# Opereta

Publika u Théâtre des Bouffes-Parisiens, rodnom mjestu opereta Jacquesa Offenbacha. Karikatura Émilea Bayarda iz 1860. godine.
**Opereta** je oblik pozorišta i žanr lake opere, koji objedinjuje govorni dijalog, pjesme i plesove. Lakša je od opere u smislu muzike, orkestralnog formata i same dužine djela. Osim kraćeg trajanja, opereta je uglavnom laganog i zabavnog karaktera. Tema može prikazivati "ljubavne" svađe, zamjene identiteta, iznenadne preokrete sreć te blistave zabave" i satirične komentare.

Oglas Columbia Recordsa za snimku Rite Montaner u produkciji Elisea Greneta operete *Niña Ritao, La Habana en 1830* Ernesta Lecuone*, komponirane u maniru španskog žanra* zarzuele *.*
„Opereta“ je umanjenica italijanske riječi „*opera*“ te se prvobitno koristila za opis kraćeg, možda manje ambicioznog muzičkog djela od opere. Opereta nudi alternativu opernim izvedbama u pristupačnijem obliku, namijenjenom drugačijoj publici. Kao prepoznatljiv žanr, opereta se razvila sredinom 19. stoljeća u Francuskoj, a njena popularnost dovela je do razvoja brojnih nacionalnih stilova operete. Posebni stilovi pojavili su se u zemljama poput: Austro-Ugarske, Njemačke, Engleske, Španije, Filipina, Meksika, Kube i Sjedinjenih Američkih Država. Širenjem operete među različitim državama tokom prethodnog stoljeća razvijao se kulturni kozmopolitizam. Opereta je kao žanr izgubila popularnost 1930-ih godina i ustupila mjesto savremenom mjuziklu. Među značajnim kompozitorima operete ističu se: Johann Strauss, Jacques Offenbach, Franz Lehár i Francisco Alonso.

## Definicije

Termin opereta nastao je u Italiji sredinom 18. stoljeća, a prvi put je priznata kao nezavisni žanr u Parizu oko 1850. godine. U Castil-Blazeovom *Rječniku moderne muzike* tvrdi se da ovaj termin ima dugu historiju i da je Mozart bio jedan od prvih koji je koristio riječ opereta u pogrdnom smislu, opisujući operete kao "izvjesne dramske abortuse, one minijaturne kompozicije u kojima se nalaze samo hladne pjesme i kupleti iz vodvilja". Definicija operete vremenom se mijenjala i varirala u zavisnosti od historije svake zemlje u kojoj je zastupljen ovaj žanr. Često se koristi za označavanje djela koja podsjećaju na Offenbachove jednočinke, za razliku od njegovih cjelovitih kompozicija - '*opera-bouffa*'. Offenbach je izmislio ovu umjetničku formu kao odgovor na represivne zakone koje je postavila francuska vlada, koja je ograničavala postavljanje djela dužih od jednog čina ili koja su sadržavala više od četiri karaktera.

 Naslovna stranica knjige *Boccaccio, oder Der Prinz von Palermo* ( *Boccaccio, ili Princ od Palerma* ) Franza von Suppéa 1879. Primjer rane bečke operete.
## Historija

Opereta je postala priznata kao muzički žanr tek oko 1850. u Parizu. Godine 1870. centar operete se preselio u Beč, nakon što je Pariz pao pod upravu Pruske. Oblik operete nastavio se razvijati tokom Prvog svjetskog rata.

Također, postoje zajedničke karakteristike među operetama koje su cvjetale od sredine 1850-ih do ranih 1900-ih, počevši od pomenute francuske opere-bouffa. Uglavnom sadrže govorni dijalog isprepleten među muzičkim brojevima, a često se glavni likovi, kao i hor, pozivaju na ples, iako je muzika najvećim dijelom izvedena iz opernih stilova 19. vijeka, s akcentom na pjevnim melodijama. Opereta u dvadesetom stoljeću je složenija i dostigla je svoj vrhunac u Austriji i Njemačkoj.

