# Polinežani

Maori
**Polinežani (Polinezijci)** su etnolingvistička grupa koju čine blisko povezane etničke zajednice porijeklom iz Polinezije, područja koje obuhvata otoke unutar Polinezijskog trougla u Tihom okeanu. Svoje rane prahistorijske korijene vode iz ostrvske jugoistočne Azije i dio su šire austronijske etnolingvističke grupe, čija se pradomovina (Urheimat) nalazi na Tajvanu. Govore polinezijskim jezicima, granom okeanijske potporodice unutar austronijske jezičke porodice. Autohtoni narod Māori čini najveću polinezijsku populaciju, a slijede Samoanci, domorodački Havajci, Tahićani, Tonganci i Māori sa Cookovih ostrva.

Prema procjenama iz 2012, u svijetu je živjelo oko 2 miliona etničkih Polinezijaca (potpunog ili djelimičnog porijekla). Velika većina njih živi ili u nezavisnim polinezijskim državama (Samoa, Niue, Cookova ostrva, Tonga i Tuvalu) ili kao manjine u zemljama poput Australije, Čilea (Uskršnje ostrvo), Novog Zelanda, Francuske (Francuska Polinezija te Wallis i Futuna) i Sjedinjenih Američkih Država (Havaji i Američka Samoa), kao i na britanskoj prekomorskoj teritoriji Pitcairnskih ostrva. Novi Zeland je imao najveću populaciju Polinezijaca, koja se u 18. stoljeću procjenjivala na oko 110.000 stanovnika.

Polinezijci su stekli reputaciju izuzetnih moreplovaca, čiji su kanui dopirali do najudaljenijih dijelova Tihog okeana i omogućili naseljavanje otoka međusobno veoma udaljenih, poput Havaja, Uskršnje ostrvo, (Rapanui) i Novi Zeland (Aotearoe). Narodi Polinezije ostvarili su ova putovanja koristeći drevne navigacijske vještine, uključujući čitanje zvijezda, morskih struja, oblaka i kretanja ptica – vještine koje su se prenosile s generacije na generaciju sve do današnjih dana.

## Porijeklo

Polinezijsko širenje kolonizacije Pacifika kroz takozvani Polinezijski trougao .
Polinezijci, uključujući Samoance, Tongance, Niuejci, Māori sa Cookovih ostrva, tahićanske Mā'ohi, havajske Māoli, Markižane i novozelandske Māori, predstavljaju podskup austronijskih naroda. Dijele isto porijeklo s autohtonim narodima Tajvana, pomorske jugoistočne Azije, Mikronezije i Madagaskara. Ovu povezanost potvrđuju genetski, lingvistički i arheološki dokazi.

Hronološko rasprostranjenje austronezijskih naroda
Postoji više hipoteza o krajnjem porijeklu i načinu širenja austronijskih naroda, ali najšire prihvaćena teorija jeste da su moderni Austronijci potekli iz migracija s Tajvana u periodu između 3000. i 1000. prije nove ere. Koristeći relativno napredne pomorske inovacije, poput katamarana, čamaca s bočnim stabilizatorima (outrigger) i jedara u obliku rakovih kliješta, brzo su kolonizirali ostrva Indijskog i Tihog okeana. Bili su prvi ljudi koji su na morskim plovilima sposobnim za otvoreno more prešli ogromne vodene udaljenosti. Uprkos popularnosti danas odbačenih hipoteza, poput uvjerenja Thora Heyerdahla da Polinezijci potiču od „bradatih bijelih ljudi“ koji su s Južne Amerike plovili primitivnim splavovima, smatra se da Polinezijci potiču iz jedne grane austronijskih migracija u ostrvskoj Melaneziji.

