# Gubitak bioraznolikosti

Sažetak glavnih kategorija promjena okoliša koje uzrokuju gubitak biodiverziteta. Podaci su izraženi kao postotak promjena uzrokovanih ljudskim djelovanjem (crvenom bojom) u odnosu na početno stanje (plavom bojom), zaključno s 2021. Crvena boja označava postotak kategorije koja je oštećena, izgubljena ili na drugi način pogođena, dok plava boja označava postotak koji je netaknut, ostao ili na drugi način nepromijenjen.
**Gubitak biodiverziteta** i **gubitak diverziteta** uopće, dešava se kada vrste potpuno nestanu sa Zemlje (izumiranje) ili kada dođe do smanjenja ili nestanka vrsta na određenom području. Gubitak biodiverziteta znači da dolazi do smanjenja bioraznolikosti na određenom području. Smanjenje može biti privremeno ili trajno. Privremeno je ako je šteta koja je dovela do gubitka reverzibilna s vremenom, naprimjer kroz ekološku restauraciju. Ako to nije moguće, onda je smanjenje trajno. Uzrok većine gubitka biodiverziteta su, generalno govoreći, ljudske aktivnosti koje previše pomjeraju planetarne granice. Ove aktivnosti uključuju uništavanje staništa (na primjer krčenje šuma) i intenziviranje korištenja zemljišta (na primjer monokulturna poljoprivreda). Daljnja problematična područja su zraka i zagađenje vode (uključujući zagađenje hranjivim tvarima), prekomjerna eksploatacija, invazivne vrste i klimatske ptomjene.

Mnogi naučnici, zajedno sa *Globalnim izvještajem o procjeni biodiverziteta i usluga ekosistema*, kažu da je glavni razlog gubitka biodiverziteta rast ljudske populacije jer to dovodi do prenaseljenosti ljudi i prekomjerne potrošnje.

> Izvještaj je po prvi put na globalnom nivou rangirao uzroke štete. Na vrhu liste su promjene u korištenju zemljišta – prvenstveno poljoprivrednog – koje su uništile stanište. Drugo, lov i druge vrste eksploatacije. Nakon toga slijede klimatske promjene, zagađenje i invazivne vrste, koje se šire trgovinom i drugim aktivnostima. Klimatske promjene će vjerovatno nadmašiti ostale prijetnje u narednim decenijama, napominju autori. Pokretači ovih prijetnji su rastuća ljudska populacija, koja se udvostručila od 1970. na 7,6 milijardi, i potrošnja. (Potrošnja materijala po glavi stanovnika porasla je za 15% u posljednjih pet decenija.)
>
>

  Drugi se ne slažu, tvrdeći da je gubitak staništa uglavnom uzrokovan "rastom robe za izvoz" i da stanovništvo ima vrlo malo veze s ukupnom potrošnjom. Važnije su razlike u bogatstvu između zemalja i unutar njih. U svakom slučaju, sav savremeni gubitak biodiverziteta pripisuje se ljudskim aktivnostima.

Klimatske promjene jesu još jedna prijetnja globalnom biodiverzitetu. Naprimjer, koralni grebeni — koji su žarišta biodiverziteta — bit će izgubljeni do 2100., ako se globalno zagrijavanje nastavi sadašnjom brzinom. Osim toga, promjena temperature vjerovatno će povećati aktivnost požara, što dovodi do događaja poput šumskih požara. Ipak, to je opće uništavanje staništa (često zbog širenja poljoprivrede), neklimatske promjene, već su veći pokretač gubitka biodiverziteta. Invazivne vrste i drugi poremećaji postali su češći u šumama u posljednjih nekoliko decenija. Oni su obično direktno ili indirektno povezani s klimatskim promjenama i mogu uzrokovati pogoršanje šumskih ekosistema.
Grupe koje brinu o okolišu već dugi niz godina rade na zaustavljanju smanjenja biodiverziteta. Danas mnoge globalne politike uključuju aktivnosti za zaustavljanje gubitka biodiverziteta. Naprimjer, Konvencija UN-a o biološkoj raznolikosti ima za cilj spriječiti gubitak biodiverziteta i očuvati područja divljine. Međutim, izvještaj Programa Ujedinjenih naroda za okoliš iz 2020. godine otkrio je da većina tih napora nije uspjela ostvariti svoje ciljeve. Naprimjer, od 20 ciljeva biodiverziteta utvrđenih Aiči ciljevima biodiverziteta 2010., samo šest je "djelimično postignuto" do 2020.