Opereta predstavlja pretaču modernog muzičkog teatra ili "mjuzikla". U prvim decenijama 20. vijeka, opereta je nastavila postojati uz novije mjuzikle. Karakteristične osobine operete nalaze se u muzičko-teatralnim djelima Jeromea Kerna, Richarda Rodgersa i Stephena Sondheima.

## Opereta na francuskom jeziku

### Porijeklo

Opereta je prvi put nastala u Parizu, glavnom gradu Francuske, i to sredinom 19. stoljeća. Začeće ovog žanra nastaje zbog potrebe za kratkim i laganim djelima, za razliku od cjelovečernje zabave sve ozbiljnije *komične opere*. Do tada je dio naziva žanra "comique" postao varljiv: Georges Bizetova *Carmen* (1875) je primjer *komične opere* sa tragičnom radnjom. Definicija "komičnog" značila je nešto bliže "humanističkom", što je opet značilo prikazivanje "stvarnog života" na realističniji način, predstavljajući tragediju i komediju jedno pored drugog, kao što je Shakespeare radio vijekovima ranije. S ovom novom konotacijom, *opéra comique* je dominirala francuskom opernom scenom od propadanja *tragédie lyrique*. Porijeklo francuske operete započelo je u trenutku kada su komični glumci počeli izvoditi plesove i pjesme pred mnoštvom ljudi na sajmovima. Početkom 18. vijeka ovi glumci su počeli izvoditi komične parodije već poznatih opera. Ovakve vrste predstava su formirale operetu kao jedan ležerni žanr izveden iz *opéra comique*, vraćajući se jednostavnijem obliku muzike. Mnogi muzikolozi raspravljali su o tome kojem kompozitoru treba pripisati zasluge za izum operete; Jaquesu Offenbachu ili Hervéu. Zaključuje se da je Hervé završio temelje operete, a Offenbach usavršio i razvio umjetničku formu operete kakvu danas poznajemo. Zbog toga oba kompozitora smatraju se tvorcima francuske operete.

### Značajni kompozitori

 Plakat za oživljavanje *Orphée aux enfers*
Hervé je bio pjevač, kompozitor, libretista, dirigent i scenograf. Godine 1842. napisao je *operetu* pod imenom "*L'Ours et le pacha"*, od samo jednog čina i zasnovanu na popularnom vodvilju Eugènea Scribea i XB Saintinea. Godine 1848, Hervé je održao svoj prvi značajniji nastup na pariškoj sceni, sa predstavom *Don Quijote i Sancho Pança* (prema Cervantesu), koja se može smatrati početnom tačkom za novu francusku tradiciju muzičkog teatra. Hervéova najpoznatija djela su Gounodova parodija *Le mali Faust* (1869) i *Ma'zelle Nitouche* (1883).

Jacques Offenbach je najzaslužniji za razvoj i popularizaciju ovog žanra, koji se naziva i opéras bouffes ili opérettes —dajući mu ogromnu popularnost tokom Drugog carstva i nakon toga. Godine 1849, Offenbach je dobio dozvolu za otvaranje *Théâtre des Bouffes Parisiens*, pozorišne kompanije koja je imala na repertoaru programe od dva ili tri satirična skeča unutar jednog čina. Kompanija je bila toliko uspješna da je to dovelo do produžavanja ovih kratkih predstava na čitavu večer. Međutim, Offenbachove produkcije bile su ograničene policijskom prefekturom u Parizu, koja je odredila vrstu izvedbe koja bi bila dozvoljena: "pantomime s najviše pet izvođača, komični muzički dijalozi u jednom činu za dva do tri glumca i plesne rutine s najviše pet plesača; a horovi su bili strogo zabranjeni." Ova pravila kreirala su ono što je kasnije definirano kao opereta: "*malo nepretenciozno operno djelo koje nije imalo tragične implikacije i osmišljeno je da zabavi publiku*". Dva druga francuska kompozitora - Robert Planquette i Charles Lecocq, slijedili su Offenbachov model operete i napisali sljedeća djela: *Les Cloches de Corneville* (*Zvona Normandije*) i *La Fille de Madame Angot* (*Kći Madame Angot*).

