Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sahara

Satelitski snimak
Oaza u Libiji
Pustinja
Kultivisane površine snimljene satelitom u Kufri, u Libija
**Sahara** (arapski: الصحراء الكبرى, aṣ-ṣaḥrā' al-kubrā, "najveća pustinja") najveća je vruća pustinja i treća najveća pustinja na svijetu poslije Antarktika i Arktika. Njena površina od 9.200.000 kvadratnih kilometara je uporediva sa područjem Kine ili Sjedinjenih Američkih Država. Pustinja obuhvata većinu Sjeverne Afrike, izuzev plodne regije na obali Sredozemnog mora, Atlaških planina Magriba i doline Nila u Egiptu i Sudanu. Proširuje se od Crvenog mora na istoku i Mediterana na sjeveru do Atlantskog okeana na zapadu, gdje se pejzaž postepeno mijenja iz pustinje na obalne ravnice. Na jugu je ograničena Sahelom, pojasom polupustinjske tropske savane oko doline rijeke Niger i regije Sudan u podsaharskoj Africi. Sahara se može podijeliti na nekoliko regiona, uključujući: zapadnu Saharu, centralne Ahaggarske planine, planine Tibesti, Airske planine, pustinju Tenerje i libijske pustinje.

U njoj se nalaze suha riječna korita nazvana *vadiji*, šljunkovite ravnice koje zovemo regovi i nepregledna mora pijeska nazvana ergovi. Brojni naučnici drže kako je njen susjed, Arabijska pustinja, zapravo nastavak Sahare.

Sahara pokriva velike dijelove Alžira, Čada, Egipta, Libije, Malija, Mauritanije, Nigera, Zapadne Sahare, Sudana i Tunisa. Ona pokriva 9 miliona kvadratnih kilometara, što iznosi 31% površine Afrike.

## Stanovništvo

Zbog loših klimatskih uslova u Sahari nema velikih naselja. Ukupno u pustinji živi oko dva miliona ljudi, pretežno po oazama ili u njihovoj blizini. Najviše je Berbera, Tuarega, Kopta i Beduina. Najveći gradovi svih država saharske podoblasti su raspoređeni po obalama Sredozemlja i Atlantika. Važni gradovi koji se nalaze u Sahari su Nouakchott, glavni grad Mauritanije, Tamanrasset, Ouargla, Béchar, Hassi Messaoud, Ghardaïa i El Oued u Alžiru; Timbuktu u Maliju, Agadez u Nigeru, Ghat u Libiji; i Faya-Largeau u Čadu.

## Također pogledajte

* Spisak pustinja

## Reference

## Vanjski linkovi

* About Sahara subsurface hydrology and planned usage of the aquifers Arhivirano 5. 8. 2014. na Wayback Machine
* Heawood, Edward; Cana, Frank Richardson (1911). "Sahara" . *Encyclopædia Britannica*. **23** (11. izd.). str. 1004–1008.

Nedovršeni članak Sahara koji govori o **geografiji** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.
# Indonezijski arhipelag

Položaj arhipelaga na karti svijeta
**Indonezijski arhipelag** (drugi nazivi: indijski, istočnoindijski, jugoistočnoazijski ili malajski arhipelag, kao i australazija) je zajednički naziv za veliki broj velikih, većih i manjih ostrva u području između jugoistočne Azije (Malajsko poluostrvo) i Australije.

U indonezijski arhipelag ubrajaju se Velika sundska ostrva, Mala sundska ostrva, Molučka ostrva i arhipelag Filipina. Nova Gvineja, koja se nalazi na australskoj kontinentalnoj ploči obično se ne ubraja u ovaj arhipelag.

Arhipelag, zajedno s Australijom, tvori granicu između Tihog i Indijskog okeana. Na zapadu granicu indonezijskog arhipelaga čini Sumatra i ostrva uz nju, na jugu je granica Java i Mala sundska ostrva, na istoku su to Molučka ostrva, a na sjeveru filipinski arhipelag.

Površina kopna indonezijskog arhipelaga je više od 2 miliona km2, a stanovništvo koje živi na ostrvima broji oko 300 miliona. Najveće ostrvo je Borneo (Kalimantan), a najgušće naseljena je Java.

