# Sjedinjene Američke Države

| Sjedinjene Američke Države*United States of America* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Zastava | Grb |

 |
| **Uzrečica:**In God we trust (bs: *U Boga se uzdamo*) |
| **Himna:**The Star-Spangled Banner |
| Položaj Sjedinjenih Američkih Država na karti Položaj Sjedinjenih Američkih Država
 |
| Glavni grad | Washington, D.C. ﻿ / ﻿ |
| Najveći grad | New York |
| Službeni jezik | engleski (*de facto*) |
| Državno uređenje | Federalna predsjednička ustavna republika  |
| • Predsjednik | Donald Trump |
| • Potpredsjednik | J. D. Vance |
| • Predsjednik Zastupničkog doma | Mike Johnson |
| • Vrhovni sudija | John Roberts |
| Zakonodavstvo |  |
| Nezavisnost | od Kraljevine Velike Britanije  |
| • Priznato | 3. septembar 1783.  |
| Površina |
| • Ukupno | 9.826.630 km2 (3. na svijetu) |
| • Vode (%) | 6,76% |
| Stanovništvo |
| • Ukupno (2019.) | 328,239,523 (3. na svijetu) |
| • Gustoća | 31/km2 (180. na svijetu) |
| **BDP** (PKM) | Procjena 2019. |
| • Ukupno | $21.439 biliona (1. na svijetu) |
| • po stanovniku | $65,112  |
| **Gini** (2017.) | 39.0 (38. na svijetu) |
| **HDI** (2018.) |  0.920 (visok) (15. na svijetu) |
| Valuta | Američki dolar (USD)  |
| Vremenska zona | (UTC-5 do -10) |
| Topografija |  |
| • Najviša tačka | Denali 6.198 m |
| • Najveće jezero | Jezero Superior 82.400 km2 |
| • Najveća rijeka | Rijeka Missouri 4.130 km |
| Pozivni broj | +1 |
| Internetska domena | .us, .gov, .mil, .edu |
| **^** Engleski je službeni jezik u bar 28 saveznih država; neki izvori navode veću cifru zavisno od toga šta smatraju kao "službeno". Službeni jezici Havaja su engleski i havajski. Francuski je *de facto* jezik u saveznim državama Maine i Louisiana, dok zakon savezne države Novi Meksiko daje španskom jeziku poseban status.. SAD federalno nema službeni jezik. |

**Sjedinjene Američke Države** (**SAD**) (engleski: *United States of America*, *USA*), **Sjedinjene Države** (engleski: *United States*, skr. *U.S.*) ili samo **Amerika** jesu federalna republika sačinjene od 50 saveznih država, federalnog distrikta, pet većih samoupravnih teritorija i različitih posjeda. 48 susjednih država i federalni distrikt u centralnoj su Sjevernoj Americi, između Kanade i Meksika, s Aljaskom u sjeverozapadnom dijelu Sjeverne Amerike i Havajima, arhipelagom u srednjem Pacifiku. Teritorije su razbacane oko Pacifika i Karipskog mora Sa 9,8 miliona km2) i s preko 324 miliona ljudi, Sjedinjene Države su treća najveća država na svijetu po ukupnoj površini (i četvrta najveća po kopnenoj površini) i treća najveća po broju stanovnika. Jedna je od etnički najraznolikijih i najmultikulturalnijih nacija, kao rezultat velikih imigracija iz drugih zemalja. Geografija i klima također su veoma raznolike, a država je dom za veliki broj divljih životinja.

