен** (герман: München [ˈmʏnçən], Бавари: Minga, лата: Monacum, Monachium) — Изар голой эрье дээрэ байрладаг урда Германиин хото, Бавари сүлөөтэ уласай ниислэл хото ба Дээдэ Бавари засаг захиргаанай тойрогой түб ба аймаг гадна хото (герман: kreisfreie Stadt).

Хотын нэрэ хуушан дээдэ германи хэлэнэй Munichen — «ламанар» гэһэн үгэһөө гаралтай.

Мюнхенэй ажаһуугшадай тоо — 1 542 886 хүн (2016 оной 10 һарын 31-эй байдалаар). Мюнхен хадаа Бавариин эгээн томо хото болон Берлинэй ба Һамбургын һүүлдэ Германиин гурбадахи томо хото. Мюнхендэ Бавариин засагай газар, Дээдэ Бавари засагай газар ба Мюнхенэй хотын тойрогой засагай газар байрлана.

## Засаг захиргаанай хубаари

Мюнхенэй засаг захиргаанай хубаари
1992/96 оной засаг захиргаанай шэнэшлэлэй үрэ дүндэ тойрогуудай тоо 41-һээ 25 болотор хороогдоһон байгаа. Мүнөө үедэ Мюнхен засаг захиргаанай талаар 25 тойрогуудта (герман: Bezirk) хубаана.

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Альтштадт-Леэль (герман: Altstadt-Lehel)
2. Людвигсфорштадт-Изарфорштадт (герман: Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt)
3. Максфорштадт (герман: Maxvorstadt)
4. Швабинг-Вест (герман: Schwabing-West)
5. Ау-Хайдхаузен (герман: Au-Haidhausen)
6. Зендлинг (герман: Sendling)
7. Зендлинг-Вестпарк (герман: Sendling-Westpark)
8. Шванталерхёэ (герман: Schwanthalerhöhe)
9. Нойхаузен-Нимфенбург (герман: Neuhausen-Nymphenburg)
10. Мозах (герман: Moosach)
11. Мильбертсхофен-Ам Харт (герман: Milbertshofen-Am Hart)
12. Швабинг-Фрайман (герман: Schwabing-Freimann)
13. Богенхаузен (герман: Bogenhausen)
 | 1. Берг ам Лайм (герман: Berg am Laim)
2. Трудеринг-Рим (герман: Trudering-Riem)
3. Рамерсдорф-Перлах (герман: Ramersdorf-Perlach)
4. Обергизинг-Фазангартен (герман: Obergiesing-Fasangarten)
5. Унтергизинг-Харлахинг (герман: Untergiesing-Harlaching)
6. Талькирхен-Оберзендлинг-Форстенрид-Фюрстенрид-Зольн (герман: Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln)
7. Хадерн (герман: Hadern)
8. Пазинг-Оберменцинг (герман: Pasing-Obermenzing)
9. Аубинг-Лоххаузен-Лангвид (герман: Aubing-Lochhausen-Langwied)
10. Аллах-Унтерменцинг (герман: Allach-Untermenzing)
11. Фельдмохинг-Хазенбергль (герман: Feldmoching-Hasenbergl)
12. Лайм (герман: Laim)
 |

## Аха дүүнэр хотонууд

Мюнхенэй Шэнэ Захиргаанай Байшанда дурасхалай самбар

* Эдинбург (англи: Edinburgh), Ехэ Британи (1954)
* Вероно (итальян: Verona), Итали (1960)
* Бордо (француз: Bordeaux), Франци (1964)
* Саппоро (японоор 札幌), Япон (1972)
* Цинциннати (англи: Cincinnati), Оһайо, АНУ (1989)
* Киев (украин: Київ), Украина (1989)
* Хараре (англи: Harare), Зимбабве (1996)

