Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Globalni pozicioni sistem

Magellan GPS uređaj
GPS (**Global* **Positioning* **System*) je sistem za određivanje pozicije na zemlji.

To je prostorno bazirani navigacioni satelitski sistem koji pruža pouzdane podatke o prostoru i vremenu u svim vremenskim uslovima i bilo gdje na Zemlji i blizu Zemlje pod uslovom da nema prepreke vidljivosti prema četiri ili više GPS satelita.
Funkcioniše uz pomoć **27** satelita, od kojih je **24** aktivno a tri služe kao rezerva, u slučaju kvarova. Za kalkulaciju pozicije je potreban signal od najmanje tri satelita. Vrijeme koje je potrebno emitovanom signalu da pređe put između jednog satelita i tačke na zemlji služi za kalkulaciju njihovog rastojanja. Time u principu biva izračunato beskonačno mnogo tačaka u prostoru odnosno radijus jedne kugle, na čijoj površini se bilo gdje može nalaziti određena tačka. Sa dva satelita se dobiju dvije kugle, čiji presjek je jedna krivulja u svemiru, koja dijelom leži na zemlji. Tek sa signalom trećeg satelita je moguće utvrditi položaj objekta na zemlji. Presjek tri kugle su dvije tačke, od kojih je jedna na zemlji, a druga negdje u svemiru. Ako se izuzme tačka u svemiru, kao rezultat ostaje tačka na zemlji. Time je trodimenzionalno određen položaj tačke na zemlji.

Ovaj sistem je vlasništvo američkih vojnih snaga, i za vrijeme ratova mu može biti smanjena tačnost koja inače iznosi oko **10 cm**.
Dodatno se može koristiti i referencni signal stanice na zemlji, koji služi za korekciju i povećava tačnost sistema na oko **1-2 cm**. Za te svrhe se upotrebljava referencna stanica, čija pozicija je poznata i koja na osnov toga može da izračuna grešku GPS sistema i da je popravi. Tu korekciju ona emituje u vidu signala koji može biti upotrijebljen zavisno od njenog dometa.

Vizuelni primjer GPS konstelacije u pokretu sa rotirajućom Zemljom. Treba primijetiti kako se broj *vidljivih satelita (visible sat)* sa određene tačke na zemljinoj površini, u ovom slučaju sa 45°S, mijenja kroz vrijeme.
## Također pogledajte

* DARPA
* GLONASS
# GLONASS

GLONASS satelit
**GLONASS** (ruski: ГЛО**бальная **НА**вигационная **С**путниковая **С**истема*), doslovno: "globalni navigacijski satelitski sistem") je satelitski navigacijski sistem koji je započeo SSSR 1976.
Po raspadu Sovjetskog saveza, Rusija je preuzela projekat i on se trenutno nalazi u nadležnosti ruskih svemirskih snaga.

Sistem je zamišljen kao mreža od 24 geostacionarna satelita koji metodom trigonometrije definišu poziciju objekta na površini Zemlje i prijemniku šalju podatke o njegovoj poziciji. GLONASS je završen tokom prve polovine devedesetih, ali uslled loše ekonomske situacije ubrzo poslije završetka postao je gotovo nefunkcionalan. Ruska vlada je 2001. započela projekat modernizacije sistema u koji je uključena i Indijska vlada. GLONASS bi trebao da bude potpuno operativan tokom 2009.

## Trenutno stanje

Sistem je (stanje u septemberu 2007) delimično operativan i sastoji se od deset satelita. Tokom zadnjih godina sistem je podešavan tako da mu pokrivenost nad Čečenijom bude najbolja na uštrb ostatka svijeta. Trenutno se na teritoriji cijele Rusije signal može dobiti tokom 37.4% dana (signal nije dostupan u kontinuitetu 37.4% dana već se uz prekide u 37,4% dana može naći signal.