Geološki, ostrva su vrlo zanimljiva, jer se tu nalazi jedno od najaktivnijih vulkanskih područja na Zemlji. Najviši vrh na ostrvima je Kinabalu u sjevernom dijelu Bornea, 4.101 m. Klima je zbog blizine ekvatora tropski vruća, na zapadu vrlo kišna, a na istoku na prijelazu prema Australiji nešto suhlja.

Životinjski i biljni svijet je, u skladu s klimom, veoma raznovrstan. Pored ukrasnih biljki kao što su orhideje i raflezije, tu raste i veliki broj raznih vrsta drveća: izuzetno tvrdo ali i obojeno drvo (tikovo drvo, ružino drvo ili palisander). Pored kokosa i kaučukovca, uzgajaju se indijski indigovac i začinske biljke.

Preko arhipelaga prolazi Wallasova linija razgraničenja između životinjskog svijeta Azije i Australije. U zapadnom dijelu žive tigrovi, medvjedi i majmuni kao i niz drugih životinja iz područja jugoistočne Azije (Tajland, Laos). Istočno od Wallasove linije, pojavljuju se sve više životinje koje inače nastanjuju područje Australije, kao na primjer torbari, dok majmuni gotovo potpuno nestaju.

Veliki dijelovi Indijskog arhipelaga su dugo vremena bili kolonijalni posjed Holandije (Holandska istočnoindijska kompanija).

## Također pogledajte

* Malajsko poluostrvo
# Malajski prolaz

Položaj Malajskog prolaza
**Malajski prolaz** (malajski: Selat Melaka, indon.: Selat Malaka) ili Malački prolaz je morski tjesnac koji se nalazi između Malajskog poluostrva i indonezijsko ostrva Sumatre. Naziv je dobio prema Malajskom sultanatu koji je vladao arhipelagom u periodu između 1400. i 1511. godine

## Ekonomski značaj

Gledajući iz ekonomske i strateške perspektive, malajski prolaz je jedan od najvažnijih pomorskih puteva u svijetu.

Glavni je pomorski kanal između Indijskog i Tihog okeana, povezujući tako velike azijske privrede kao što su indijska, kineska, japanska i južnokorejska privreda. Više od 94.000 plovila prođe godišnje kroz ovaj prolaz, što količinski predstavlja oko jedne četvrtine ukupne svjetske trgovine robom, uključujući naftu, kineske industrijske proizvode i indonezijsku kafu.

## Piratstvo

Zbog svoje velike važnosti i velikog prometa izražen je problem piratsva u ovom morskom prolazu. Tokom 1994. godine registrovano je 25 napada na brodove koji su prolazili ovim prolazom da bi se taj broj napada povećao na 220 u 2000. godini i na nešto više od 150 u 2003. godini, što predstavlja oko jedne trećine od ukupnih svjetskih napada pirata. Nakon što je broj napada ponovo porastao u prvoj polovini 2004. godine, regionalne mornarice su pojačale patrolu ovog područja u julu 2004. godine. Nakon toga, broj napada na brodove u ovom morskom prolazu je opao na 79 napada u 2005. godini i 50 u sljedećoj godini.

## Reference
# Atlantski okean

Sjeverni i Južni Atlantski okean
**Atlantski okean** ili **Atlantik**, drugi je najveći okean na Zemlji. Sa površinom od 106.460.000 km2 zauzima oko 20 % površine Zemlje i oko 29 % površine vode. Atlantski okean razdvaja *Stari od* Novog svijeta*.*

Atlantski okean je od sjevera prema jugu izduženi bazen u obliku slova S, koji se u području ekvatorskih protivstruja na približno 8° sjeverne geografske širine može podijeliti na sjeverni i južni dio.

## Etimologija

Prvo poznato spominjanje Atlantskog okeana datira iz još iz djela Stesihorusa, negdje polovinom 6. vijeka p. n. e. Isti se spominje i u Herodotovoj *Historiji* oko 450. godine p. n. e. kao more *izvan Herodotovih stubova*, odnosno more koje počinje izvan Gibraltarskog moreuza.
S druge strane, naziv okeana potiče iz grčke mitologije i znači "Atlasovo more", prema Atlasu, jednom od Titana.

## Granice i opći podaci

Međunarodna hidrografska organizacija je definisala granice mora i okeana 1953. godine, ali su neke od granica mijenjane, a neke definicije još uvijek nisu dobile općeprihvaćeno značenje.

