Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Novac

Novčanica od 200 eura
Kreditna kartica kao primjer bezgotovinskog novca
**Novac** je opći ekvivalent robne vrijednosti što ga izdaje državna emisijska banka u apoenima na temelju nominacije parlamenta i stavlja u opticaj radi normalnog održavanja robno-novčanih odnosa.

## Funkcije novca

Novac ima tri osnovne funkcije:

* kao sredstvo razmjene
* kao jedinica za računanje
* kao skladište vrijednosti.

Novac kao sredstvo razmjene izbjegava različito vrijednovanje robe kod trampe, pa time olakšava razmjenu, smanjuje transakcione troškove i podstiče specijalizaciju. Novac kao jedinica za računanje smanjuje broj cijena potrebnih u ekonomiji, pa time i transakcione troškove. Novac kao skladiše vrjednosti pruža alternativu čuvanju roba, što je pozitivno jer robe koje tokom vremena gube vrjednost (namirnice itd), mada i sam novac može, u vrijeme inflacije, gubiti vrijednost.

## Načini plaćanja

Sistem plaćanja se mijenjao tokom vremena. U starim vremenima koristili su se plemeniti metali (zlato, srebro). U novije vrijeme zamijenio ih je papirni novac, čime su izbjegnuti troškovi transporta metala. Tokom 20. vijeka čekovi su djelimično potisnuli gotovinski novac. U najnovije vrijeme razvija se i elektronski način plaćanja preko kreditnih kartica, gdje kompjuteri još više potiskuju papirni novac, što još više smanjuje transakcione troškove i povećava efikasnost poslovanja.

## Trampa kao način razmjene

Davno u prošlosti ljudima nije bio potreban novac, jer je sve za život svatko sam proizvodio ili na neki drugi način pribavljao. Potrebe ljudi bile su male, a višaka nije bilo.

Kada su se neka plemena počela baviti pretežno stočarstvom, a druga pretežno ratarstvom, među njima je počela razmjena, zbog ostatka višaka. Razmjenjivali su stočarske proizvode za ratarske. Takva neposredna razmjena robe za drugu robu naziva se trampa. Pri tome su ljudi dogovorno utvrdili koliko jedne robe vrijedi dati za drugu. tako je npr. za glineni lonac valjalo dati jedno janje, a za bakren nož tri janjeta. Međutim, ponekad vlasniku bakrenog noža nisu trebala tri janjeta, već zemljan lonac. tako se janjetom plaćala druga roba: razvila se posredna razmjena: trgovina. Jednom robom plaćala se druga roba, a takva roba kojom se može platiti bilo koja druga roba je novac. Prvi novac bio je robni.

## Uloga ekonomije

Država odavno uređuje novčane stvari, ponekad na dobro, ponekad na zlo. Stoga je monetarna ekonomija jedna od centralnih oblasti ekonomske nauke, čije su osnovne teme novčana masa i kamatne stope. Utičući na ove veličine, državna centralna banka direktno utiče na inflaciju i ekonomsku aktivnost.

## Reference
# 5. februar

|  |
| --- |
| * Jan
* **Februar Mar
 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| (29) |

**5. februar / veljača (5. 2)** jest 36. dan godine po gregorijanskom kalendaru. Do kraja godine još je 329 dana (330 u prestupnoj godini).

## Događaji

* 1576 – Kralj Navare Henrik odbacio katoličanstvo i ponovo prešao na kalvinizam.
* 1994 – U minobacačkom napadu Vojske Republike Srpske s položaja na Mrkovićima stradalo 68 građana Sarajeva na pijaci Markale. Ranjeno je preko 140 ljudi. Granata od 120 mm pogodila je krov jedne tezge i izazvala masakr. Za ovaj zločin na doživotnu robiju pred Tribunalom u Haagu osuđen je general VRS Stanislav Galić.

## Rođeni

### 19. vijek

* 1827 – Goffredo Mameli, italijanski pjesnik
* 1840 – John Boyd Dunlop, škotski izumitelj
* 1878 – André Citroen, francuski konstruktor automobila
* 1880 – Gabriel Voisin, francuski konstruktor aviona i automobila

