# Kalendar

Stranica Hindu kalendara iz 1871-72.
**Kalendar** je sistem organizovanja dana davanjem imena vremenskim periodima, obično danima, sedmicama, mjesecima i godinama. Datum je oznaka jednog i specifičnog dana unutar takvog sistema. Kalendar je također fizički zapis (često papir) takvog sistema. Kalendar može značiti i listu planiranih događaja, kao što je sudski kalendar, ili djelomično ili potpuno hronološka lista dokumenata, kao što je kalendar testamenta.

Periodi u kalendaru (kao što su godine i mjeseci) su obično, iako ne nužno, sinhronizovani sa ciklusom sunca ili mjeseca. Najčešći tip premodernog kalendara bio je lunisolarni kalendar, lunarni kalendar koji povremeno dodaje jedan interkalarni mjesec da bi ostao sinhronizovan sa solarnom godinom na duži rok.

## Etimologija

Termin kalendar je preuzet od latinske riječi *kalendae*, termina za prvi dan u mjesecu u rimskom kalendaru, povezanog s glagolom calare 'pozvati', koji se odnosi na "dozivanje" mladog mjeseca kada prvi put je viđen. Latinski *calendarium* je značio 'knjiga računa, upisnik' (kako su se računi podmirivali i dugovi naplaćivali na kalendaru svakog mjeseca). Latinski izraz je usvojen u starofrancuskom kao *calendier*.

## Historija

U rano doba ljudske civilizacije za naše pretke postojali su dani i godišnja doba, ali nisu imali uređeni način računanja vremena. S vremenom, a naročito s razvojem zemljoradnje, ukazala se potreba za preciznim načinom praćenja smjene perioda u toku godine. Naime kada su ljudi počeli sijati prve usjeve primijetili su da je jedno doba godine pogodnije za sjetvu nego drugo, a da bi znali koje je to doba morali su na neki način bilježiti protok vremena.

Prvi praćeni periodi su bili dani, ali od praćenja dana nije moglo biti neke koristi. Mjesečev interval se pokazao pogodnim za praćenje jer za 28 dana Mjesec prođe kroz sve svoje faze. Sljedeći korak je bila spoznaja da se za 12 mjeseci izmijene sva četiri godišnja doba. Iz toga je proizašao prvi kalendar, lunarni kalendar.

Prve osobe koje su pratile i bilježile proticanje vremena su bili sveštenici, koji su bili veoma poštovani od strane naroda, a uglavnom ih se svrstavalo u rang s vladarima. Prvi kalendari su se pojavili u starom Egiptu, Mezopotamiji, Kini, te u Južnoj Americi (Maje i Asteci).

Kalendari koji su danas u upotrebi su na bazi sunčevog perioda i lunarnog (mjesečevog) perioda. To su julijanski kalendar, gregorijanski kalendar, islamski kalendar, kineski kalendar, hebrejski kalendar, indijski kalendar, perzijski kalendar.

## Sistemi

Univerzalni kalendar, koji kombinuje različite kalendare
Kompletan kalendarski sistem ima drugačiji kalendarski datum za svaki dan. Stoga sedmični ciklus sam po sebi nije potpuni kalendarski sistem; nije ni sistem za imenovanje dana u godini bez sistema za identifikaciju godina.

Najjednostavniji kalendarski sistem samo broji vremenske periode od referentnog datuma. Ovo se odnosi na Julijanski dan ili Unix vrijeme. Gotovo jedina moguća varijacija je korištenje drugačijeg referentnog datuma, posebno jednog manje udaljenog u prošlosti kako bi brojevi bili manji. Proračuni u ovim sistemima su samo pitanje sabiranja i oduzimanja.

Drugi kalendari imaju jednu (ili više) veću jedinicu vremena.

Kalendari koji sadrže jedan nivo ciklusa:

* sedmica i dan u sedmici – ovaj sistem (bez godine broj sedmica se stalno povećava) nije baš uobičajen
* godina i redni datum unutar godine, npr. ISO 8601 sistem rednih datuma

Kalendari sa dva nivoa ciklusa:

* godina, mjesec i dan – većina sistema, uključujući gregorijanski kalendar (i njegovog vrlo sličnog prethodnika, julijanski kalendar), islamski kalendar, iranski kalendar i hebrejski kalendar.
* godina, sedmica i dan u sedmici – npr. ISO sedmični datum

Ciklusi se mogu sinkronizirati s periodičnim pojavama:

* Lunarni kalendari su sinhronizovani sa kretanjem Mjeseca (lunarne faze); primjer je islamski kalendar.
* Solarni kalendari su zasnovani na uočenim sezonskim promjenama sinhronizovanim sa prividnim kretanjem Sunca; primjer je perzijski kalendar.
* Lunisolarni kalendari su zasnovani na kombinaciji solarnog i lunarnog računanja; primjeri uključuju tradicionalni kalendar Kine, hinduški kalendar u Indiji i Nepalu i hebrejski kalendar.
* Sedmični ciklus je primjer ciklusa koji nije sinhroniziran ni sa jednim vanjskim fenomenom (iako je možda izveden iz lunarnih faza, počevši svaki mjesec iznova).

Vrlo često kalendar uključuje više od jedne vrste ciklusa ili ima i cikličke i neciklične elemente.

Većina kalendara uključuje složenije cikluse. Na primjer, velika većina njih prati godine, mjesece, sedmice i dane. Sedmodnevna sedmica je praktično univerzalna, iako se njena upotreba razlikuje. Neprekidno je tekla milenijumima.

### Solarni

Solarni kalendari dodjeljuju datum svakom sinodičkom danu. Dan se može sastojati od perioda između izlaska i zalaska sunca, sa narednim periodom noći, ili može biti period između uzastopnih događaja kao što su dva zalaska sunca. Može se dozvoliti da dužina intervala između dva takva uzastopna događaja neznatno varira tokom godine, ili se može usredsrediti na srednji solarni dan. Druge vrste kalendara također mogu koristiti solarni dan.

Čini se da su Egipćani bili prvi koji su razvili solarni kalendar, koristeći kao fiksnu tačku ponovno pojavljivanje Siriusa ili Sotisa – na istočnom nebu, što se poklopilo s godišnjim izljevanjem Nila. Napravili su kalendar sa 365 dana, podeljenih na 12 mjeseci od po 30 dana, sa 5 dodatnih dana na kraju godine. Međutim, nisu uključili dodatni dio vremena u svakoj godini, što je dovelo do toga da njihov kalendar polako postaje netačan.

### Lunarni

Ne koriste svi kalendari solarnu godinu kao jedinicu. Lunarni kalendar je onaj u kojem su dani numerisani unutar svakog ciklusa lunarne faze. Budući da dužina lunarnog mjeseca nije ni djelić dužine tropske godine, čisto lunarni kalendar se brzo pomjera u odnosu na godišnja doba, koja se ne razlikuju mnogo u blizini ekvatora. Međutim, on ostaje konstantan u odnosu na druge pojave, posebno plime i oseke. Primjer je islamski kalendar. Alexander Marshack, u kontroverznom čitanju, je vjerovao da oznake na koštanoj palici (c. 25.000 p. n. e.) predstavljaju lunarni kalendar. Druge označene kosti mogu također predstavljati lunarne kalendare. Slično, Michael Rappenglueck vjeruje da oznake na 15.000 godina staroj pećinskoj slici predstavljaju lunarni kalendar.

### Lunisolarni

Lunisolarni kalendar je lunarni kalendar koji kompenzuje dodavanjem dodatnog mjeseca po potrebi za usklađivanje mjeseci s godišnjim dobima. Istaknuti primjeri lunisolarnog kalendara su hinduški kalendar i budistički kalendar koji su popularni u južnoj i jugoistočnoj Aziji. Drugi primjer je hebrejski kalendar, koji koristi ciklus od 19 godina.

## Podjele

Gotovo svi kalendarski sistemi grupišu uzastopne dane u "mjesece" i također u "godine". U solarnom kalendaru godina je približna Zemljinoj tropskoj godini (tj. vremenu potrebnom za kompletan ciklus godišnjih doba), koji se tradicionalno koristi za olakšavanje planiranja poljoprivrednih aktivnosti. U lunarnom kalendaru, mjesec je približan ciklusu mjesečeve faze. Uzastopni dani mogu biti grupisani u druge periode kao što je sedmica.

Budući da broj dana u tropskoj godini nije cijeli broj, solarni kalendar mora imati različit broj dana u različitim godinama. Ovo se može riješiti, na primjer, dodavanjem dodatnog dana u prestupnim godinama. Isto se odnosi na mjesece u lunarnom kalendaru, kao i na broj mjeseci u godini u lunisolarnom kalendaru. Ovo je općenito poznato kao interkalacija. Čak i ako je kalendar solarni, ali ne i lunarni, godina se ne može u potpunosti podijeliti na mjesece koji nikada ne variraju u dužini.