## Civilna upotreba

Vladimir Putin je 18. maja potpisao dekret kojim se dozvoljava slobodan pristup navigacionom signalu dozvoljenom namijenjenom za civilnu upotrebu, bez naknade kako za građane i pravna lica iz Ruske federacije, tako i za cijeli svijet.

## Također pogledajte

* Galileo satelitski sistem
* Globalni pozicioni sistem

## Reference

## Vanjski linkovi

* Deo sajta ruske svemirske agencije posvećen GLONASS-u
* Vijesti GLONASS
# Elevacija

Obrađen LiDAR oblak tačaka koji pokazuje ne samo nadmorsku visinu, već i visinu karakteristika.
**Elevacija** geografske lokacije je njena visina iznad ili ispod fiksne referentne tačke, najčešće referentnog geoida, matematičkog modela nivoa Zemljinog mora kao ekvipotencijalne gravitacione površine (vidi Geodetski datum § Vertikalni datum). Termin *elevacija* se uglavnom koristi kada se odnosi na tačke na površini Zemlje, dok se *visina* ili *geopotencijalna visina* koristi za tačke iznad površine, kao što je letjelica u letu ili svemirska letjelica u orbiti, a *dubina* se koristi za tačke ispod površine.

Elevacija se ne smije miješati s udaljenosti od centra Zemlje. Zbog ekvatorijalne izbočine, vrhovi Mount Everesta i Chimborazo imaju najveću nadmorsku visinu i najveću geocentričnu udaljenost.

 Znak na 8000 stopa u planinama San Bernardino u južnoj Kaliforniji (2009.)
 Usporedba vertikalnih udaljenosti
 Histogram elevacije Zemljine površine, od čega je približno 71% prekriveno vodom
 Dio topografske karte Haleakala (Havaji), koja prikazuje elevaciju.
## Reference
# Koordinatni sistem

Pravougaoni (dvodimenzionalni) koordinatni sistem u ravni
Pravougaoni prostorni (trodimenzionalni) koordinatni sistem
**Koordinate** su brojni ili uglovni elementi koji određuju položaj neke tačke u ravni ili prostoru. Zavisno od potrebe,

koordinate mogu biti određene sa jednom, dvije, ili tri tačke.

Ako imamo brojni pravac, potrebna je jedna koordinata. Za površ ili ravan, potrebne su dvije, a za trodimenzionalni prostor tri koordinate.

**Koordinatni sistem** je skup nepokretnih linija i ravni koje se koriste za nedvosmisleno određivanje položaja nekog objekta njegovim koordinatama.

Postoji više vrsta koordinatnih sistema.

* Koordinatni sistemi u ravni:
	+ Pravougli koordinatni sistem. Dve prave linije (koordinatne ose) se sijeku pod pravim uglom u jednoj tački (koord. početak, ishodište). Horizontalna osa je

iks (X) osa (apcisna osa), a vertikalna osa je ipsilon (Y) osa (ordinatna osa).

* + Kosougli koordinatni sistem. Razlikuje se od pravouglog po tome što ugao između koordinatnih osa nije 90 stepeni.
	+ Polarni koordinatni sistem. Ima usvojeni koor. početak O i orijentisanu pravu liniju OP (polarna osa). Položaj tačke je određen polarnim koord. ro (ρ)

(polarna razdaljina, radijus vektor, poteg) i fi (φ) (polarni ugao, anomalija, amplituda).

* Koordinatni sistemi u prostoru:
	+ Pravougli ili kosougli. Ovaj sistem stvaraju tri koord. ose, X, Y i Z, koje se međusobno sijeku pod nekim uglom. Položaj tačke je određen sa 3

koord. - apscisa X, ordinata Y i aplikata Z.

* + Cilindrični. Polarni koordinatni sistem je u ravni XY, a smjer koordinatne ose Z. Cilindrične koordinate su φ, ρ i Z.
	+ Sferni. Obrazuju ga dva polarna sistema. Postoji ravan XY i ravan ZT. Sferne koord. r, ρ i φ se zovu i polarne koord. u prostoru.