Paleoindijanci su migrirali iz Azije na sjevernoameričko tlo prije najmanje 15.000 godina, s evropskom kolonizacijom koja je počela u 16. vijeku. Sjedinjene Države su nastale od 13 britanskih kolonija duž istočne obale. Brojni sporovi između Velike Britanije i kolonija na kraju Sedmogodišnjeg rata doveli su do Američke revolucije, koja je počela u 1775. godini. Na 4. juli 1776, kako su kolonije ratovale protiv Velike Britanije u Američkom ratu za nezavisnost, delegati iz 13 kolonija jednoglasno su usvojili Deklaraciju o nezavisnosti. Rat je završio 1783. priznavanjem nezavisnosti SAD-a od Velike Britanije i to je bio prvi uspješan rat za nezavisnost protiv evropske kolonijalne imperije. Trenutni ustav usvojen je 1788. nakon članaka konfederacije, usvojenih 1781, koji nisu smatrani adekvatnim za omogućavanje federalne moći. Prvih deset amandmana, zajednički zvanih Deklaracija o pravima, ratificirani su 1791. i osmišljeni da garantiraju više osnovne građanske slobode.

Sjedinjene Države otpočele su snažnu ekspanzijju širom Sjeverne Amerike kroz 19. vijek, progoneći indijanska plemena, kupujući nove teritorije, i postepeno pristupanjem novih država dok nisu premostili cijeli kontinent do 1848. godine. Tokom druge polovine 19. vijeka, Američki građanski rat doveo je do kraja zakonsko robovlasništvo u državi. Do kraja tog vijeka, Sjedinjene Države su se proširile na Tihi okean, i njena ekonomija, pojačana velikim dijelom industrijskom revolucijom, počela je rasti. Špansko-američki rat i Prvi svjetski rat potvrdili su status države kao globalne vojne sile. Sjedinjene Države su izašle iz Drugog svjetskog rata kao globalna supersila, prva država koja je razvila nuklearna oružja, jedina država koja ih je iskoristila u ratovanju, i stalni član Vijeća sigurnosti UN-a. Kraj Hladnog rata i raspad Sovjetskog saveza 1991. godine ostavile su Sjedinjene Države svjetskom jedinom supersilom.

Amerika je visoko razvijena država, sa svjetskom najvećom ekonomijom prema nominalnom BDP-u. Rangira visoko u nekoliko mjera socioekonomskih performansi, uključujući prosječnu plaću, ljudski razvoj, BDP-u po stanovniku, i produktivnosti po osobi. Dok se ekonomija SAD-a smatra kao postindustrijska, okarakterizirana dominantnosti usluga, proizvodni sektor ostaje drugi najveći u svijetu. Iako je populacija SAD-a samo 4,4% od ukupne svjetske, SAD broji skoro četvrtinu svjetskog BDP-a i skoro trećinu na spisku svjetskih vojnih ulaganja, što je čini prvom vojnom i ekonomskom silom. SAD je istaknuta politička i kulturna međunarodna sila, i lider u naučno-istraživačkim i tehnološkim inovacijama.

## Historija

Prije dolaska Evropljana na kontinent, na području sadašnjih Sjedinjenih Američkih Država živjela su razna plemena Američkih starosjedilaca (poznatijih kao Indijanci). Nije precizno utvrđeno odakle potiču američki starosjedioci, ali se smatra se da je bar jedna grupa došla iz Sibira prije otprilike 20.000 godina. Kolumbovo putovanje nije bilo prvo putovanje na kojem su Evropljani "pronašli" Novi svijet ali je najznačajnije. Poslije njegovog putovanja, Španija i Francuska su uspostavile kolonizacijska carstva u Sjevernoj i Južnoj Americi.

Englezi su relativno kasno uspostavili kolonije, ali su njihove kolonije na istočnoj obali Sjeverne Amerike bile najuspješnije. Većina naseljava engleske kolonije prvenstveno u nadi da će se obogatiti. Mnogi se kasnije odlučuju za put u nadi za vjerskom slobodom na novom kontinentu. Zbog ovih i raznih ostalih razloga, 13 kolonija osnovano je do 1750-ih. Poslije velikog Francusko-engleskog rata Englezi su uspostavili veliki porez na engleske kolonije da bi mogli naplatiti ratnu štetu. Amerikanci su se odvojili od Velike Britanije 1775. većinom zbog političko-ekonomskih razloga, čime počinje Američki rat za nezavisnost.

