Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бар

| Бар |
| --- |
| Энэдхэгэй Бандхавгархын үндэһэнэй парктахи Бенгалиин бар (*P. tigris tigris*). |
| Хобордолтын зэргэлэл |
|  Хобор
(ОУБХХ) |
| Биологиин классификаци |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Аймаг: | Амитан  |
| Хүрээ: | Хүбшэтэн  |
| Дэд хүрээ: | Һээр нюргатан  |
| Анги: | Хүхэтэн  |
| Баг: | Мяхашан  |
| Обог: | Миисгэйхин  |
| Түрэл: | *Panthera*  |
| Зүйл: | Бар  |

 |
| Латин нэршэл |
| Panthera tigris Карл Линней, 1758 |
|  Барын урид үмэнэ тархажа байһан нютаг (бүдэг шара) ба 2006 оной байдалаар (ногоон). |
| Ижил утгатай нэршил |
| Felis tigris Карл Линней, 1758
Tigris striatus Николай Северцов, 1858
Tigris regalis Жон Эдвард Грэй, 1867 |

**Бар** гү, али **эреэн гүрөөһэн** (*Panthera tigris*) бол ехэ мяхаша зэрлиг амитан мүн. Энэ бол ой шугуй соогуур байрладаг. Энээнил шара ба хабаһан хээтэ бэень үнгэ нараниие туяада шаралан харагдажа байгаа ургамалнуудай эшэнүүдтэй ниилээд, мэдэгдэггүй юм.
# Нүүрһэн уһан

лактозын томьёо
**Нүүрһэн-уһан** (**сахарнууд**, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм.

Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.

Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм.

Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана.
Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно.

Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь:

* Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
* Шэмэгдэдэггүй (целлюлозо, гемицеллюлозо, инсулин, пектин)

Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ.
Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.

## Биосинтез

Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
## Нүүрһэн-уһанай ангилал

Юрэнхы томьёо: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

* **Моносахарид** гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
* **Дисахаридынь** гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
* **Олигосахаридынь** 4-10 моносахаридтай
* **Полисахаридынь** 10-һаа дээшэ моносахаридтай
# Филиппинэ

|  |
| --- |
| **Бүгэдэ Найрамдаха Филиппин Улас**тагалогоор **Republika ng Pilipinas** англяар **Republic of the Philippines**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Түрын туг | Түрын һүлдэ |

 |
| **Түрын дуулалай нэрэ:** «Lupang Hinirang»
«Шэлэгдэhэн газар» |
| Филиппинэ һуури байра  |
| Ниислэл | Манила |
| Албан хэлэн | Тагалог хэлэн Англи хэлэн |
| Түрэ засаг | Юрэнхылэгшын бүгэдэ найрамдаха улас |
|  -  | Юрэнхылэгшэ | Бонгбонг Маркос |
|  -  | Дид юрэнхылэгшэ | Сара Дутерте |
| Уласай хурал | «Уласай зүбэлэл» |
|  -  | Дээдэ танхим | «Буурлуудын Хурал» |
|  -  | Доодо танхим | «Олон түмэнэй Хурал» |
| Дэбиcхэр газар |
|  -  | Бүхэлидөө | 299 764 км2  |
|  -  | Уһанай процент (%) | 0,6% |
| Хүн зон |
|  -  | Тоосоо (2024) | 114 163 719 (12) |

**Филиппинэ**, албан ёһоор **Бүгэдэ Найрамдаха Филиппин Улас**, Зүүн Урда Азиин ольтирог гүрэн мүн. Номгон далайн баруун хэһэгтэ оршожо, 7641 аралнуудһаа бүридэнэ. Филиппинын ниитэ талмай 300 000 дүрбэлжэн км болоод, энэнь хойтоһоо урда хүрэтэр гурбан гол газар зүйн хубаарида хубаагдана: Лусон, Висаяс ба Минданао. Баруун талаараа Урда Хитадай тэнгисээр, зүүн талаараа Филиппинэй тэнгисээр, урда талаараа Селебесын тэнгисээр хилэлдэг. Хойто талаараа Тайваньтай, зүүн хойто талаараа Японтой, зүүн болон зүүн урда талаараа Палаутай, урда талаараа Индонезитэй, баруун урда талаараа Малайзитай, баруун талаараа Вьетнамтай далайн хилэ нэгэтэй байна. Соёлой, яһатанай талаар баян гүрэн мүн. Хүн зоноороо дэлхэй дээрэ арбан хоёрдохи орон юм. Манила хото уласай ниислэл болоод, эгээн олон хүн зонтой хотонь Кесон Сити юм.

Испани (1521—1898), Америкын Нэгэдэһэн Улас (1898—1946) Филиппииные ба Филиппин тэнгисэй зүүн талада оршодог Палау аралые колонизировалһан. Зүүн Азиин ороной дунда Филиппинэ ба Зүүн Тимор хадаа олонхи хүн зон христосой шажантан гансахан орон юм. Филиппинэ 1946 ондо Америкын Нэгэдэһэн Уласһаа гаража, тусгаар тогтонолые баталһан.

## Зүүлтэ