 Jedna od najpoznatijih opereta poznatog mađarskog dramskog pisca Emmericha Kálmána je Csárdáskirálynő („Czardas Queen“). Izvođena je na Broadwayu pod nazivom "Djevojka s Rivijere".
Politička ograničenja nametnuta Offenbachu i pariškom pozorištu postepeno su ukidana, a opereta je stekla široku popularnost. Dok su Offenbachova najranija jednočinka, uključujući *Les deux aveugles*, *Le violoneux* i *Ba-ta-clan* (sve iz 1855 godine), bila uspješna, njegova prva cjelovečernja opereta, *Orfej u usponu* (1858), bila je daleko najuspješnija. Postala je prva repertoarna opereta i izvedena je stotinama puta širom Evrope. Offenbachovo naslijeđe vidljivo je u djelima tokom kasnog 19. stoljeća i nadalje, ohrabrujući Straussa Mlađeg da donese žanr u Austro-Ugarsku. Offenbach je također putovao u SAD i Englesku podučavajući muzičare o više od 100 opereta koje je napisao za života. Ovo međunarodno putovanje rezultiralo je pojavom jakih nacionalnih škola. Međutim, do 1870-ih, Offenbachova popularnost je opala. Javnost je pokazivala veći interes za romantične operete koje su pokazivale "gracioznost i profinjenost" kasnog romantizma. To je uključivalo Messagerovu operetu *Véronique* i *Les saltimbanques* Louisa Gannea. U 20. vijeku francuska opereta je postala još manje popularna, jer se međunarodna javnost okrenula angloameričkim i bečkim operetama koje su u jednom trenutku nadmašile prvobitni oblik.

## Opereta na njemačkom i mađarskom jeziku

Offenbach se protivio širenju operete i izvedbi po kontinentu. Godine 1861. priredio je neka od svojih skorijih djela u Carltheateru u Beču, što je utrlo put austrijskim i njemačkim kompozitorima. Nedugo zatim je Beč postao epicentar operetnih produkcija. Zbog bečke operete taj se termin koristi za opisivanje djela u punoj dužini. Pored toga, nakon pruskog poraza 1866. godine, opereta je postala simbol novog doba u Austriji, obilježenog modernizacijom i industrijalizacijom.

### Austro-Ugarska

 Johann Strauss II
Najznačajniji kompozitor operete na njemačkom jeziku bio je Austrijanac Johann Strauss II (1825–1899). Strauss je bio regrutovan iz plesne dvorane te je uveo prepoznatljivi bečki stil u žanru. Strauss je bio pod velikim utjecajem Offenbachovog djela, toliko da je surađivao sa mnogim Offenbachovim libretistima na njegovim najpopularnijim djelima. Njegova opereta, *Die Fledermaus* (1874) postala je najizvođenija opereta na svijetu i dan danas je ostala njegovo najpopularnije scensko djelo. Strauss je ukupno napisao 16 opereta i jednu operu, od kojih je većina postigla veliki uspjeh samom premijerom.

Straussova satira je često bila generička, za razliku od Offenbacove koji je davao komentar na stvari iz realnog života.

Straussove operete, valceri, polke i marševi često imaju izražen bečki stil, a njegova popularnost mnoge navodi da ga smatraju nacionalnim kompozitorom Austrije. Pozorište *Theater an der Wien* uvijek je privlačilo ogromne mase kada su njegova scenska djela prvi put izvedena.

Franz von Suppé, poznatiji kao Francesco Ezechiele Ermenegildo, Cavaliere Suppé-Demelli, rođen je 1819. godine, a njegova slava parira Offenbachovoj. Suppé je jedno vrijeme bio vodeći kompozitor i dirigent u Beču, a najprepoznatljiviji je po svojim operetama *Leichte Kavallerie* (1866), *Fatinitza* (1876) i *Boccaccio* (1879). Suppé je bio Straussov savremenik i komponovao je preko 30 opereta, 180 farsi, baleta i drugih scenskih djela. Iako je većina njegovih djela pala u zaborav, mnoga od njih su se vratila u život prikazivanjem u filmovima, crtanim filmovima i reklamama. Strauss, baš kao i Suppé se vode kao najznačajniji kompozitori zlatnog doba bečke operete.