Prema ovoj organizaciji, granice Atlantskog okeana se definišu na sljedeći način:
Na zapadu ga omeđuju Sjeverna i Južna Amerika, na sjeveru je preko Danskog prolaza, Grendlandskog, Norveškog i Barentsovog mora povezan sa Arktičkim okeanom. Na istoku je ograničen Evropom, Gibraltarskim moreuzom (preko kojeg je povezan sa Sredozemnim morem) i Afrikom, a na jugoistoku se spaja sa Indijskog okeana pri čemu granica ide 20. meridijanom istočne geografske dužine, od rta do Antarktika.

Od godine 1914. postoji i veza sa Pacifikom kroz Panamski kanal.
Granica s Arktičkim okeanom ide po izlomljenoj liniji od Grenlanda do najjužnijih dijelova Svalbarda i nazad na jug do Norveške.

Zajedno sa susjednim morima obuhvata površinu od oko 106.460.000 km2; a bez njih 82.362.000 km2. Površina kopna sa kojeg se rijeke slijevaju u Atlantski okean je dvostruko veća od površine kopna koje napaja Tihi i Indijski okean zajedno. Zapremina Atlantskog okeana sa susjednim morima je oko 354.700.000 km3, a bez njih oko 323.600.000 km3.

Prosječna dubina Atlantika i susjednih mora je 3.332 m; a bez njih čak 3.926 m. Najdublja tačka, 8.605 m, nalazi se u Portorikanskoj brazdi. Širina okeana kreće se od 2.848 km između Brazila i Liberije do oko 4.830 km između SAD-a i sjeverne Afrike.

Obala Atlantskog okeana je razvedena, s brojnim zalivima i morima, uključujući Karipsko more, Meksički zaliv, Zaliv St. Lawrence, Sredozemno more, Crno more, Sjeverno more, Baltičko more, Norveško more i Weddellovo more. Među ostrvima Atlantskog okeana ističu se Svalbard, Grenland, Island, Velika Britanija, Irska, Veliki i Mali Antili, Fernando de Noronha, Azori, Madeira, Kanarska ostrva, Zelenortska Ostrva, Bermuda, Karibi, Ascension, Sveta Helena, Tristan da Cunha, Falklandska ostrva i Južna Georgia.

## Također pogledajte

* Sedam mora

## Reference

## Vanjski linkovi

* Atlantski okean na Cartage.org.lb
# Arktički okean

Arktički okean
**Arktički okean**, dubine do 5.449 m naziva se još i **Sjeverno polarno more**, **Arktik** ali i **Arktičko sredozemno more**. To je sa 12,26 miliona km2 najmanji okean na Zemlji, a velikim dijelom je pokriven ledom.

Arktički okean se nalazi na krajnjem sjeveru sjeverne polutke i unutar njega se nalaze sva 4 pola sjeverne polutke. Okružen je, uvijek prema jugu, s Azijom, Evropom i Sjevernom Amerikom. Okružen je s više kontinenata i iako je, naučno gledano, jedan od pet okeana na Zemlji, smatra ga se i interkontinentalnim sredozemnim morem.

S Atlantikom je spojen približno 1500 km širokim Sjevernim morem (Evropskim) između Grenlanda i Sjeverne Evrope odnosno Skandinavije, kao i zamršenim morskim putevima kroz vrlo razuđen ostrvski svijet sjeverne Kanade do širokih Davisovih vrata zapadno od Grenlanda. Sa Tihim okeanom povezan je jedva 85 km širokim Beringovim vratima.

## Države koje ga okružuju

Na *Arktik* izlaze najsjeverniji dijelovi država ili njihovi dijelovi: Aljaska (SAD), Kanada, Grenland (Danska), Island, Norveška i Rusija.

## Ostrva

Osim toga, uz njegov rub smještena su i sljedeća ostrva ili grupe ostrva: Banks, Ostrva kraljice Elizabete, Ellesmere, Grenland, Island, Svalbard, Kolgujev, Zemlja Franje Josipa, Nova zemlja, Sjeverna zemlja, Novosibirska ostrva i Vrangelovo ostrvo.

## Sjeverni pol

Unutar Arktičkog okeana odnosno na njegovim ostrvima leže 4 pola sjeverne hemisfere (Sjeverni pol).