## Također pogledajte

* Dekartov koordinatni sistem

## Reference

## Vanjski linkovi

* Heksagonalni koordinatni sistem
* Koordinate tačke

## Literatura

* Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 572.

### Izvori

* Voitsekhovskii, M.I.; Ivanov, A.B. (2001) [1994], "Coordinates", *Encyclopedia of Mathematics*, EMS Press

* Woods, Frederick S. (1922). *Higher Geometry*. Ginn and Co. str. 1ff.

* Shigeyuki Morita; Teruko Nagase; Katsumi Nomizu (2001). *Geometry of Differential Forms*. AMS Bookstore. str. 12. ISBN 0-8218-1045-6.
# Sfera

Dvodimenzionalna perspektivna projekcija sfere
**Sfera** (od grčke riječi σφαῖρα — *sphaira*, što znači "globus", ili "lopta") je savršeno okrugli geometrički i kružni objekat u trodimenzionalnom prostoru koji liči na oblik potpuno okrugle lopte. Slično definiciji kružnice, koja je dvodimenzionalna, sfera je matematički definirana kao skup svih tačaka koji se nalaze na istoj distanci *r* od određene tačke u trodimenzionalnom prostoru. Ova distanca *r* je poluprečnik sfere, a tačka je centar sfere.

U matematici se razlikuju pojmovi sfera (dvodimenzionalna zatvorena površina u trodimenzionalnom Euklidskom prostoru) i lopta (trodimenzionalni oblik koji uključuje unutrašnji dio sfere).

## Jednačine u WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

U analitičkoj geometriji sfera sa centrom u tački (*x*0, *y*0, *z*0) i poluprečnikom *r* je geometrijsko mjesto tačaka od svih tačaka (*x*, *y*, *z*) tako da

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Tačke na sferi sa poluprečnikom *r* možemo parametrizirati kao:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
(također pogledajte trigonometričke funkcije i sferni koordinati).

## Također pogledajte

* 3-sfera
* Hipersfera
* Kocka
* Lopta (matematika)

## Reference

## Vanjski linkovi

* Sphere (PlanetMath.org web stranica)

Nedovršeni članak Sfera koji govori o **matematici** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.
# Descartesov koordinatni sistem

Koordinatni sistem
**Dekartov koordinatni sistem** je ortogonalni koordinatni sistem čije su koordinatne linije ravne i u jednakim odstojanjima. Nazvan je po njegovom izumitelju, francuskom matematičaru Descartesu, i koristi se za jednoznačno definisanje položaja tačaka u prostoru.

Matematički koordinatni sistem sastoji se od dvije ose, koje se nazivaju apscisa ili *x*-osa i ordinata ili *y*-osa. One su pod pravim uglom i dijele ravan na četiri kvadranta. Položaj tačke *M* određuje se vrijednostima dviju osa *M (x,y)*, gdje je *x* odstojanje tačke od *y*-ose, a *y* odstojanje tačke od *x*-ose.

Koordinatni sistem podijeljen u kvadrante
## Također pogledajte

* Polarne koordinate

## Reference

## Vanjski linkovi

*

Nedovršeni članak Descartesov koordinatni sistem koji govori o **matematici** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.
# Ekvator

0° **EkvatorEkvator** je geografski pojam koji predstavlja zamišljenu liniju povučenu oko planete (ili drugog nebeskog tijela) na jednakoj udaljenosti od polova. Ekvator dijeli površinu na sjevernu i južnu hemisferu. Geografska širina ekvatora je, po definiciji, *0* stepeni. Dužina Zemljinog ekvatora je 40.075,16 km.