Kulture mogu definirati druge jedinice vremena, kao što je sedmica, u svrhu planiranja redovnih aktivnosti koje se ne poklapaju lako s mjesecima ili godinama. Mnoge kulture koriste različite osnove za početne godine svojih kalendara. Historijski gledano, nekoliko zemalja je zasnivalo svoje kalendare na godinama vladavine, kalendaru zasnovanom na vladavini njihovog trenutnog suverena. Na primjer, 2006. godina u Japanu je 18. godina Heisei, pri čemu je Heisei ime iz doba cara Akihita.

## Ostale vrste kalendara

### Aritmetički i astronomski kalendar

Kalendar Qahala, 5591 (1831)
*Astronomski kalendar* se zasniva na stalnom posmatranju; primjeri su vjerski islamski kalendar i stari vjerski jevrejski kalendar u vrijeme Drugog hrama. Takav kalendar se također naziva *kalendar zasnovan na posmatranju*. Prednost takvog kalendara je u tome što je savršeno i trajno tačan. Nedostatak je u tome što je teško odrediti kada će doći do određenog datuma.

*Aritmetički kalendar* je onaj koji se zasniva na striktnom skupu pravila; primjer je trenutni jevrejski kalendar. Takav kalendar se također naziva kalendarom zasnovanim na pravilima. Prednost ovakvog kalendara je lakoća izračunavanja kada se određeni datum dogodi. Nedostatak je nesavršena tačnost. Nadalje, čak i ako je kalendar vrlo precizan, njegova tačnost se polako smanjuje tokom vremena, zbog promjena u Zemljinoj rotaciji. Ovo ograničava životni vijek tačnog aritmetičkog kalendara na nekoliko hiljada godina. Nakon toga, pravila bi morala biti izmijenjena na osnovu zapažanja napravljenih od izuma kalendara.

### Druge varijante

Rani rimski kalendar, nastao za vreme vladavine Romula, sabrao je 61 dan zimskog perioda kao jednostavno "zimu". Vremenom je ovaj period postao januar i februar; daljim promjenama tokom vremena (uključujući stvaranje julijanskog kalendara) ovaj kalendar je postao moderni gregorijanski kalendar, uveden 1570-ih.

## Upotreba

Trenutna upotreba građanskih kalendara u svijetu. Neke zemlje koriste dodatni kalendar koji nije ovdje naveden, a koji određuje praznike i druge tradicije, na primjer kineski ili islamski kalendar.
Primarna praktična upotreba kalendara je da identifikuje dane: da budete informisani ili da se dogovorite o budućem događaju i da zabilježite događaj koji se desio. Dani mogu biti značajni iz poljoprivrednih, građanskih, vjerskih ili društvenih razloga. Na primjer, kalendar pruža način da se odredi kada treba započeti sadnju ili berbu, koji su dani vjerski ili građanski praznici, koji dani označavaju početak i kraj poslovnog obračunskog perioda i koji dani imaju pravni značaj, kao što je dan kada se plaćaju porezi, dospijeće ili istek ugovora i slično. Također, kalendar može, identifikacijom dana, pružiti druge korisne informacije o danu kao što je godišnje doba.

Kalendari se također koriste kao dio kompletnog sistema mjerenja vremena: datum i vrijeme u danu zajedno određuju trenutak u vremenu. U modernom svijetu mjeritelji vremena mogu pokazati vrijeme, datum i radni dan. Neki mogu pokazati i lunarnu fazu.

### Gregorijanski kalendar

Gregorijanski kalendar je de facto međunarodni standard i koristi se gotovo svuda u svijetu u civilne svrhe. Široko korišteni solarni aspekt je ciklus prijestupnih dana u ciklusu od 400 godina koji je dizajniran da zadrži trajanje godine u skladu sa solarnom godinom. Postoji lunarni aspekt koji aproksimira položaj mjeseca tokom godine, a koristi se u izračunavanju datuma Uskrsa. Svaka gregorijanska godina ima 365 ili 366 dana (prestupni dan je umetnut kao 29. februar), što je prosječna gregorijanska godina od 365,2425 dana (u poređenju sa solarnom od 365,2422 dana).

Gregorijanski kalendar je uveden 1582. kao dopuna julijanskom kalendaru, koji je bio u upotrebi kroz evropski srednji vijek, sa korekcijom od 0,002% u dužini godine. Tokom ranog modernog perioda, njegovo usvajanje je uglavnom bilo ograničeno na rimokatoličke nacije, ali je do 19. stoljeća postalo široko prihvaćeno zbog pogodnosti u međunarodnoj trgovini. Posljednja evropska zemlja koja ga je usvojila bila je Grčka, 1923.