## Morsko dno

U *Arktičkom okeanu* odnosno na njegovom dnu nalaze se pragovi, duboki bazeni i jedna morska udubina.

U *pragove* spadaju Flečerov greben, Gakelski greben, Lomonosovljev-(Harisov)-prag, Istočnosibirski prag i Čukčenski prag. U Arktiku postoje tri duboka bazena: Euroazijski (u kojem je i udubina s najvećom dubinom Arktika od 5.449 m) bazen, Kanadski bazen (s dubinom do 4.994 m) i Centralnoarktički bazen (s dubinom do 3.290 m).

## Pritoci

Najvažniji azijski pritoci su Ob, Jenisej, Lena i Kolima a u Sjevernoj Americi to je Mackenzie.

## Također pogledajte

* Sedam mora

## Reference

## Vanjski linkovi

* Sjeverni pol: Unutar ruskog nuklearnog ledolomca (Rusija danas - Zvanični kanal)
# Ural (planina)

Pogled na planinu Ural
**Ural** je planina visoka 1.895 metara i duga 2.100 kilometara, koja se prostire u pravcu sjever-jug u središtu zapadne Rusije od Sjevernog ledenog mora do granice s Kazahstanom. Zajedno sa rijekom Ural, planina Ural dijeli evroazijsku kontinentalnu masu na dva nejednaka dijela, t.j. kontinenta: Aziju (43,8 mil. km2) i Evropu (10,4 mil. km2).

Najviši vrh Urala je Narodnaja (1895 m).

## Reference

Nedovršeni članak Ural (planina) koji govori o **geografiji** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.
# Iranska visoravan

Tektonska karta - **Iranska visoravan** južni je ogranak Evroazijske ploče; između Arapske i Indijske ploče
**Iranska visoravan**, poznata i kao **Perzijska visoravan**, jeste prostrani geološki oblik u jugozapadnoj Aziji. Područje je dio Evroazijske ploče i uklještena je između Arapske i Indijske ploče, a nalazi se između Zagrosa na zapadu, Kaspijskog jezera i Kopet Daga na sjeveru, zatim Hormuškog tjesnaca i Perzijskog zaliva na jugu, te Inda na istoku.

Kao historijska regija obuhvata Partiju, Mediju i Perziju koje su žarišta kulture Velikog Irana. Iranska visoravan okvirno je sastavljena od dijelova Irana, Azerbejdžana, Turkmenistana, Afganistana i Pakistana (Beludžistan), a ponekad se u pojam uvrštava i nizinski Huzistan koji je ogranak ravničarske Mesopotamije.

Područje obuhvata približno 2,7 miliona km2 i proteže se približno 1800 km u smjeru sjever-jug odnosno 2500 km u smjeru istok-zapad. Uprkos nazivu „visoravan“, reljef područja je zapravo izrazito raznovrstan i čini ga više planinskih lanaca među kojima se ističe vrh Damavand (5610 m) na Alborzu, kao i od ravničarskih dijelova pustinje Lut iz pokrajine Kirman u centralnom Iranu čija je prosječna nadmorska visina ispod 300 m.

## Vanjski linkovi

* "Iranska visoravan". *Hrvatski obiteljski leksikon*. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. 2005. Arhivirano s originala, 16. 1. 2014. Pristupljeno 9. januara 2011. Provjerite vrijednost datuma u parametru: `|access-date=` (pomoć)
* "Iranian plateau". *Encyclopædia Britannica*. 2011. Pristupljeno 9. januara 2011. Provjerite vrijednost datuma u parametru: `|access-date=` (pomoć)
* "Iranian plateau". *PeakBagger.com*. 2004. Pristupljeno 9. januara 2011. Provjerite vrijednost datuma u parametru: `|access-date=` (pomoć)
# Aralsko jezero

Aralsko jezero: 1989. i 2008. godine

**Aralsko jezero** (rus. Аральскοе мοре, kaz. Арал Теңізі, uzb. Orol dengizi) je slano jezero na granici Kazahstana i Uzbekistana sa površinom od oko 33.800 km2.