Zemljina površina na ekvatoru uglavnom je prekrivena okeanima. Područja kroz koja prolazi ekvator jesu:

* Sao Tome i Principe - prolazi preko Ilhéu das Rolas, ostrvce u ovom arhipelagu
* Gabon
* Republika Kongo
* DR Kongo
* Uganda
* Kenija
* Somalija
* Maldivi - možda ne dira nijedno ostrvo
* Pini - malo ostrvo kraj Sumatre
* Sumatra
* Lingga i još jedno ostrvce kraj Sumatre
* Borneo - Kalimantan
* Sulawesi
* Halmahera
* ostrvca istočno od Halmahere
* Gilbertov arhipelag - možda ne dira nijedno ostrvo
* Arhipelag Phoenix - blizu ostrva Baker
* Linijski arhipelag - blizu ostrva Jarvis
* Galapagos - prolazi preko ostrva Isabela
* Ekvador
* Kolumbija
* Brazil

## Reference
# Međunarodna datumska granica

Međunarodna datumska granica (International Date Line)
**Međunarodna datumska granica** (eng. **International Date Line** - **IDL**) je zamišljena linija na površini zemlje, koja se prostire od sjevernog do južnog pola suprotno od Griničkog meridijana koja nadoknadi datum kada je prijeđeš. Podudara se otprilike uz 180° geografske dužine, s nekoliko izuzetaka gdje ova zamišljena granica skreta da bi zaobišla pojedine grupe otoka. Ova granica dijeli vremenske zone UTC+12 i UTC-12.

## Historija

Prvi problem s datumskom granicom se javio za vrijeme kada je Magellan putovao oko Zemlje. Tokom njegove morske ekspedicije između ostalog vođeno je računa i o datumu. Međutim problem je izbio kada su se članovi ekspedicije iskrcali na kopno pri čemu je došlo do nepodudaranja datuma. Ljudi na kopnu su uporno tvrdili da je bio drugi datum u odnosu na podatke koji su imali Magellanovi ljudi. Iako je to danas lako razumljivo, ovaj fenomen je tada uzbudio mnogo ljudi, i to čak toliko da je specijalna delegacija bila poslana papi da mu objasni ovo posebnost.

## Geografija

Uproštena ilustracija odnosa između datumske linije, datuma i vremena u toku dana. Svaka boja predstavlja drugi datum.
Međunarodna datumska granica slijedi meridijan od 180 ° geografske dužine, s nekoliko manjih izuzetaka. Od sjevernog pola prema južnom ova linija zaobilazi neke dijelove Rusije kao što su otok Wrangel i Čukotsko poluostrvo, zatim prolazi kroz Beringov prolaz između otoka Diomede na otprilike udaljenosti 1,5 km od svakog otoka,. Potom linija naglo skreće prema jugozapadu gdje prolazi zapadno od otoka St. Lawrence i St. Matthew da bi ponovo skrenula, ovaj put jugoistočno do meridijana od 180 °

Oko ekvatora linija zaobilazi dva nenaseljena otoka Howland i Baker. Dalje na južnoj polulopti međunarodna datumska granica zaobilazi Kiribate koji su najistočniji otoci. Južno od Kiribata, ova linija se vraća prema zapadu, ali ostaje istočno od 180 °, prolazeći između otoka Samoa i Američka Samoa, pri čemu ovi otoci imaju različite datume.

## Vanjski linkovi

* Vremenska zona

## Reference
# Arktički krug

Mapa Arktika, sa Arktičkim krugom (plava kružnica)
**Arktički krug** ili Sjeverni polarni krug, je najsjeverniji od 5 najvažnijih apstraktnih krugova, odnosno paralela na Zemlji.
Arktički krug označava južnu granicu područja u kome najmanje jedan dan tokom godine sunce uopće na zalazi, tokom ljetnog solsticija. Ta pojava se naziva polarni dan i izraženija je (po broju takvih dana) što je mjesto sjevernije, tj. bliže sjevernom polu. Analogno tome, tokom godine desi se bar jedan dan kada sunce uopće ne izlazi, što se desi tokom zimskog solsticija, kada imamo polarnu noć. I u ovom slučaju, dužina kontinuirane noći se povećava kako se približavamo sjeveru i to tako da na početku Arktičkog kruga polarna noć traje jedan dan a na sjevernom polu šest mjeseci.

