# Politička stranka

Članovi političkih stranaka koordiniraju kako bi kolektivno postigli i koristili političku moć..
**Politička stranka** je organizovana politička grupa koja za cilj ima sprovođenje određene državne politike, temeljene na određenoj ideologiji ili ekonomskim interesima.

Političke stranke su postale glavni dio politike gotovo svake zemlje, kako su se moderne partijske organizacije razvijale i širile svijetom u posljednjih nekoliko stoljeća. Izuzetno je rijetko da u zemlji nema političkih partija. Neke zemlje imaju samo jednu političku stranku, dok druge imaju više. Stranke su važne u politici autokratija, kao i demokratija, iako demokratije obično imaju više političkih partija nego autokratije. Autokratije često imaju jednu stranku koja upravlja državom, a neki politolozi smatraju da je konkurencija između dvije ili više stranaka suštinski dio demokratije.

Stranke se mogu razviti iz postojećih podjela u društvu, poput podjela između nižih i viših klasa, i pojednostavljuju proces donošenja političkih odluka ohrabrujući svoje članove na saradnju. Političke stranke obično uključuju partijskog lidera, koji ima primarnu odgovornost za aktivnosti stranke; partijski rukovodioci, koji mogu birati lidera i koji obavljaju administrativne i organizacione poslove; i članovi stranke, koji mogu dobrovoljno pomoći stranci, donirati joj novac i glasati za njene kandidate. Postoji mnogo različitih načina na koje političke stranke mogu biti strukturirane i komunicirati s biračkim tijelom. Doprinosi koje građani daju političkim strankama često su regulisani zakonom, a stranke će ponekad vladati na način koji favorizuje ljude koji im doniraju vrijeme i novac.

Mnoge političke stranke su motivisane ideološkim ciljevima. Uobičajeno je da demokratski izbori predstavljaju nadmetanje između liberalnih, konzervativnih i socijalističkih partija; druge uobičajene ideologije veoma velikih političkih partija uključuju komunizam, populizam, nacionalizam i islamizam. Političke stranke u različitim zemljama često će usvojiti slične boje i simbole kako bi se identificirale s određenom ideologijom. Međutim, mnoge političke stranke nemaju ideološku pripadnost, već se mogu prvenstveno baviti pokroviteljstvom, klijentelizmom ili napredovanjem određenog političkog preduzetnika.

Političke stranke se dijele po cijelom nizu kriterija, od kojih je najpoznatiji onaj ideološki po kome se dijele na stranke ljevice, centra i desnice.

Da bi političke stranke funkcionisale, moraju posjedovati nekoliko stvari:

* *Statut* - formalni akt kojim se uređuju unutrašnji odnosi medju članovima stranke, njihova prava i obaveze i iz kojeg proizilazi sama forma stranke.
* *Program* - u kome izlažu svoje političke poglede (obrazovanje, zdravstvo, sigurnost, vojska, penzije, ekologija i druge). To je osnova za okupljanje političkih pristalica i onih koji imaju slične stavove i zajedničke ciljeve i interese da ih ostvare.
* *Organizaciona struktura* - putem koje ostvaruju svoje političke ciljeve. Organizaciona struktura je uspostava unutrašnjeg uređenja stranke (hijerarhija) putem koje ona ostvaruje svoje programske ciljeve. Od uspješnosti organizacije zavisi i njena društvena snaga. Nezamislivi su politički procesi u jednom društvu bez slobodne organizacije i djelovanja stranaka.

## Definicija

Političke stranke su kolektivni subjekti koji organizuju izbore za političke funkcije. Članovi političke stranke se natječu na izborima pod zajedničkom etiketom. U užoj definiciji, politička stranka se može smatrati samo grupom kandidata koji se kandiduju za funkciju pod partijskom etiketom. U široj definiciji, političke stranke su čitav aparat koji podržava izbor grupe kandidata, uključujući birače i volontere koji se identifikuju sa određenom političkom strankom, zvanične partijske organizacije koje podržavaju izbor kandidata te stranke i zakonodavce u vladi koji su povezani sa strankom. U mnogim zemljama, pojam političke stranke je definisan zakonom, a vlade mogu odrediti uslove za organizaciju da se pravno kvalifikuje kao politička stranka.

Političke stranke se razlikuju od drugih političkih grupa ili klubova, kao što su parlamentarne grupe, političke frakcije ili grupe za lobiranje, uglavnom po tome što je stranka fokusirana na izbor kandidata, dok je parlamentarna grupa grupa političkih stranaka, politička frakcija je podgrupa unutar političke stranke, a grupa za lobiranje je fokusirana na unapređenje političkog programa. Ovo je povezano s drugim karakteristikama koje ponekad razlikuju stranke od drugih političkih organizacija, uključujući veće članstvo, veću stabilnost tokom vremena i dublju povezanost s biračkim tijelom.