## Historija smanjivanja Aralskog jezera

Aralsko jezero je bilo dosta veće, ali se zadnjih 50 godina smanjuje zbog smanjenog dotoka koji je uzrokovan hidrogeološkim radovima na rijekama pritokama Amu Darji i Sir Darji. Naime, od 60-ih godina 20. vijeka vode ovih rijeka se koriste za navodnjavanje polja pamuka u Kazahstanu i Uzbekistanu. Oko 20 do 60 km3 vode se godišnje izdvoji za navodnjavanje. Zbog ovoga, nivo jezera opadne za 20 do 60 centimetara godišnje. Zapremina jezera se od 1960. smanjila za 80%, dok je narasli salinitet uništio skoro sve oblike života u jezeru.

Zbog opadanja nivoa jezera došlo je do promjene lokalne klime i izumiranja mnogih biljnih i životinjskih vrsta. To je dovelo i do propasti ribarstva i industrija koje su bile povezane sa njom. Nekadašnje luke danas se nalaze i do 50 km od sadašnje obale jezera.

Od 1989. jezero je podijeljeno na Malo more na sjeveru i Veliko more na jugu. Godine 2007. Veliko more se podijelilo na dva dijela. Ako se ništa ne bi preduzelo, vjeruje se da bi južni dio jezera nestao do 2025. Izgradnjom brane na sjeveru, došlo je do naglog rasta nivoa vode u Malom moru (do sada sa 30 na 38 metara, a predviđa se 42). Zasad je Kazahstan zainteresovan za mjere za spašavanje svog dijela Aralskog jezera uz pomoć kredita Svjetske banke, dok Uzbekistan smatra da je proizvodnja pamuka mnogo značajnija.

Neki od predloženih projekata za regeneraciju Aralskog jezera su sprovođenje vode iz Kaspijskog jezera ili skretanje sibirskih rijeka ka Aralu.

## Reference

## Vanjski linkovi

*
*
*
# Arapsko more

Mapa Arapskog mora
**Arapsko more** (Arapski: بحر العرب, *Bahr al-'Arab*) je more koje je dio Indijskog okeana.

Nalazi se između Arapskog poluostrva na zapadu, Indije, odnosno Indijskog potkontinenta na istoku dok je na sjeveru omeđeno Pakistanom i Iranom.

Neka od drevnih imena ovog mora uključuju i naziv *Sindhu Sagar* (na sanskritu kao i Erythraean more.

## Karakteristike

Površina Arapskog mora je 3.862.000 km2, maksimalna širina je oko 2400 km, a najveća dubina mora je 4562 m, u Arapskom bazenu, približno u smjeru zapada od najjužnije tačke Indijskog potkontinenta. Jedini značajni riječni tok u slivu ovog mora je rijeka Ind (znana i kao *Sindhu*).

More se na sjeverozapadu sužava u Omanski zaliv. Put kroz Hormuški tjesnac (od *Homruz*) vodi u Perzijski zaliv. Na zapadu, arapsko i Crveno more dijeli Bab-el-Mandeb.

Države na obalama Arapskog mora su: Indija, Iran, Oman, Pakistan, Jemen, Ujedinjeni Arapski Emirati (UAE), Somalija i Maldivi.

Najveći obalni gradovi su Bombaj ili Mumbai (Indija) i Karachi (Pakistan).

Najpoznatije plaže su:

* plaže Karachija, (Clifton)
* plaže Goe
* plaža Juhu (Bombaj)

## Reference

## Vanjski linkovi
# Bohajsko more

Karta regije sa označenim Bohajskim morem
**Bohajsko more** (kin. *Bó Hăi*) predstavlja sjeverni dio Žutog mora sa kojim je povezano preko Bohajskog prolaza. Bohajsko more je rubno more s otprilike 77.000 km2 u području na istočnoj obali kontinentalne Kine. To je sjeverozapadni i najdublji produžetak Žutog mora, s kojim se spaja na istok preko Bohajskog moreuza. Ima srednju dubinu od oko 18 m, sa maksimalnom dubinom od oko 80 m u sjevernom dijelu Bohajskog moreuza.

Blizina Pekinga ga čini jednim od najprometnijih mora na svijetu. U Bohajsko more se ulijevaju rijeke Huang He, Liao He, Hai He i Luan. Do ranog 20. vijeka ovo more je nosilo naziv *zaliv Chihli* i *zaliv Pechihli*.

## Vanjski linkovi

Nedovršeni članak Bohajsko more koji govori o **geografiji** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.