Smatra se da su neposredni preci Polinezijaca pripadnici neolitske lapita kulture. Ova se grupa pojavila u ostrvskoj Melaneziji i Mikroneziji oko 1500. prije nove ere, kao rezultat susreta talasa austronijskih migracija koji su dolazili i iz ostrvske jugoistočne Azije sa zapada i iz ranijih austronijskih migracija u Mikroneziju sa sjevera. Kultura se odlikovala keramikom ukrašenom utiskivanjem nazubljenih motiva. Međutim, njihovo širenje prema istoku zaustavljeno je kada su oko 900. prije nove ere stigli do zapadnopolinezijskih ostrva Fidži, Samoe i Tonge. To je ostala najistočnija granica austronijskog širenja u Pacifiku tokom približno 1.500 godina, u kojem je lapita kultura na tim ostrvima, iz nepoznatih razloga, naglo izgubila tehnologiju izrade keramike. Migracije prema istoku obnovljene su oko 700. nove ere, kada su se proširili na Cookova ostrva, Francusku Polineziju i Markiška ostrva. Odatle su nastavili širenje prema Havajima oko 900, Uskršnjem ostrvu oko 1000, te konačno do Novog Zelanda oko 1200.

### Genetička istraživanja

Prikaz tahićanskih *pahi* ratnih kanua s dvostrukim trupom iz 1827.
Analiza Kaysera i saradnika (2008) pokazala je da samo 21% autosomnog genetskog fonda Polinezijaca potiče od australo-melanezijskog porijekla, dok preostalih 79% ima austronijsko porijeklo. Druga studija, koju su proveli Friedlaender i saradnici (2008), također je potvrdila da su Polinezijci genetički bliži Mikronežanima, autohtonim narodima Tajvana i stanovnicima ostrvske jugoistočne Azije. Studija je zaključila da su se Polinezijci kretali kroz Melaneziju relativno brzo, što je omogućilo samo ograničeno miješanje između Austronijaca i Papuanaca. Polinezijci uglavnom pripadaju haplogrupi B (mtDNA), posebno podgrupi mtDNA B4a1a1 (tzv. polinezijski motiv). Visoke učestalosti mtDNA B4 kod Polinezijaca rezultat su genetičkog drifta i predstavljaju potomke malog broja austronijskih žena koje su se miješale s papuanskim muškarcima. Polinezijska populacija doživjela je efekat osnivača i genetički drift zbog malog broja predaka. Kao posljedica efekta osnivača, Polinezijci se genotipski i fenotipski značajno razlikuju od matične populacije, budući da je nova populacija uspostavljena iz vrlo malog broja pojedinaca iz veće populacije, što je ujedno dovelo i do smanjenja genetičke raznolikosti.

Soares i saradnici (2008) zagovarali su starije, predholocensko porijeklo iz Sundalanda u ostrvskoj jugoistočnoj Aziji, zasnovano na analizi mitohondrijske DNK. Model „izvan Tajvana“ doveden je u pitanje studijom Univerziteta u Leedsu, objavljenom u časopisu *Molecular Biology and Evolution*. Analiza mitohondrijskih DNK linija ukazuje na to da su se one u ostrvskoj jugoistočnoj Aziji razvijale znatno duže nego što se ranije smatralo. Preci Polinezijaca stigli su na Bismarčki arhipelag u Papui Novoj Gvineji prije najmanje 6.000 do 8.000 godina.

Studija Lipsona i saradnika iz 2014, zasnovana na podacima cijelog genoma, podržava nalaze Kaysera i saradnika. Utvrđeno je da moderni Polinezijci imaju niži stepen miješanja s australo-melanezijskim populacijama nego austronijske populacije ostrvske Melanezije. Ipak, obje grupe, zajedno s drugim austronijskim populacijama izvan Tajvana, pokazuju određeni stepen genetičkog miješanja, što ukazuje na različite nivoe međusobnih brakova između neolitskih austronijskih doseljenika i prethodno postojećih paleolitskih australo-melanezijskih populacija ostrvske jugoistočne Azije i Melanezije.

Istraživanja iz 2016. i 2017. dodatno podržavaju ideju da su najraniji doseljenici lapita kulture uglavnom zaobišli Novu Gvineju, dolazeći direktno s Tajvana ili iz sjevernih Filipina. Miješanje i genetička razmjena s australo-melanezijskim Papuancima, koja je vidljiva u genetici savremenih Polinezijaca (kao i ostrvskih Melanezijaca), dogodila se nakon naseljavanja Tonge i Vanuatua.

Studija iz 2020. pokazala je da su Polinezijci i autohtoni narodi Južne Amerike stupili u kontakt oko 12. stoljeća, znatno prije dolaska Evropljana u dodir s bilo kojom od ovih grupa.