Nedugo nakon smrti Johanna Straussa i njegovog savremenika Franza von Suppéa - Franz Lehár je postao nasljednik. Pored toga, smatra se vodećim operetnim kompozitorom 20. vijeka, a njegova najpopularnija opereta, *Die lustige Witwe* ( *Vesela udovica* ), jedna je od klasičnih opereta koje se još uvijek nalaze na repertoaru.

<i id="mwAWg">Die lustige Witwe</i> ( <i id="mwAWk">Vesela udovica</i> ) poster Franza Lehara
Lehár je dosta pomogao u vođenju operete u Srebrnom dobu. U toku ovog perioda, bečki zakoni koji su govorili o cenzuri su se promijenili 1919. godine. Lehár je najzaslužniji za oživljavanje žanra. Studiranje na Praškom konzervatoriju, Lehár je započeo kao pozorišni violinista, a zatim se u Austro-Ugarskoj posvetio kompozitorskoj karijeri. Tokom 1905. godine, Lehárova *Die lustige Witwe* ( *Vesela udovica* ) utrla je put kompozitorima poput Fall-a, Oscara Strausa i Kálmána da nastave tradiciju operete. Lehár je bio jedan od prvih kompozitora koji je počeo uključivati svoju muziku u film.

Bečku tradiciju održali su sljedeći kompozitori: Oscar Straus, Carl Zeller, Karl Millöcker, Leo Fall, Richard Heuberger, Edmund Eysler, Ralph Benatzky, Robert Stolz, Leo Ascher, Emmerich Kálmán, Nico Dostal, Fred Raymond, Igo Paul Ajbrater i Paul Ajbraard. u 20. vijeku.

### Njemačka

 Paul Lincke, otac berlinske operete
Isto kao što je Beč bio centar austrijske operete, tako je i Berlin bio centar njemačke. Berlinska opereta je obično imala vlastiti stil, uključujući, a naročito nakon Prvog svjetskog rata, elemente džeza i drugih sinkopiranih plesnih ritmova, transatlantski stil i prisustvo iskidanih marširajućih melodija. Berlinske operete su se nekad sastojale i od: burleske, revije, farse ili kabarea .

Paul Lincke je bio pionir berlinske operete 1899. godine, zajedno sa *Frau Lunom*, a ona uključuje i " *Berliner Luft* " ("Berlinski zrak"), koja je postala neslužbena himna Berlina. Njegova *Lysistrata* (1902) uključuje pjesmu i melodiju "The Glow-Worm", koja je idalje popularna na međunarodnom planu. Mnogo kasnije, tokom 1920-ih i 1930-ih, Kurt Weill je uzeo ekstremniji oblik berlinskog operetnog stila te ga koristio u svojim operama, operetama i mjuziklima. Može se reći da bi se neke od kompozicija Kurta Weilla mogle smatrati modernističkom operetom.

Opereta berlinskog stila koegzistirala je s buržoaskim, šarmantnijim, domaćinskim i nacionalističkim njemačkim operetama - od kojih su se neke nazivale *Volksoperetten* (*narodne operete*). Odličan primjer je jedan izuzetno popularan film Leona Jessela *Schwarzwaldmädel* (*Djevojka iz Crne šume*) iz 1917. godine. Ove idiličke, nostalgične operete su zvanično bile preferirane naspram opereta berlinskog stila nakon 1933. godine, kada su nacisti došli na vlast i osnovali *Reichsmusikkammer* (Državni muzički institut).Režim instituta se zasnivao na osuđivanju i zabranjivao je "dekadentnu" muziku poput džeza i sličnih "stranih" muzičkih oblika. Početkom dvadeset prvog stoljeća, oživljavanje operete u Njemačkoj bio je nepredviđeni rasplet pozorišne kulture.