Amerikanci su dobili rat za nezavisnost uz pomoć Francuza. Godine 1787. napisan je Ustav Sjedinjenih Američkih Država, koji 1789. uspostavlja prvu modernu demokratiju na svijetu. Sjedinjene Američke Države lagahno se počinju širiti. Pod vodstvom Georgea Washingtona i njegovih nasljednika Amerika se nastoji udaljiti od evropske politike. Ipak, Amerika kupuje teritoriju Louisianne od Francuza 1803, a 1812. ponovo ratuje protiv Velike Britanije i gotovo dolazi na rub poraza.

U prvoj polovini 19. stoljeća Sjedinjene Američke Države nastavljaju se širiti. Godine 1846. vode rat protiv Meksika, koji lahko dobijaju, osvajajući čak Mexico City. U mirnim uvjetima Sjedinjene Države proširuju se do Tihog okeana. Međutim, problem ropstva u postaje evidentan. Godine 1861. počinje Američki građanski rat između Juga i Sjevera. Sjeverne snage pobjeđuju i u dogledno vrijeme ropstvo biva ukinuto, ali se država neće u potpunosti oporaviti od građanskog rata sve do 20. stoljeća.

Godine 1917. Sjedinjene Američke Države ulaze u Prvi svjetski rat. Užas rata ima uticaj na kulturni pokret 1920-ih danas poznat kao "*Roaring 20s*" ili "Džez Era". Prosperitet i bogatstvo ovog doba brzo nestaje tokom Velike depresije 1930-ih. Ulaskom u Drugi svjetski rat Amerika se uspijeva riješiti ekonomske depresije. Sjedinjene Američke Države i saveznici dobijaju rat. Pred kraj rata Amerika postaje prva država na svijetu koja upotrebljava atomsku bombu.

Druga polovina 20. vijeka u historiji Sjedinjenih Država je poznata po rivalstvu sa Sovjetskim savezom, poznatom kao "hladni rat". Hladni rat u više navrata ispoljava tendenciju da preraste u otvoren sukob, ali godine utrke u naoružavanju između dvije države ekonomski lome Sovjetski Savez, koji se raspada 1991, dok Sjedinjene Države prosperiraju pod vodstvom Ronalda Reagana. Nakon hladnog rata Amerika ostaje jedina supersila na svijetu. Poslije terorističkog napada u New Yorku 2001, američki predsjednik George W. Bush proglašava Rat protiv terorizma.

## Geografija

Mapa Sjedinjenih Američkih Država
Sjedinjene Američke Države su površinom treća najveća država na svijetu, poslije Rusije i Kanade, sa ukupnom površinom od 9.631.418 km2;. Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj mjeri varira od jednog područja do drugog. Appalachian i Stjenovite planine planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stjenovite Planine su više i nalaze se na zapadu, dok se niže, Appalachian planine nalaze na istoku.

Istočno od rijeke Mississippi (Najveće rijeke u Sjevernoj Americi) je uglavnom šumovito. Appalachian planine dijele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se "južne države" često smatraju posebnom regijom primarno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Mississippija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Mississippija i Stjenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stjenovitih planina. Daleka država Aljaska se smatra arktičkom zemljom, dok se Hawai'i smatraju tropskim područijem.

Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica s Kanadom je duga 8.893 km, a s Meksikom 3.326 km. 19.924 km granice Sjedinjenih Američkih Država dira okeane i mora. Što se tiče klime, većina Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koji imaju arktičku klimu (Aljaska), ili tropsku klimu (Florida, Hawa'i). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država imaju visok rizik od uragana i ostalih tropskih oluja (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaljeva), tornada (središnje države), i zemljotresa (većinom države Kalifornija i Washington).