## Narodi

Portret maorskog čovjeka, Gottfrieda Lindauera.
Proizvođači kafe (‘ava) na Samoi (aumaga). Žena sjedi između dvojice muškaraca sa okruglom drvenom posudom tanoa (ili laulau) ispred sebe. Stoji treći muškarac, koji distribuira ‘avu, držeći kokosovu ljusku (tauau) koja se koristi za serviranje napitka.
Procjenjuje se da u svijetu živi oko 2 miliona etničkih Polinezijaca, kao i veliki broj ljudi djelimičnog polinezijskog porijekla. Većina njih živi u Polineziji, Sjedinjenim Američkim Državama, Australiji i Novom Zelandu. Polinezijski narodi navedeni su u nastavku prema svojim prepoznatljivim etničkim i kulturnim skupinama, uz procjene brojnosti većih grupa:

### Polinezija:

* Māori: Novi Zeland (Aotearoa) – oko 892.200 (ne uključujući 170.057 koji žive u Australiji; ukupno u svijetu oko 1.062.257)
* Samoanci: Samoa, Američka Samoa – oko 249.000 (u svijetu oko 500.000–600.000, uključujući 109.000 u SAD-u i 145.000 u Novom Zelandu)
* Tahićani (Mā'ohi): Tahiti – oko 178.000 (uključujući mješovito stanovništvo: više od 250.000)
* Havajci (Māoli): Havaji – oko 140.000 (uključujući mješovito stanovništvo: oko 400.000)
* Tonganci: Tonga – oko 104.000 (u svijetu oko 300.000, uključujući 43.465 u Australiji, 67.221 u SAD-u i 82.839 na Novom Zelandu)
* Māori sa Cookovih ostrva: Cookova ostrva – više od 98.000 (uključujući 62.000 u Novom Zelandu i 16.000 u Australiji)
* Niueanci: Niue – oko 20.000–25.000 (od čega 95% živi u Novom Zelandu)
* Rotumani: Rotuma – oko 15.000–20.000 (5% živi na ostrvu Rotuma, 75% na glavnom kopnu Fidžija, a 20% drugdje, uglavnom u Australiji i Novom Zelandu)
* Tuamotu: Arhipelag Tuamotu – oko 16.000
* Tuvaluanci: Tuvalu – oko 13.500 (uključujući oko 3.500 u dijaspori u Novom Zelandu)
* Stanovnici Markižanskih ostrva: Markižanska ostrva – oko 11.000
* Tokelauanci: Tokelau – oko 8.000 (uključujući 6.500 u dijaspori u Novom Zelandu)
* Stanovnici Austral ostrva: Austral ostrva – oko 7.000
* Rapanui: Uskršnje ostrvo – oko 5.000 (uključujući miješano stanovništvo i one koji žive u Čileu)
* Mangarevanci: Gambierska ostrva – oko 1.600
* Moriori: Chathamova ostrva (Rēkohu) – oko 738 (popis Novog Zelanda iz 2013.)
* Uvea i Futuna: Wallis i Futuna

### Polinezijski izdvojeni narodi:

* Kapingamarangi i Nukuoro: Savezne Države Mikronezije
* Nuguria, Nukumanu i Takuu: Papua Nova Gvineja
* Anuta, Bellona, Ontong: Java, Rennell, Sikaiana, Tikopia i Vaeakau-Taumako: Solomonska ostrva
* Emae, Makata, Mele (Erakoro, Eratapu), Aniwa i Futuna: Vanuatu
* Fagauvea: Ouvéa (Nova Kaledonija)
* Kioa: Fidži

## Također pogledati

* Austronijski narodi
* Historija polinezijskog naroda
* Malgaški narodi
* Melanezijski narodi
* Mikronežani
* Stanovnici Pacifičkih ostrva
* Američki stanovnici Pacifičkih ostrva
* Polinezija
* Polinezijska domorodačka kultura
* Polinezijski jezici
* Polinezijska mitologija
* Polinezijsko društvo
* Autohtoni narodi Tajvana

## Reference

## Vanjski linkovi

* Polinežani na Wikimedia Commonsu