Uticajni njemački kompozitori operete bili su: Paul Lincke, Eduard Künneke, Walter Kollo, Jean Gilbert, Leon Jessel, Rudolf Dellinger, Walter Goetze i Ludwig Schmidseder .

## Opereta na engleskom

 *HMS Pinafore*
Offenbachov utjecaj stigao je i u Englesku do 1860-ih. Arthur Sullivan, iz dua Gilbert i Sullivan, komponovao je djelo *Cox and Box* (1866) kao direktnu reakciju na Offenbachov *Les deux aveugles* (1855). Gilbert i Sullivan su učvrstili format u Engleskoj svojom saradnjom tokom viktorijanskog doba. Sa WS Gilbertom koji je pisao libreta te Sullivanom, koji je komponovao muziku, ovaj dvojac je producirao 14 komičnih opera, koje su kasnije nazvane Savojske opere. Većina ih je bila izuzetno popularna u Velikoj Britaniji, SAD-u i šire. Naime, Gilbert, Sullivan i njihov producent Richard D'Oyly Carte, sami nazivaju svoja zajednička djela komičnim operama i na taj način razlikovali ovu porodičnu predstavu od riskantnih francuskih opereta specifičnih za 1850-e i 1860-e. Njihova djela poput *HMS Pinafore*, *Pirati iz Penzancea* i *Mikado*, idalje se redovno izvode širom svijeta, uglavnom engleskog govornog područja. Iako mnoge od ovih opera djeluju vrlo bezbrižno, djela poput Mikada sadržavala su političke komentare o britanskoj vladi i vojsci, a jedna od glavnih tema je uvijek bila smrtna kazna koja se u to vrijeme pretežno primjenjivala.

Engleska opereta se nastavila i u 1890-im, sa djelima kompozitora kao što su Edward German, Ivan Caryll i Sidney Jones. Ta djela su se ubrzo razvila u lakše komade sa kombinacijom pjesme i plesa, poznate kao edvardijanska muzička komedija. Počevši od 1907. godine, sa *Veselom udovicom*, mnoge bečke operete su vrlo uspješno adaptirane za englesku pozornicu. Da bi objasnio ovaj fenomen, Derek Scott piše,

> U januaru 1908. godine, londonski *Daily Mail* je tvrdio da je *Vesela udovica* izvedena 450 puta u Beču, 400 puta u Berlinu, 350 puta u Sankt Peterburgu, 300 puta u Kopenhagenu i da se trenutno izvodi svake večeri u Evropi na čak devet jezika. U SAD-u je predstavljalo pet kompanija, a "juriš za ulaznicama u New Amsterdam Theatreu" upoređen je sa "grozničavom gužvom oko vrata ugrožene banke". Stan Czech, u svojoj Lehárevoj biografiji, kaže da je do 1910. godine izveden "oko 18.000 puta na deset jezika, i to na 154 američkih, 142 njemačkih i 135 britanskih pozornica".
>
>

Popularnost operete na internacionalnom nivou direktno je povezana sa razvojem West Enda u Londonu te Broadwaya u New Yorku. Američka publika se prvi put upoznala s operetom kroz Gilbertov i Sullivanov *HMS Pinafore* 1878. godine *.* Američki operetni kompozitori uključivali su ponajviše Victora Herberta, čija su djela sa početka 20. vijeka bila pod utjecajem bečke operete i djela Gilberta i Sullivana. Slijedili su ga Sigmund Romberg i Rudolph Friml. Naime, američka opereta je do kraja Prvog svjetskog rata većinski ustupala mjesto mjuziklima, kao što je teatra Princess, a zatim su uslijedili mjuzikli Rodgersa i Harta, Colea Portera, Irvinga Berlina i mnogih drugih. Još jedna značajna opereta na engleskom jeziku jeste Candide od Leonarda Bernsteina. Reklamirana je i prošla kao „komična opereta“. Candideova partitura je u nekim aspektima bila tipična za najavljeni žanr sa valcerima, ali Bernstein je također dodao škotski ples, gavotu i druge plesove, a u opernu kuću je ušao s arijom „*Sjaj i budi gej*“.