Kalendarska epoha koju koristi gregorijanski kalendar naslijeđena je iz srednjovjekovne konvencije koju je uspostavio Dionisije Mali i povezana s julijanskim kalendarom.

## = Religiozni

Najvažnija upotreba predmodernih kalendara je praćenje liturgijske godine i obilježavanje vjerskih praznika.

Iako je sam gregorijanski kalendar historijski motivisan za izračunavanje datuma Uskrsa, on je sada u sekularnoj upotrebi širom svijeta kao de facto standard. Uz korištenje gregorijanskog kalendara za svjetovna pitanja, postoji nekoliko kalendara koji se koriste u vjerske svrhe.

Zapadnokršćanski liturgijski kalendari zasnovani su na ciklusu rimskog obreda Katoličke crkve i općenito uključuju liturgijska razdoblja došašća, Božića, običnog vremena (vrijeme nakon Bogojavljenja), korizme, Uskrsa i običnog vremena (vrijeme nakon Duhova). Neki kršćanski kalendari ne uključuju obično vrijeme i svaki dan pada u određeno godišnje doba.

Pravoslavna crkva koristi 2 liturgijska kalendara; julijanski kalendar (često se naziva Stari kalendar) i revidirani julijanski kalendar (često nazvan Novi kalendar). Revidirani julijanski kalendar je skoro isti kao i gregorijanski kalendar, uz dodatak da godine djeljive sa 100 nisu prestupne godine, osim što godine sa ostatkom od 200 ili 600 kada se podijele sa 900 ostaju prestupne godine, npr. 2000. i 2400. kao po gregorijanskom kalendaru.

Islamski kalendar ili hidžretski kalendar je lunarni kalendar koji se sastoji od 12 lunarnih mjeseci u godini od 354 ili 355 dana. Koristi se za datiranje događaja u većini muslimanskih zemalja (istovremeno s gregorijanskim kalendarom) i koriste ga muslimani posvuda da odrede pravi dan na koji će se slaviti islamski sveti dani i festivali. Njegova epoha je Hidžra (koja odgovara 622. godini n.e.). Sa godišnjim odmakom od 11 ili 12 dana, sezonski odnos se ponavlja otprilike svake 33 islamske godine.

Različiti hinduški kalendari ostaju u upotrebi na indijskom potkontinentu, uključujući nepalski kalendar, bengalski kalendar, malajalamski kalendar, tamilski kalendar, vikrama samvat koji se koristi u sjevernoj Indiji i kalendar Šalivahana u državama Dekan.

Budistički kalendar i tradicionalni lunisolarni kalendari Kambodže, Laosa, Mjanmara, Šri Lanke i Tajlanda također su zasnovani na starijoj verziji hinduiškog kalendara.

Većina hinduških kalendara naslijeđena je iz sistema koji je prvi put objavljen u Vedanga Jyotisha iz Lagade, standardiziran u Sūrya Siddhānta i naknadno reformisan od strane astronoma kao što su Āryabhaṭa (499. godine), Varāhamihira (6. vijek) i Bhāthāskara II.

Hebrejski kalendar koriste Jevreji širom svijeta za vjerska i kulturna pitanja, također utiče na građanska pitanja u Izraelu (kao što su državni praznici) i može se koristiti za poslovne poslove (kao što je datiranje čekova).

Sljedbenici Baha'i koriste Baha'i kalendar. Baháʼí kalendar, poznat i kao Badi kalendar, prvi je uspostavio Bab u Kitab-i-Asmi. Baha'i kalendar je također čisto solarni kalendar i sastoji se od 19 mjeseci od kojih svaki ima devetnaest dana.

### Nacionalni kalendari

Kineski, hebrejski, hinduistički i julijanski kalendar naširoko se koriste u vjerske i društvene svrhe.

Iranski (perzijski) kalendar se koristi u Iranu i nekim dijelovima Afganistana. Asirski kalendar koriste pripadnici asirske zajednice na Bliskom istoku (uglavnom Irak, Sirija, Turska i Iran) i njihova dijaspora. Prva godina kalendara je tačno 4750 godina prije početka gregorijanskog kalendara. Etiopski kalendar ili etiopski kalendar je glavni kalendar koji se koristi u Etiopiji i Eritreji, a Oromo kalendar se također koristi u nekim područjima. U susjednoj Somaliji, somalijski kalendar postoji zajedno sa gregorijanskim i islamskim kalendarom. Na Tajlandu, gdje se koristi tajlandski solarni kalendar, mjeseci i dani su usvojili zapadni standard, iako se godine još uvijek temelje na tradicionalnom budističkom kalendaru.