## Historija

Ideja da ljudi formiraju velike grupe ili frakcije kako bi se zalagali za svoje zajedničke interese je drevna. Platon spominje političke frakcije klasične Atine u Republici, a Aristotel raspravlja o tendenciji različitih tipova vlasti da proizvode frakcije u politici. Određeni drevni sporovi su također bili frakcijski, poput nereda u Niki između dvije trkačke frakcije na Hipodromu u Carigradu. Nekoliko primjera zabilježenih političkih grupa ili frakcija u historiji uključivalo je frakcije Populares i Optimates kasne Rimske republike, kao i Orangiste Holandske Republike i Staatsgezinde. Međutim, smatra se da su moderne političke stranke nastale krajem 18. stoljeća; Obično se smatra da su se prvi put pojavili u Evropi i Sjedinjenim Američkim Državama, pri čemu se Konzervativna stranka Ujedinjenog Kraljevstva i Demokratska stranka Sjedinjenih Država često nazivaju „najstarijom kontinuiranom političkom strankom na svijetu“.

Prije razvoja masovnih političkih stranaka, izbori su obično imali mnogo niži nivo konkurencije, imali su dovoljno male političke zajednice da je direktno donošenje odluka bilo izvodljivo i održavali su izbore na kojima su dominirale pojedinačne mreže ili klike koje su samostalno mogle dovesti kandidata do pobjede u izbori.

### 18 vijek

In *A Block for the Wigs* (1783), James Gillray je karikirao Foxov povratak na vlast u koaliciji sa Sjeverom (1783.). George III je glupan u centru.
Neki naučnici tvrde da su se prve moderne političke stranke razvile u ranoj modernoj Britaniji u 18. vijeku.  Vigovska frakcija se prvobitno organizirala oko podrške protestantskoj ustavnoj monarhiji za razliku od apsolutne vladavine, dok je konzervativna torijevska frakcija (prvobitno rojalistička ili kavalirska frakcija engleskog građanskog rata) podržavala snažnu monarhiju, a ove dvije grupe su strukturirale sporove u politici Ujedinjenog Kraljevstva tokom 18. stoljeća Rockingham Vigovci su identificirani kao prva moderna politička stranka, jer su zadržali koherentan partijski naziv i motivirajuće principe čak i dok su bili izvan vlasti. Krajem stoljeća, Sjedinjene Države su također razvile partijski sistem, nazvan Sistem prve partije. Iako tvorci Ustava Sjedinjenih Država iz 1787. nisu svi predviđali da će američki politički sporovi biti prvenstveno organizirani oko političkih stranaka, političke kontroverze ranih 1790-ih oko opsega ovlasti savezne vlade doveli su do pojave dvije protopolitičke stranke: Federalističke stranke i Demokratsko republikanske stranke.

### 19. vijek

Do početka 19. vijeka, brojne zemlje su razvile stabilne moderne partijske sisteme. Partijski sistem koji se razvio u Švedskoj nazvan je prvim partijskim sistemom na svijetu, na osnovu toga što prethodni partijski sistemi nisu bili u potpunosti stabilni ili institucionalizirani. U mnogim evropskim zemljama, uključujući Belgiju, Švicarsku, Njemačku i Francusku, političke stranke su se organizirale oko liberalno-konzervativne podjele ili oko vjerskih sporova. Širenje partijskog modela politike ubrzano je revolucijama oko 1848. godine u Evropi.

Snaga političkih partija u Sjedinjenim Državama je oslabila tokom Ere dobrih osjećanja, ali se promijenila i ponovo ojačala u drugoj polovini 19. vijeka. Ovo nije bila jedina zemlja u kojoj je snaga političkih partija značajno porasla do kraja stoljeća; na primjer, otprilike u to vrijeme irski politički vođa Charles Stewart Parnell implementirao je nekoliko metoda i struktura kao što je partijska disciplina, a što se kasnije povezivalo sa jakim bazama političkih stranakama.

### 20 vijek

Početkom 20. vijeka u Evropi, liberalno-konzervativna podjela koja je karakterisala većinu partijskih sistema bila je poremećena pojavom socijalističkih partija, koje su privukle podršku organizovanih sindikata.

Tokom talasa dekolonizacije sredinom 20. vijeka, mnoge nove suverene zemlje izvan Evrope i Sjeverne Amerike razvile su partijske sisteme koji su često proizašli iz njihovih pokreta za nezavisnost. Na primjer, sistem političkih stranaka je nastao iz frakcija u indijskom pokretu za nezavisnost, a ojačan je i stabiliziran politikom Indire Gandhi 1970-ih.  Formiranje Indijskog nacionalnog Kongresa, koji se razvio početkom 20. vijeka kao frakcija za nezavisnost u Britanskoj Indiji i odmah postao glavna politička stranka nakon indijske nezavisnosti, nagovijestio je dinamiku u mnogim novim nezavisnim zemljama; na primjer, Nacionalni kongres Ugande je bio stranka za nezavisnost i prva politička stranka u Ugandi, a ime je izabrano kao omaž Indijskom nacionalnom kongresu.