### 20. vijek

* 1919 – Andreas Papandreou, grčki političar i državnik
* 1932 – Cesare Maldini, italijanski nogometaš i trener
* 1940 – Hans Rudolf Giger, švicarski umjetnik
* 1945 – Józef Różak, poljski biatlonac
* 1948 – Sven-Göran Eriksson, švedski nogometni trener
* 1956 – Koichi Sato, japanski biatlonac
* 1958 – Li Xiaoming; kineski olimpijski biatlonac i nordijski skijaš-trkač
* 1965 – Wang Weiyi, kineski olimpijski biatlonac
* 1966 – Rok Petrovič, slovenski alpski skijaš
* 1968 – Sofia Ameli Gojić, hrvatska operna pjevačica
* 1982 – Slaviša Pavlović, srpski pisac i pjesnik
* 1984 – Carlos Tevez, argentinski nogometaš
* 1985 – Cristiano Ronaldo, portugalski nogometaš
* 1990 – Dmitrij Andrejkin, ruski šahist
* 1992.
	+ Carina Vogt, njemačka skijašica-skakačica
	+ Neymar, brazilski nogometaš

## Umrli

### 16. vijek

* 1579 – Giambattista Moroni, italijanski slikar

### 17. vijek

* 1679 – Joost van den Vondel, nizozemski književnik

### 20. vijek

* 1922 – Slavoljub Eduard Penkala, hrvatski izumitelj
* 2000 – Claude Autant-Lara, francuski filmski režiser i političar

### 21. vijek

* 2004 – Sven Agge, švedski biatlonac
* 2020 – Kirk Douglas, američki glumac
* 2021 – Christopher Plummer, kanadski glumac
* 2023 – Pervez Musharraf, pakistanski predsjednik
* 2024 – Enes Duraković, bosanskohercegovački književni historičar, esejist, književni kritičar, i antologičar

## Praznici

## Vanjski linkovi

* Na današnji dan (5. februar), *BBC.co.uk* Arhivirano 15. 4. 2023. na Wayback Machine (en)
* Na današnji dan (5. februar), *nytimes.com* (en)
# 28. februar

|  |
| --- |
| * Jan
* **Februar Mar
 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| (29) |

**28. februar / veljača (28. 2)** jest 59. dan godine po gregorijanskom kalendaru. Do kraja godine još je 306 dana (307 u prestupnoj godini).

## Događaji

* 364 – Oficiri rimske vojske u Nikeji proglasili Valentinijana I za rimskog cara.
* 1784 – John Wesley, svećenik Engleske Crkve, osnovao prvu Metodističku crkvu.
* 1892 – U Havani završeno četvrto Svjetsko prvenstvo u šahu.
* 1900 – Veliko vojvodstvo Baden donijelo uredbu kojom se, prvi put u Njemačkoj, ženama daje pravo na studij na visokim školama; dotad su mogle učestvovati samo kao gosti slušači.
* 1951 – Održana 8. dodjela "Zlatnog globusa".
* 1957 – Održana 14. dodjela "Zlatnog globusa".
* 2002 – Nakon uvođenja eura u Portugalu eskudo povučen iz optjecaja.

## Rođeni

### 17. vijek

* 1683 – René Antoine Ferchault de Réaumur, francuski naučnik

### 19. vijek

* 1895 – Marcel Pagnol, francuski književnik
* 1896 – Sulejman Filipović, oficir Jugoslavenske armije i učesnik NOB-a

### 20. vijek

* 1901 – Linus Pauling, američki hemičar
* 1920 – Zaim Topčić, jugoslavenski i bosanskohercegovački književnik
* 1929 – Frank Gehry, kanadsko-američki arhitekt
* 1939.
	+ Esad Arnautalić, bosanskohercegovački muzičar i kompozitor
	+ Erika Pluhar, austrijska glumica i pjevačica
* 1942 – Brian Jones, britanski rok-muzičar i član grupe The Rolling Stones
* 1948 – Vlasta Knezović, hrvatska glumica
* 1954.
	+ Keijo Kuntola, finski biatlonac
	+ Enver Petrovci, jugoslavensko-kosovski glumac
* 1968 – Philip Reeve, engleski književnik
* 1970 – Daniel Handler, američki pisac
* 1975 – Mediha Musliović, bosanskohercegovačka glumica
* 1979.
	+ Ivo Karlović, hrvatski teniser
	+ Primož Peterka, slovenski skijaš-skakač
* 1980 – Sigurd Pettersen, norveški skijaš-skakač
* 1984 – Agnieszka Cyl, poljska biatlonka
* 1985 – Gorica Aćimović, austrijska rukometašica
* 1999 – Luka Dončić, slovenski košarkaš