### Fiskalni kalendar

Fiskalni kalendar općenito znači obračunsku godinu vlade ili preduzeća. Koristi se za budžetiranje, vođenje računa i oporezivanje. To je skup od 12 mjeseci koji može početi bilo kojeg datuma u godini. Fiskalna godina američke vlade počinje 1. oktobra i završava se 30. septembra. Fiskalna godina indijske vlade počinje 1. aprila i završava se 31. marta. Mala tradicionalna preduzeća u Indiji započinju fiskalnu godinu na Diwali festivalu i završavaju dan prije Diwali festivala sljedeće godine.

U računovodstvu (a posebno računovodstvenom softveru), fiskalni kalendar (kao što je kalendar 4/4/5) fiksira svaki mjesec na određeni broj sedmica kako bi se olakšala poređenja iz mjeseca u mjesec i iz godine u godinu. Januar uvijek ima tačno 4 sedmice (od nedjelje do subote), februar ima 4 sedmice, mart ima 5 sedmica, itd. Imajte na umu da će ovaj kalendar obično morati dodati 53. sedmicu svakoj 5. ili 6. godini, koja se može dodati decembru ili možda neće, ovisno o tome kako organizacija koristi te datume. Postoji međunarodni standardni način za to (ISO sedmica). ISO sedmica počinje u ponedjeljak i završava se u nedjelju. Prva sedmica je uvijek sedmica koja sadrži 4. januar po gregorijanskom kalendaru.

## Također pogledajte

* Sunčev kalendar
* Lunarni kalendar
* Astečki kalendar
* Zoroastrijanski kalendar
* Fiskalni kalendar
* Liturgijski kalendar

## Reference

### Izvori

* "calendar", *American Heritage Dictionary* (5th izd.), 2017
* Birashk, Ahmad (1993), *A Comparative Calendar of the Iranian, Muslim Lunar, and Christian Eras for Three Thousand Years*, Mazda Publishers, ISBN 978-0-939214-95-2
* Björnsson, Árni (1995) [1977], *High Days and Holidays in Iceland*, Reykjavík: Mál og menning, ISBN 978-9979-3-0802-7, OCLC 186511596
* Blackburn, Bonnie; Holford-Strevens, Leofranc (2003) [1999], *The Oxford Companion to the Year* (corrected reprinting of 1st izd.), Oxford University Press
* Dershowitz, Nachum; Reingold, Edward M (2008), *Calendrical Calculations*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-70238-6
* Doggett, L.E. (1992), "Calendars", u Seidelmann, P. Kenneth (ured.), *Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac*, University Science Books, ISBN 978-0-935702-68-2
* Richards, E.G. (1998), *Mapping Time, the calendar and its history*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-850413-9
* Rose, Lynn E. (1999), *Sun, Moon, and Sothis*, Kronos Press, ISBN 978-0-917994-15-9
* Schuh, Dieter (1973), *Untersuchungen zur Geschichte der Tibetischen Kalenderrechnung* (jezik: njemački), Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, OCLC 1150484
* Spier, Arthur (1986), *The Comprehensive Hebrew Calendar*, Feldheim Publishers, ISBN 978-0-87306-398-2
* Zerubavel, Eviatar (1985), *The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week*, University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-98165-9

## Dodatna literatura

* Fraser, Julius Thomas (1987), *Time, the Familiar Stranger* (illustrated izd.), Amherst: Univ of Massachusetts Press, Bibcode:1988tfs..book.....F, ISBN 978-0-87023-576-4, OCLC 15790499
* Whitrow, Gerald James (2003), *What is Time?*, Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-860781-6, OCLC 265440481
* C.K, Raju (2003), *The Eleven Pictures of Time*, SAGE Publications Pvt. Ltd, ISBN 978-0-7619-9624-8
* C.K, Raju (1994), *Time: Towards a Consistent Theory*, Springer, ISBN 978-0-7923-3103-2

## Vanjski linkovi

* Školski kalendar za 2023./2024. godinu s praznicima Arhivirano 15. 8. 2023. na Wayback Machine
* Magazin Astrolok
* Najstariji kalendar na svijetu
* Maje i astronomija
* FAQ about Calendars