## Зүүлтэ
# Рио-де-Жанейро

| Рио-де-Жанейро хото |
| --- |
| —  **һуурин газар (município)**  — |
| португалаар *Município do Rio de Janeiro* |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Һүлдэ туг** |  **Һүлдэ тэмдэг** |

 |
| Рио-де-Жанейро муж дахь Рио-де-Жанейро хотРио-де-Жанейро муж дахь Рио-де-Жанейро хот |
| Улас | Загбар:BRA2 |
| Бүһэ, орон | Зүүн-урда бүһэ |
| Ехэ нютаг |  Рио-де-Жанейро муж |
| Дунда нютаг | **Рио-де-Жанейро хото** |
| Газар нютаг | 1,260 км² |
| Хүн зон  | 2011 онд 6,323,037 хүн |
| Нягтарал | 4781 хүн/км² |
| Арад түмэн | 51.2% - сагаан арьстан 36.5%% - боро (уусамал) арһатан |
| 1565 он | Португалынхан суурин үүсгэсэн |
| Сагай бүһэ | Сан-Паулын саг (НЗНС-3) |
| Сахим газар | rio.rj.gov.br (пор.) |

**Рио-де-Жанейро** (португалаар *Rio de Janeiro*) — Сан-Паолын дараа ородог Бразилиин хоёрдохи томо хото, Рио-де-Жанейро можын түб юм. Хотын нэрэнь "Нэгэдүгээр һарын гол" гэһэн удхатай. Бразили улас Португалиин колони байха үедэ 1763 онһоо 1822 он хүрэтэр бараг хоёр зуунай туршада, тусгаар тоготноһоной дараа 1822 онһоо 1960 он хүрэтэр тус уласай ниислэл байгаа. 1808 онһоо 1821 он хүрэтэр Португалиин эзэнтэ гүрэнэй *де факто* ниислэл байгаа. Рио-де-Жанейронь ехэнхдээ "Рио" хэмээгдэдэг болоод энэһээ гадна *A Cidade Maravilhosa* гү, али "Гайхалтай хото" нэрэтэй ажа.

Рио-де-Жанейро байгаалиин үзэмжэ, Карнавал баяр, самба болон бусад хүгжэм, зошод буудал олонтой туристуудай далайн эрье зэргээрээ дэлхэйдэ алдартай. Далайн эрьенүүдһээ гадна Корковадо уула дээрэ оршохо, Шэнэ Дэлхэйн долоон гайхамшагай нэгэ "Нүгэл арилгагша Христос" (*O Cristo Redentor*) гэһэн Иисус Христосой абарга хүшөө, Шэхэрэй обооной уула, Самбидромо жэл бүри Карнавалай үедэ хэрэглэгдэдэг бүһэ, дэлхэйн хүлбүмбэгэй хамагай томо сэнгэлдэхэ хүрээлэнгүүдэй нэгэ Маракана сэнгэлдэхэ хүрээлэн зэргээрээ баһа алдартай. Рио-де-Жанейродо мүн *Parque Estadual da Pedra Branca* буюу Сагаан шулуунай можын парк, *Floresta da Tijuca* гү, али "Тижука ой" гэһэн хото доторхи эгээн томо ойнууд оршодог.

Галеао - Антонио Карлос Жобим олон уласай ниидэхэ буудалынь Рио-де-Жанейро хотые Бразилиин болон олон уласай хотонуудтай холбодог. Рио-де-Жанейронь хэдыгээр ехэ үзэсхэлэнтэйдэ тоосогдодог болобош дэлхэйн эгээн догшон хотонуудай нэгэн юм.

## Зүүлтэ
# Монрогой доктрина

Джеймс Монро
**Монрогой доктрина** — «Америка болбол америкынхидай байха ёһотой юм»— гэдэг хадаа 1823 ондо юрэнхылэгшэ Джеймс Монрогоор гаргагдаһан АНУ-гай гадаадын улас түрын бодолгын үзэл гээшэ, энэ үзэлэй ёһоор Дунда ба Урда Америкада Европын бэшэ, гансал Америкын империализм нэбтэрүүлэгдэжэ байдаг.

## Зүүлтэ