## Umrli

* 1869 – Alphonse de Lamartine, francuski pisac, pjesnik i političar
* 1896 – Ante Starčević, hrvatski političar i književnik
* 1932 – Guillaume Bigourdan, francuski astronom
* 1936 – Charles Jules Henri Nicolle, francuski ljekar i nobelovac
* 2016 – George Kennedy, američki glumac
* 2019 – Sarah Lee Lippincott, američka astronomkinja
* 2020 – Freeman Dyson, englesko-američki teorijski fizičar i matematičar
* 2026 – Ali Khamenei, iranski klerik, političar i vrhovni vođa Irana

## Praznici

## Vanjski linkovi

* Na današnji dan (28. februar), *BBC.co.uk* Arhivirano 24. 11. 2022. na Wayback Machine (en)
* Na današnji dan (28. februar), *nytimes.com* (en)
# Biotop

Primjer biotopa narcisocvjetnog luka (*Allium narcissiflorum*)
**Biotop** ili **životno stanište** je prostorno ograničena jedinica, koja se odlikuje specifičnim kompleksom ekoloških faktora.

Svaki organizam živi u određenom tipu životnog staništa, u jednom jezeru, rijeci ili pustinji, i tu ga je moguće lako pronaći.

Ekološka niša, međutim podrazumjeva ne samo fizički prostor u kome živi neki organizam, već i njegovu funkcionalnu ulogu u životnoj zajednici (npr. vrstu ishrane), kao i položaj koji zauzima u odnosu na ekološke faktore. Ekološka niša govori o ulozi jedne vrste u ekosistemu. Često se govori da neka vrsta zauzima određenu ekološku nišu, što zapravo znači da se ona razlikuje od druge vrste u pogledu npr. načina ishrane, perioda aktivnosti, korištenja različitih skloništa i dr. Slikovito objašnjeno – pojam životnog staništa jednog organizma možemo shvatiti kao njegovu adresu, a ekološku nišu kao profesiju. Svako životno stanište naseljeno je određenom kombinacijom biljnih i životinjskih vrsta – životnom zajednicom (biocenozom).

Životna zajednica i stanište ne mogu postojati odvojeno, već su povezane u cjelinu u kojoj je biocenoza biotička, a biotop abiotička komponenta. Životnu zajednicu odlikuje, prije svega, određena struktura koju sačinjavaju odgovarajuće ekološke niše, sastav vrsta i dr.

## Reference

## Također pogledajte

* Biocenoza
* Biogeografija
# Mol (jedinica)

**Mol** je mjerna jedinica za količinu tvari koja se koristi u hemiji za izražavanje količine hemijske supstance, definirana kao količina neke supstance koja sadrži tačno određeni broj elementarnih jedinki te supstance (npr. atoma, molekula, iona, elektrona), onoliko koliki je broj atoma u 12 grama čistog ugljikovog izotopa 12C, tj. ugljika sa relativnom atomskom masom 12. Ovaj broj odgovara Avogardovoj konstanti koja ima vrijednost od 6,022045 × 1023 elementarne jedinke supstance. Mol je jedna od sedam osnovnih fizikalnih veličina međunarodnog sistema jedinica, a označava se simbolom **mol** i odgovarajućim simbolom dimenzije N. U čast ove jedinice, neki hemičari slave 23. oktobar (kao referencu na 1023 dio Avogadrovog broja) kao *dan mola*.

Mol se široko koristi u hemiji umjesto jedinica za masu ili zapreminu kao jednostavan način izražavanja količine reaktanata ili proizvoda hemijske reakcije. Naprimjer, hemijska jednačina 2 H2 + O2 → 2 H2O podrazumijeva da su potrebna 2 mola molekula vodika (H2) i jedan mol molekula kisika (O2) da reagiraju da bi dobili 2 mola vode (H2O). Mol se također koristi za izražavanje broja atoma, iona i drugih elementarnih jedinki u datom uzorku neke supstance. Koncentracija rastvora se obično izražava preko molarnosti, definiranoj kao broj mola supstance rastvorene u jednom litru rastvora.

## Također pogledajte

* Molarni volumen

## Reference
# Subdukcija

Vulkan u području subdukcije
Subdukcija jedne okeanske ploče pod kontinentalnu ploču
**Subdukcija** je u geologiji proces uranjanja, ili *tonjenja* jedne litosferne ploče pod drugu. Suprotno tome, nasjedanje jedne tektonske ploče na drugu naziva se *obdukcijom* (geološki pojam, za razliku od obdukcije u medicini).