Ekvivalent Arktičkom krugu je Antarktički krug, gdje vlada isto pravilo, s tim kada je unutar Arktičkog kruga polarna noć unutar Antarktičkog kruga je polarni dan i obrnuto.

Položaj Arktičkog kruga nije fiksan. Od 6. juna 2017, on se nalazi na 66°33'46,7" sjeverno od ekvatora. Njegova geografska širina zavisi o stepenu Zemljinog nagiba, koji varira unutar granica od 2°, tokom perioda od 40.000 godina, usljed plimne sile zbog orbite Mjeseca. Shodno tome, Arktički krug se pomjera prema sjeveru brzinom od oko 15 metara godišnje.

## Reference

## Vanjski linkovi

*
# Norveško more

Norveško more
**Norveško more** je dio Atlantskog okeana sjeverozapadno od Norveške, a nalazi se između Sjevernog mora na jugu, Barentsovog mora na sjeveroistoku i Grenlandskog mora na sjeveru. Podvodni greben koji se proteže između Ovčjih otoka i Islanda odvaja ga od ostatka Atlantika, dok ga greben Jan Mayen razdvaja od Arktičkog oceana.

Za razliku od mnogih drugih mora, veći dio dna Norveškog mora nije dio epikontinentalnog pojasa i stoga leži na velikoj dubini od oko dva kilometra u prosjeku. Bogata nalazišta nafte i prirodnog plina nalaze se ispod morskog dna i istražuju se u područjima s dubinom mora do oko jednog kilometra. Obalna područja su bogata ribom koja dolazi u Norveško more iz sjevernog Atlantika ili iz Barentsovog mora radi mrijesta. Topla sjevernoatlantska struja osigurava relativno stabilne i visoke temperature vode, tako da je za razliku od arktičkih mora, Norveško more bez leda tokom cijele godine. Nedavna istraživanja su zaključila da je velika količina vode u Norveškom moru sa svojim velikim kapacitetom apsorpcije topline važnija kao izvor norveških blagih zima od Golfske struje i njenih proširenja

Ovo more je spoj između Islandskog mora na zapadu i Barencovog mora na sjeveroistoku. Na jugozapadu odvojeno je od Atlantskog okeana podvodnim grebenom koji se pruža između Islanda i Farskih ostrva. Na sjeveru je odvojeno od Arktičkog okeana grebenom Jan Mayen.

Norveško more zajedno sa Grenlandskim i Islandskim morem nosi kolektivni naziv *Nordijska mora*.

Norveško more se ne smrzava zbog tople i slane morske struje. Koristi se kao izdašno ribolovno područje, a ulov se uglavnom sastoji od bakalara, haringe, srdela i inćuna.

Nedovršeni članak Norveško more koji govori o **geografiji** treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.
# Skandinavsko poluostrvo

Skandinavsko poluostrvo
**Skandinavsko poluostrvo** je poluostrvo na sjeveru Evrope. Na ovom poluostrvu se nalaze države Norveška, Švedska i sjeverozapadni dio Finske. Poluostrvo je dobilo ime po regiji Scania koja se nalazi na jugu poluostrva.

## Geografija

Skandinavsko poluostrvo je najveće poluostrvo u Evropi. Dugo je oko 1.850 km, a široko između 370–805 km.

