# Proza

**Proza** (od latinske riječi prosus što znači direktno) je vrsta književnosti koja se uobličava *slobodnim stilom* pisanja i ne slijedi principe *metrike* i *rime* i ostala pravila poezije. Umjesto toga, proza prati prirodne obrasce govora, a sastoji se od uobičajenih gramatičkih struktura kao što su rečenice, koje su grupisane i ugrađene u pasuse, odjeljke/paragrafe i sl. Kao takav, prozni način pisanja ima široku primjenu i može se primijeniti za pisanje knjiga, enciklopedija, biografija, novina i drugih oblika komunikacije. Na osnovu toga, proza se može podijeliti i na slijedeće kategorije:

* pripovjedačka
* historiografska
* obrazovno-naučna
* kritička
* prozna poezija
* dramaturška itd.

Proza je danas usvojena od većine pisaca zbog njene labavo definirane strukture, koja je pogodna prilikom izražavaja njihovih ideja i misli. To je standardni stil pisanja koji se koristi za većinu govornih dijaloga, fiktivnih, kao i aktuelnih i činjeničnih pisanja i diskursa. Proza je također zajednički jezik koji se koristi u novinama, časopisima, književnosti, enciklopedijama, radiodifuziji, filozofiji, pravu, historiji, nauci i mnogim drugim oblicima komunikacije.

## Razvoj proze kroz historiju

Korijeni proznog pisanja potječu još iz vremena prije antike i mogu se naći u mnogim tadašnjim civilizacijama.
Djela antičke književnosti a i ona starija, poput Ilijade, Odiseje, Mahabharate, Eneida, ili Kalevale pisana su u stihovima. To su uglavnom epske poeme ili spjevovi.
Unatoč bogatstvu mogućih oblika pisanja proze, ona ​​je dugo bila prepuštena slobodnom eksperimentiranju. U latinskoj kulturi proza ​​nije bila vezana za narativne žanrove, već za govorništvo, koje čini njen vrhunski model. Marco Tullio Ciceron u svom djelu *"Orator"* razlikuje tri nivoa stila: niski, srednji i visoki, te istražuje muzičke karakteristike proze uspostavljanjem pravila koja se tiču ​​rasporeda dijelova u rečenici, ritma i prije svega klauzule perioda, ili njegov završni dio, raspoređen prema metričkim mjerama analognim onom u poeziji.

Ciceronova teorija nastavlja se preko Marka Fabija Kvintilijana i dopire do srednjeg vijeka utječući na mnoge retorike škole tog vremena kao i na renesansne pisce. Giovanni di Garlandia je u 13. vijeku opisao i klasifikovao neke vrste proznog stila, a u tom periodu je razrađena naučna i filozofska latinska proza ​​koja je učinila da strogost logičko-demonstrativnih shema prevlada nad ukusom za govorništvo.
Sve do 18. vijeka književnošću su dominirali stihovi, jer je prozna fikcija smatrana "nižom" vrstom umjetnosti. To je vidljivo u Shakespeareovim dramama, gdje njegovi likovi iz više klase često govore u stihovima, a likovi iz niže klase često govore u prozi. Kod Shakespeara se proza koristila i za neobavezne razgovore, dok je stih bio rezervisan za uzvišenije izreke. I prije Shakespeara u Engleskoj je postojala veoma razvijena tradicija proznog pisanja koja seže u vrijeme prije normanskog osvajanja ovog ostrva. Najznačajniji sačuvani primjer proznog pisanja iz tog vremena su "Anglosaksonske hronike".

Renesansna civilizacija oživjela je širi spektar žanrova u prozi pri čemu je poetika klasicizma težila da predstavi uzore koje treba oponašati u različitim književnim žanrovima. Preokret trenda dešava se u 17. vijeku za vrijeme baroka, tokom kojeg pisci uklanjaju iz upotrebe imitaciju proznih uzora iz prošlosti. U 18. vijeku proza ​​je postala važno oruđe za širenje narativne, filozofske i satirične polemike. Međutim, u 19. vijeku produbila se razlika između proze i poezije, stvarajući razliku između proze s teorijsko-narativnom funkcijom i poezije s lirikom. Ova razlika se poziva za razumijevanje dominacije proze u naturalizmu. Značajno je napomenuti razvijenu proznu tradiciju arapskog svijeta prije i tokom srednjeg vijeka. Posebno su značajne književne karijere tri činovnika kasnog Omajadskog Carstva; naime, Salima Abū-l-ʿAlāʾa, ʿAbd-al-Ḥamīda al-Kātiba, i Ibn-al-Muqaffaʿ, koji je nakratko također služio ranoj dinastiji Abbasida. Njihovi doprinosi, kroz prijevode djela drugih autora, kao i njihovih originalnih djela, postavili su temelje islamske imperijalne kulture i "adab" književnosti – novog stila arapske pisane proze koja je putem prijevoda postala dio predmoderne svjetske književnosti.
Književne vrste poput pripovijetki i novela spadaju u prozu kao i roman koji je najopsežniji i najsloženiji prozni oblik. U romanu autor daje opis brojnih likova i događaja. Jedan od prvih primjera romana u Evropi je "Don Kihot" (*El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha*), španskog pisca Migela de Servantesa (*Migel de Servantes Saavedra*) objavljen 1605. godine. Jedan od veoma značajnih doprinosa razvoju proze na evropskom kontinentu ostvarila je engleska književnost predvođena Shakespearom. Puno ranije, oko 9-10 vijeka, na Bliskom Istoku se pojavljuju "Priče iz hiljadu i jedne noći", a u Kini, je zapisana priča o "Tri Kraljevstva" zasnovana na stvarnim događajima iz 2. i 3. vijeka.
Danas prozu nalazimo u različitim oblicima. kao naprimjer, prozna poezija koja kombinira stih i prozu unatoč njihovoj različitosti. Pjesme u ovom smislu sadrže poetske elemente kao što su: slike, razmak, figurativni jezik, zvučni uređaji, aliteracija, rima, ritam, ponavljanje i pojačane emocije. Međutim, napisana je u proznom obliku – rečenicama i paragrafima – umjesto strofama. Savremeni filozofski, historijski i novinarski radovi se također predstavljaju u proznom obliku.

## Također pogledajte

* Bosanskohercegovačka proza

## Reference