Kako tektonske ploče na kojima su kontinenti već imaju manju specifičnu težinu od onih koje su pretežno prekrivene okeanima, kroz historiju zemlje je uvijek dolazilo do velikih subdukcija morskog dna. Lakše kontinentalne ploče ostajale su gore, dok su teže tonule i uranjale pod njih i bivale ponovo rastaljene pod zemljinom korom. Pri tome, dolazi do djelomičnog uzdizanja gornje ploče i do potresa uslijed trenja u području subdukcije.

Mjestimično, uvijek u manjem obujmu, se može dogoditi da dio ploče koja tone "nasjedne" na ploču pod koju inače uranja ostali dio ploče. Pri tome, dijelovi morskog dna ostaju na rubovima kontinenata kao jedan vid *obdukcije*.

Posljedica subdukcije je nastajanje novog tla, okeanske kore, na mjestima gdje se tektonske ploče odmiču jedna od druge i nastaju pukotine koje se najčešće zovu okeanski jarci.

Na taj se način morsko dno neprekidno obnavlja tako da ne postoji niti jedno mjesto na nekoj okeanskoj tektonskoj ploči starije od 200 miliona godina.

Prema drugim hipotezama, u slučajevima kada su rubovi kontinenata dugi više stotina kilometara, jer je kontinent duboko utisnut u zemljinu koru pa subdukcija nije moguća, dolazi do međusobnog sudaranja ploča pa se na rubovima stvaraju nabori, nabrano gorje.

## Također pogledajte

* Pacifički vatreni prsten
# Novi svijet

Naslovna stranica Martireovog djela *De orbe novo* ("Na novom svijetu")
Karta Amerike (franc.*Carte d'Amérique*), Guillaume Delisle, 1774.
**Novi svijet** je jedan od imena koji se koristi za Ameriku. Ovaj termin se počeo koristiti krajem 15. vijeka, kada su Ameriku otkrili Evropljani. Prije ovog otkrića, Evropljani su smatrali da se svijet sastoji od Evrope, Azije i Afrike, tj. Stari svijet. Ovaj izraz se koristi za kopneno područje Amerike, a ne za historijski period.

Kada se Kristofor Kolumbo vratio u Evropu 1493. sa svoga prvog putovanja, 1. novembra te godine Pietro Martire D'anghiera ga je u pismu nazvao "otkrivačem Novog Svijeta" (lat:: *novi orbis*). Martire je ovaj izraz koristio i u drugom pismu, kao i u knjizi "Na novom svijetu" (*De orbe novo*).

Ovaj izraz je koristio i Giovanni da Verrazano, 1524. u svom dnevniku putovanja uzduž Sjeverne Amerike.

Budući da se izraz "Novi svijet" smatra izrazito evropskim, njegova upotreba je bitno smanjena zadnjih decenija. Danas se ovaj izraz koristi većinom u historijskom kontekstu, kao i u biologijskom, npr. vrste Starog i Novog Svijeta.

Dok se obično Amerika smatra Novim Svijetom, Australazija se može smatrati Starim, Novim ili Najnovijim svijetom, zavisno od konteksta. Budući da je flora i fauna ovog područja bitno drugačija od one u Starom i Novom svijetu, ovo se smatra zasebnim područjem.

## Također pogledajte

* Velika geografska otkrića
* Kristofor Kolumbo
* Amerika

## Reference
# Zapadni svijet

**Zapadni svijet**, također poznat kao **Zapad**, odnosi se na različite regije, nacije i države, ovisno o kontekstu, koji se najčešće sastoji od većine Evrope, Sjeverne Amerike, i Australazije. Zapadni svijet je također poznat kao **Okcident** (od latinske riječi *occidens*, "zalazak sunca, *zapad* "), za razliku od Orijenta (od latinske riječi *oriens*, "uspon, istok") ili istočni svijet. To može značiti sjevernu polovinu podjele sjever-jug, zemlje *globalnog sjevera* (često se izjednačavaju sa razvijenim zemljama).

Koncept zapadnog dijela Zemlje ima svoje korijene u teološkoj, metodološkoj i naglašenoj podjeli između Zapadne Rimokatoličke i Istočne pravoslavne crkve. *Zapad* je izvorno bio zapadno kršćanstvo, suprotstavljajući katoličku i protestantsku Evropu s kulturama i civilizacijama pravoslavne Evrope, Bliskog istoka i sjeverne Afrike, podsaharske Afrike, južne Azije, jugoistočne Azije i istočne Azije, koju su srednjovjekovni i ranonovovjekovni zapadni Evropljani viđen kao istok.

Do sredine 20. vijeka, zapadna kultura se izvozila širom svijeta putem novih masovnih medija: filma, radija, televizije i snimljene muzike; i razvoj i rast međunarodnog transporta i telekomunikacija (kao što su transatlantski kablovski i radiotelefonski ) odigrali su odlučujuću ulogu u modernoj globalizaciji.