Kako su se šira prava glasa i konačno opšte pravo glasa polako širili po demokratijama, političke stranke su se dramatično proširile, a tek tada se razvila vizija političkih partija kao posrednika između pune javnosti i vlade.

## Vrste političkih organizacija

Politolozi razlikuju između različitih tipova političkih partija koje su se razvijale kroz historiju. Tu spadaju kadrovske stranke, masovne stranke, sveobuhvatne stranke i kartelske partije.   Kadrovske stranke su bile političke elite koje su se bavile izborom i ograničavale uticaj autsajdera, koji su pružali pomoć u izborima. Masovne stranke su pokušavale da regrutuju nove članove koji su bili izvor stranačkih prihoda i od kojih se često očekivalo da šire partijsku ideologiju, kao i da pomažu na izborima.U Sjedinjenim Državama, gdje su obje glavne stranke bile kadrovske, uvođenje predizbora i drugih reformi ih je transformisalo tako da vlast imaju aktivisti koji se takmiče za uticaj i nominacije kandidata.

### Kadrovske stranke

Stranka kadrova, ili elitna stranka, je vrsta političke stranke koja je bila dominantna u devetnaestom vijeku prije uvođenja opšteg prava glasa. Francuski politikolog Maurice Duverger prvi je napravio razliku između „kadrovskih“ i „masovnih“ partija, zasnivajući svoju distinkciju na razlikama unutar organizacionih struktura ova dva tipa.  Kadrovske stranke su okarakterisane minimalnom i labavom organizacijom, a finansiraju se manjim brojem većih novčanih priloga koji obično potiču izvan stranke. Kadrovske stranke daju malo prioriteta širenju članske baze stranke, a njeni lideri su njeni jedini članovi.  Najranije političke stranke, kao što su demokratsko-republikanska stranka i federalisti, su bili klasifikovani kao kadrovske stranke

### Masovne stranke

Stranke mogu nastati iz postojećih rascjepa u društvu, poput Socijaldemokratske partije Njemačke koja je formirana da predstavlja njemačke radnike.
Masovna stranka je vrsta političke stranke koja se razvila oko rascjepa u društvu i mobilizirala obične građane ili 'mase' u politički proces. U Evropi je uvođenje opšteg prava glasa rezultiralo stvaranjem radničkih partija koje su kasnije evoluirale u masovne partije; primjer je Njemačka socijaldemokratska partija. Ove stranke su predstavljale velike grupe građana koji ranije nisu bili zastupljeni u političkim procesima, artikulirajući interese različitih grupa u društvu. Za razliku od kadrovskih partija, masovne stranke finansiraju njihovi članovi, a oslanjaju se i održavaju veliku bazu članova. Nadalje, masovne stranke daju prioritet mobilizaciji birača i više su centralizovane od kadrovskih partija.

### Sveobuhvatne stranke

Termin „sve stranka“ razvio je njemačko-američki politikolog Otto Kirchheimer kako bi opisao stranke koje su se razvile 1950-ih i 1960-ih kao rezultat promjena unutar masovnih stranaka.  Termin “ velika šatorska zabava“ mogu se koristiti naizmjenično. Kirchheimer je prelazak sa tradicionalnih masovnih partija na sveobuhvatne stranke okarakterizirao kao niz događaja uključujući „drastično smanjenje partijskog ideološkog prtljaga“ i „smanjenje uloge pojedinačnog člana stranke“. Proširujući svoje centralne ideologije na otvorenije, sveobuhvatne stranke nastoje osigurati podršku šireg dijela stanovništva. Nadalje, uloga članova je smanjena jer se sveobuhvatne stranke djelimično finansiraju od strane države ili donacija. U Evropi, pomak demohrišćanskih partija koje su bile organizovane oko religije u širi desni centar desnice personifikuje ovaj tip.

### Kartelske stranke

Kartelske stranke su vrsta političke stranke koja se pojavila nakon 1970-ih i koju karakterizira veliko državno finansiranje i smanjena uloga ideologije kao organizacionog principa. Tezu kartelske stranke razvili su Richard Katz i Peter Mair, koji su napisali da su se političke stranke pretvorile u „poludržavne agencije“, koje djeluju u ime države, a ne grupa u društvu. Izraz 'kartel' se odnosi na način na koji istaknute stranke u vladi otežavaju ulazak novih partija, kao takve formirajući kartel uspostavljenih stranaka. Kao i kod sveobuhvatnih stranaka, uloga članova u strankama kartela je uglavnom beznačajna jer stranke koriste resurse države da zadrže svoju poziciju unutar političkog sistema.

## Reference