Skandinavski planinski lanac, koji se proteže na ovom području, generalno definiše granice između Norveške, Švedske i Finske na sjeveru, te se nastavlja u centralne dijelove južne Norveške. Zapadne strane planina strmo se spuštaju do Sjevernog mora i Norveškog mora, formirajući poznate norveške fjordove, dok na sjeveroistoku postepeno krivudaju prema Finskoj. Galdhøpiggen je najviša planina na Skandinavskom poluostrvu, sa 2.469 m nadmorske visine. Glittertind, poznat i kao Glittertinden, je druga najviša planina u lancu, sa svojih 2.465 m nadmorske visine, uključujući i glečer na svom vrhu (bez glečera je 2452 m). Obje planine se nalaze u okviru opštine Lom, u planinskom području Jotunheimen. Glittertind je ranije bio kandidat za titulu najviše planine u Norveškoj, jer su mjerenja uključujući glečer bila nešto veća od Galdhøpiggena. Glečer se, međutim, smanjio posljednjih godina, a spor je riješen u korist Galdhøpiggena. Na ovim planinama se nalazi i najveći glečer u kontinentalnoj Evropi, Jostedalsbreen.

Graniči se sa nekoliko vodenih površina:

* Baltičko more (uključujući Botnički zaliv) na istoku
* Sjeverno more (uključujući Kattegat i Skagerrak) na zapadu i jugozapadu
* Norveško more na zapadu
* Barencovo more na sjeveru

Najveći vrh na poluostrvu je Galdhøpiggen u Norveškoj sa visinom 2.469 m iznad mora.

## Također pogledajte

* Skandinavija

## Reference
# Baltičko more

| Baltičko more |
| --- |
| Baltičko more na karti |
| Vrsta | More |
| Primarni prilivi | Zapadna Dvina, Kemijoki, Njemen, Neva, Odra, Visla, Lule, Narva, Torne |
| Primarni odlivi | Danski moreuzi |
|  |
| Površina | 1,641.650 km2 |
| Maks. dubina | 459 m |
| Vrijeme zadržavanja | 25 godina |
| Interaktivna karta: Baltičko more |

**Baltičko more** koje se još naziva i Istočno more (na njemačkom: *Ostsee*) i Zapadno more, nalazi se na sjeveru Evrope i sa Sjevernim morem povezano je tijesnim moreuzima: Sunda, Veliki Belt, Mali Belt, Skagerrak, Kategat i Kilskim kanalom. Ono zapljuskuje obale Skandinavskog poluostrva, većeg broja zemalja istočne, sjeverne i centralne Evrope. Zbog njegove velike površine (422.300 km2) i loše povezanosti sa Sjevernim morem, što onemogućava razmjenu vode, a velikog priliva slatke vode, ovo more je jedno od mora sa najnižim salinitetom na svijetu.

Najveća dubina Baltičkog mora iznosi 459 m. Veliki zalivi su: Botnijski zaliv, Finski zaliv, Riški zaliv, Kuronski zaliv, Gdanjski zaliv, Šćećinski zaliv, Libečki zaliv, Kilski zaliv, Kurski zaliv.

Slično Crnom moru, Baltik je jedno od najbočatijih vodenih površina na svijetu, koje prima i okeanske i riječne vode. Njegov ekosistem čini ga omiljenim naučnicima i istraživačima, jer relativno brzo reaguje na spoljne uticaje. Prirodne pojave, kao što su fluktuacije faktora okoliša, i antropogeni efekti kao što su ribarstvo, zagađenje ili industrijalizacija itekako utiču na more.

Države koje izlaze na Baltičko more:

* Danska
* Estonija
* Letonija
* Litvanija
* Njemačka
* Poljska
* Rusija
* Finska
* Švedska

Najvažnije rijeke koje se ulivaju u Baltičko more su:

* Letonija
	+ Dzvina
* Estonija
	+ Narva
* Rusija
	+ Neva
	+ Pregola
* Litvanija
	+ Njemen
* Poljska
	+ Odra
	+ Visla
	+ Pasleka
	+ Radunja
	+ Reda
	+ Leba
	+ Slupia
	+ Viepža
	+ Parseta
	+ Rega
* Njemačka
	+ Pine
	+ Varnov
	+ Trave
* Finska
	+ Kemi
* Švedska
	+ Geta
	+ Lule

## Također pogledajte

* Sopot (Poljska)

## Reference

## Vanjski linkovi