U modernoj upotrebi, *zapadni svijet se* ponekad odnosi na Evropu i na područja čije stanovništvo ima veliku prisutnost određenih evropskih etničkih grupa od 15. stoljeća Doba otkrića. Ovo je najočitije u uključivanju Australije i Novog Zelanda u moderne definicije zapadnog svijeta: uprkos tome što su dio istočne hemisfere ; ovi i slični regioni su uključeni zbog svog značajnog britanskog uticaja koji proizilazi iz kolonizacije britanskih istraživača i imigracije Evropljana u 20. vijeku, što je od tada politički i kulturno prizemljilo zemlju zapadnom svijetu.

 *Atinska škola* prikazuje izmišljeni skup najistaknutijih mislilaca klasične antike. Freska Rafaela, 1510–1511
 Rimska republika 218. godine prije Hrista nakon što je uspjela osvojiti veći dio italijanskog poluotoka, uoči svog najuspješnijeg i najsmrtonosnijeg rata s Kartaginjanima
## Bilješke

## Reference
# Nova Kaledonija

| Nova KaledonijaNouvelle-Calédonie |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Zastava | Grb |

 |
| **Himna:**Marseljeza  |
| Položaj Nove Kaledonije na karti Položaj Nove Kaledonije
 |
| Glavni grad | Nouméa
 |
| Službeni jezik | francuski |
| Državno uređenje |   |
| • Predsjednik Francuske | François Hollande |
| • Predsjednik vlade Nove Kaledonije | Cynthia Ligeard |
| Zakonodavstvo |  |
| Nezavisnost | Francuska prekomorska teritorija  |
| Površina |
| • Ukupno | 18,575 km2 (154.) |
| Stanovništvo |
| • Ukupno  | 240,400 (176.) |
| • Gustoća | 13/km2  |
| Valuta | Pacifički franak  |
| Vremenska zona | UTC +11 |
| Pozivni broj | +687 |
| Internetska domena | .nc |

**Nova Kaledonija** je francuska prekomorska teritorija sastavljena od jednog velikog i nekoliko malih ostrva. Nalazi se u Okeaniji u regiji Melanezija u jugozapadnom Pacifiku. Nova Kaledonija ima poseban status u Republici Francuskoj (collectivité spécifique).

## Historija

Novu Kaledoniju je otkrio kapetan Džejms Kuk 1774. godine. On je nazvao zemlju po sličnosti sa pejzažima Škotske, ali malo ko se vratio na ostrva sve do francuske aneksije 1853. godine. Tada je bilo preko 50.000 lokalnog stanovništva i svega nekoliko stotina Evropljana. Novu Kaledoniju je 1864. godine Napoleon III napravio kažnjeničkom kolonijom i hiljade osuđenika su bili slani na ostrvo. Prije nego što je zatvor iskorijenjen 1897. godine, na ostrvima su se pojavile mnoge pobune Kanaka. Najpoznatija od njih bila je pobuna koju je predvodio Veliki poglavica Atai 1878.

Francuzi su uvijek imali snažan utjecaj na Novu Kaledoniju. Novokaledonci su dobili francusko državljanstvo 1953. godine, a sporazum o prenošenju državnih dužnosti i kontrole sa Francuza na lokalnu vlast potpisan je tek 1998. godine.

### Grb i zastava

Grb Nove Kaledonije
**Grb Nove Kaledonije** je crne boje i sastoji se od školjke iza koje se nalazi "*lèche faitière*" (vrsta strijele koja se nalazi na krovovima Kanak kuća).

Zastava Nove Kaledonije
**Zastava Nove Kaledonije** je nezvanična zastava koja je u upotrebi od 1980. To je zastava stranke "FLNKS" koja se bori za nezavisnost Nove Kaledonije. Zastava je horizontalna trobojka plavo (nebo i okean) - crveno (krv, socijalizam i jedinstvo) - zeleno (kopno). Na zastavi se također nalazi i žuti disk sa "*flèche faitière*", vrstom strijele koja se nalazi na krovovima Kanak kuća.

Zvanična zastava na ostrvu je zastava Francuske.

## Vlada

## Geografija

## Privreda

## Stanovništvo

## Kultura

## Također pogledajte

## Reference

## Vanjski linkovi

* Službeni sajt vlade Nove Kaledonije

Nedovršeni članak Nova Kaledonija koji govori o **državama** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.