## Opereta na italijanskom

Opereta je bila prvi uvezeni vokalni žanr u Italiji. Od 1860-ih godina, francuski i bečki kompozitori kao Offenbach, Hervé, Suppé, Strauss Jr. i Lehára, značajno su utjecali na opernu tradiciju ovog podneblja. Široko rasprostranjena popularnost strane operete u Italiji dostigla je vrhunac na prijelazu između stoljeća, posebno uspjehom opere La vedova allegra, koja je premijerno izvedena u Milanu 1907. godine. Italijanski operetni kompozitori su težili ka proširivanju "operete" po njenoj definiciji više nego što su to činili drugi narodi kako bi je prilagodili ljepoti italijanskog romantičnog opernog stila. Primjer bi bio Giacomo Puccini, koji je svoj rad razvio u realističnom *verisimo* stilu i komponovao je "operete u tri čina". Ostali poznati kompozitori italijanske operete su Vincenzo Valente, Ruggero Leoncavallo, Pasquale Mario Costa, Pietro Mascagni, Carlo Lombardo, Enrico Toselli, Virgilio Ranzato i Giuseppe Pietri.

### Prijem i kontroverze

Publika operete 1860-ih i 1870-ih opisuje se kao bučna. Opisani žanr smatrao se jednim od glavnih kontroverzi italijanske muzike i kulture između 1860-ih i 1920-ih. Za vrijeme tog perioda, snažni nacionalistički prizvuk u Italiji težio je ujedinjenju njenog nacionalnog identiteta. Identificirajući operetu kao strani žanr, percipirana je kao umjetnička forma koja bi kontaminirala italijansku operu ili nelegitimno potkopala njen primat na sceni. Tek početkom 20. vijeka, italijanski kompozitori su se sistematski počeli baviti pisanjem operete.

## Također pogledati

* Komična opera
* Spisak kompozitora operete
* Muzičko pozorište
* Opereta film
* Zarzuela

## Reference

**Dodatno čitanje Bordman, Gerald (1981) *Američka opereta* . New York: Oxford University Press.
* Clarke, Kevin (2007) *Blistaj i budi gay: Die authentische Operette und ihre schwulen Verehrer* . Hamburg: Männerschwarm Verlag . (Njemački)
* Ganzl, Kurt (2001) *Enciklopedija muzičkog teatra* (3 toma). New York: Schirmer Books.
* Goulet, Charles (1981) *Sur la scene et dans la coulisse* . Kvebek, Qc. : Ministère des Affaires culturelles.ISBN 2-551-04178-3ISBN 2-551-04178-3
* Linhardt, Marion (2006) *Residenzstadt und Metropole.* *Zu einer kulturellen Topographie des Wiener Unterhaltungstheaters (1858–1918)* . Berlin: Izdavačka kuća Max Niemeyer. (Njemački)
* Traubner, Richard (1983) *Opereta: Pozorišna historija* . Garden City, New York: Doubleday.
* Viagrande, iccardo (2009) Tu che m'hai preso il cuor. Un viaggio nel mondo dell'operetta. Monza: Eko kuća muzike. (Italijanski)

## Vanjski linkovi

* Opsežna stranica s informacijama o operetama, lakim operama i njihovim kompozitorima
* Esej o operetama Offenbacha, Johanna Straussa mlađeg i njihovih savremenika
* Istraživački centar za operetu (s velikom arhivom historijskih recenzija)
* Kurt Ganzlove omiljene operete iz 2019.
* Schwarzkopf pjeva operetu [Streaming Audio]. (2005). Warner Music. (2005). Preuzeto iz baze podataka Alexander Street.
* Razlike između operete i mjuzikla: Posao pjevanja – Youtube video koji je objavila Expert Village Leaf Group
* Poznate operete – YouTube video koji je objavio Kaleb Fair