Na zapadu su Kordiljeri, vjenačne planine sa vulkanskim reljefnim oblicima u nekim dijelovima. Najviši vrhovi preko 6000 m su u Aljaskim planinama. Južnije se ističu vijenci Stjenovitih planina, koji sa Kaskadskim planinama Sijera Nevade zatvaraju visoravan Velike zavale i visoravan Kolorado. Na istoku je Apalački plato sa velikim zalihama uglja, gvožđa i nafte. Priatlantska nizija, na sjeveroistoku, posebno je razuđena, pa su tu izgrađene najvažnije luke. Na jugoistoku ove nizije turistički je atraktivno poluostrvo Florida.

## Politika

Zastupnički dom Sjedinjenih Američkih Država.
Vlada i politika Sjedinjenih Država zasnovana je na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. Ustav je do danas dopunjen s nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo poslije nastanka samog Ustava. Grupno se nazivaju "Spisak prava" (*Bill of Rights*), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i vjeroispovijesti.

Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svijetu. Kao federalna demokratija, sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsjednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.

Zakonodavna vlast je Kongres Sjedinjenih Američkih Država, koji se sastoji od Doma zastupnika (*House of Representatives*) i Senata (*Senate*). Zastupnici i Senatori su podijeljeni po saveznim državama. U Domu Zastupnika svaka savezna država ima broj predstavnika razmjeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj zastupnika u Domu Zastupnika je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.

Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, koji su na doživotnom mandatu. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsjednik SAD-a nominira novog sudiju, kojeg šalje Senatu da glasa za odobravanje.

Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći ispod nivoa moći federalne vlade. Koliko tačno ovlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska Stranka i Demokratska Stranka.

## Administrativna podjela

Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja u glavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Washingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Jedino zakoni koji su proturječni postojećem federalnom zakonu nisu dozvoljeni. Tačan balans nezavisnosti kojeg bi savezne države trebale imati od federalne vlade je kroz historiju tema brojnih rasprava u američkoj politici, naročito tokom 19. stoljeća.

Osim saveznih država, Sjedinjene Države broje i jedan federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gdje je smješten Washington, D.C. Nekoliko ostrvskih teritorija također je u sastavu Sjedinjenih Država: Američka Samoa, ostrvo Baker, Guam, ostrvo Howland, Ostrvo Jarvis, atol Johnston, greben Kingman, atol Midway, ostrvo Navassa, Sjeverna Marijanska ostrva, atol Palmyra, Portoriko, Američka Djevičanska ostrva i ostrvo Wake.

Savezne države u sastavu Sjedinjenih Američkih Država su:

Mapa država u Sjedinjenim Američkim Državama

|  |  |
| --- | --- |
| * 01. **AL** Alabama
* 02. **AK** Aljaska
* 03. **AZ** Arizona
* 04. **AR** Arkansas
* 05. **CA** Kalifornija
* 06. **CO** Colorado
* 07. **CT** Connecticut
* 08. **DE** Delaware
* 09. **FL** Florida
* 10. **GA** Georgia
* 11. **HI** Hawaii
* 12. **ID** Idaho
* 13. **IL** Illinois
* 14. **IN** Indiana
* 15. **IA** Iowa
* 16. **KS** Kansas
* 17. **KY** Kentucky
* 18. **LA** Louisiana
* 19. **ME** Maine
* 20. **MD** Maryland
* 21. **MA** Massachusetts
* 22. **MI** Michigan
* 23. **MN** Minnesota
* 24. **MS** Mississippi
* 25. **MO** Missouri
 | * 26. **MT** Montana
* 27. **NE** Nebraska
* 28. **NV** Nevada
* 29. **NH** New Hampshire
* 30. **NJ** New Jersey
* 31. **NM** Novi Meksiko
* 32. **NY** New York (savezna država)
* 33. **NC** Sjeverna Karolina
* 34. **ND** Sjeverna Dakota
* 35. **OH** Ohio
* 36. **OK** Oklahoma
* 37. **OR** Oregon
* 38. **PA** Pennsylvania
* 39. **RI** Rhode Island
* 40. **SC** Južna Karolina
* 41. **SD** Južna Dakota
* 42. **TN** Tennessee
* 43. **TX** Texas
* 44. **UT** Utah
* 45. **VT** Vermont
* 46. **VA** Virginia
* 47. **WA** Washington
* 48. **WV** Zapadna Virginia
* 49. **WI** Wisconsin
* 50. **WY** Wyoming
 |

## Privreda

Berza dionica u New Yorku
Sjedinjene Američke Države su trenutno privredno najjača zemlja u svijetu. 2003. godine, ukupan bruto domaći proizvod je iznosio 10,98 biliona američkih dolara (USD) što iznosi 37.800 USD po glavi stanovnika.

Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su "Medicare", "Medicaid" i "Social Security. Ovi programi međutim nisu efikasni u poređenju sa sličnim programima u drugim privredno razvijenim državama.

Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji isto služi kao valuta u nekim drugim zemljama svijeta, poput Ekvadora. Berzne dionice Sjedinjenih Američkih Država su poznate kao pokazitelji stanja svjetske privrede.

Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska Unija, Japan, Indija, i Južna Koreja. Trgovina sa Kinom je također vrlo značajna.

Sjedinjene Države su treća najpopularnija destinacija svjetskih turista, poslije Francuske i Španije.

## Stanovništvo

Prema najnovijim procjenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 293.027.571 stanovnika. Glavne etničke grupe su bijelci, crnci, hispanci, azijati, i američki starosjedioci (Indijanci, Eskimi i dr.).

Od ukupnog broja bijelaca, 23% su porijeklom Nijemci, 16% Irci, 13% Englezi, 6% Italijani, 6% Holanđani, i 7% Slaveni (U glavnom iz Poljske i Rusije).

Crnci čine malo manje od 13% stanovništva Sjedinjenih Država. Hispanci čine 13,4% stanovništva, ali dolaze iz raznih zemalja iz Centralne i Južne Amerike. Meksikanci čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu zemlje. Azijati čine 4,2% stanovništva a američki starosjedioci tek 1,5%.

2001. godine većina Amerikanaca bili (52%) su protestanti, 24,5% katolici, 13,2% ne pripada određenoj vjeri, i 1,3% su Jevreji. muslimani i budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.

Prema procjenama Američke vlade, otprilike 350.000 Bošnjaka živi u Sjedinjenim Državama. Većina se nalazi u centralno-zapadnoj regiji, u gradovima poput St. Louisa i Chicaga (25 000+ u tim gradovima). U nekim malim gradovima poput Utike (središnja New York država), Bošnjaci čine većinski dio stanovništva . Prema nekim procjenama, Bošnjaci su treća najveća grupa muslimana u Americi.

## Kultura

Kultura Sjedinjenih Država je imala ogroman uticaj na svijet. Američka muzika je poznata širom svijeta. Čuveni stilovi džez i bluz su oba iz Sjedinjenih Država, a Amerikanci su imali veliki uticaj na rock and roll muziku.

Američki filmovi su također izuzetno popularni u svijetu. Čuveni Hollywood se nalazi do Los Angelesa.

Sjedinjene Države imaju preko 4.000 univerziteta, a neki poput Harvarda i Yalea su među najčuvenijim i visoko-obrazovnim institucijama na svijetu. Mnogi poznati pisci i naučnici, poput Mark Twaina i Thomasa Edisona su bili Amerikanci.

## Napomene

## Reference

## Također pogledajte

* Komunikacije u Sjedinjenim Američkim Državama
* Prijevoz u Sjedinjenim Američkim Državama
* Vanjski poslovi Sjedinjenih Američkih Država
* Vojska Sjedinjenih Američkih Država
* In God we trust
* Kabinet Sjedinjenih Američkih Država
* Spisak najvećih mjesta u SAD

## Vanjski linkovi

* Službena stranica vlade Sjedinjenih Američkih Država (en)
* Ambasada Sjedinjenih Američkih Država u Bosni i Hercegovini (en)
* Sjedinjene Američke Države na *CIA World Factbook* (en)