Ovo globalno izumiranje u toku naziva se i *holocensko izumiranje* ili *šesto masovno izumiranje.*

## Globalne procjene za sve vrste

kategorije Crvene liste IUCN
 Demonstrant protiv gubitka biodiverziteta, na Pobuna protiv izumiranja (2018).
Sadašnja stopa gubitka globalnog biodiverziteta procjenjuje se da je 100 do 1000 puta veća od (prirodne) stope izumiranja u pozadini, brža nego u bilo kojem drugom trenutku u ljudskoj historiji. and is expected to grow in the upcoming years. Brzorastući trendovi izumiranja raznih životinjskih grupa poput sisara, ptica, gmizavaca, vodozemaca i riba, naveli su naučnike da proglase krizu biodiverziteta i u kopnenim i u okeanskim ekosistemima.

U 2006., mnogo više vrsta je formalno klasifikovano kao rijetke ili ugrožene ili zaštićene; štaviše, naučnici su procijenili da su milioni drugih vrsta u opasnosti koje nisu formalno priznate. Također postoje dokazi koji pokazuju da su vrste koje nisu formalno priznate izložene većem riziku od izumiranja.

Deforestacija također ima veliku ulogu u gubitku biodiverziteta. Više od polovine svjetskog biodiverziteta nalazi se u tropskim prašumama. Regije koje su izložene eksponencijalnom gubitku biodiverziteta nazivaju se vruće tačke biodiverziteta. Od 1988. godine broj žarišnih tačaka se povećao sa 10 na 34. Od ukupno 34 žarišnih tačaka koje su trenutno prisutne, 16 se nalazi u tropskim regijama (od 2006.). U 2006., nađeno je da je samo 2,3% svijeta prekriveno žarištima gubitka biodiverziteta, i iako je samo mali postotak svijeta prekriven žarištima, on je domaćin velikom dijelu (50%) vrsta vaskularnih biljaka.

U 2021. godini, oko 28% od 134.400 vrsta procijenjenih korištenjem kriterija Crvene liste IUCN-a sada je navedeno kao ugroženo izumiranjem.—a total of 37,400 species compared to 16,119 threatened species in 2006.

Studija iz 2022. godine, u kojoj je anketirano više od 3.000 stručnjaka, otkrila je da bi "globalni gubitak biodiverziteta i njegovi utjecaji mogli biti veći nego što se ranije mislilo" i procijenila da je otprilike 30% vrsta "globalno ugroženo ili izumrlo "do 1500."

Istraživanje objavljeno 2023. godine pokazalo je da se od 70.000 vrsta, oko 48% suočava sa smanjenjem populacije zbog ljudskih aktivnosti, dok samo 3% bilježi porast populacije.

## Metode za kvantifikaciju gubitka

Biolozi definiraju *biodiverzitet* kao "ukupnost gena, vrsta i ekosistema date regije". Da bi izmjerili stopu gubitka biodiverziteta za određenu lokaciju, naučnici bilježe bogatstvo vrsta i njegove varijacije tokom vremena u tom području. U ekologiji, lokalna obilnost je relativna zastupljenost vrste u određenom ekosistemu. Obično se mjeri kao broj pronađenih jedinki po uzorku. Odnos brojnosti jedne vrste prema jednoj ili više drugih vrsta koje žive u ekosistemu naziva se relativna brojnost vrste. Oba indikatora su relevantna za izračunavanje stupnja biodiverziteta.

Postoji mnogo različitih indeksa biodiverziteta. Oni istražuju različite skale i vremenske raspone. Biodiverzitet ima različite skale i potkategorije (npr. filogenetička, vrstna, genetička, nukleotidna raznolikost).

Pitanje „neto gubitka“ u ograničenim regijama često je predmet rasprave.

## Zapažanja po tipu života

### Divlje životinje općenito

 Izvještaj Svjetskog fonda za prirodu o živoj planeti za 2022. godinu pokazao je da su populacije divljih životinja opale u prosjeku za 69% od 1970.
Analiza Swiss Re iz oktobra 2020. godine otkrila je da je 20% svih zemalja u opasnosti od kolapsa ekosistema, kao posljedica antropogenog uništavanja staništa i povećanog gubitka divljih životinja. Ako se ovi gubici ne preokrenu, mogao bi uslijediti potpuni kolaps ekosistema.

U 2022., Svjetski fond za divlje životinje izvijestio je prosječan pad populacije od 68% između 1970. i 2016. godine za 4.400 životinjskih vrsta širom svijeta, obuhvatajući gotovo 21.000 praćenih populacija.

### Kopneni beskičmenjaci

#### Insekti

#### Kišne gliste

 Kišna glista na biljci
Proučavan je gubitak glista iz nekoliko dugoročnih agronomskih ispitivanja. Otkrili su da relativni gubici biomase od minus 50–100% (sa prosjekom od minus 83%) odgovaraju ili premašuju one prijavljene za druge faunističke grupe. Stoga je jasno da su gliste slično smanjene u tlu polja koja se koriste za intenzivnu poljoprivredu. Kišne gliste igraju važnu ulogu u funkcioniranju ekosistema, pomažući u biološkoj obradi u tlu, vodi, pa čak i uravnotežavanju stakleničkih plinova. Postoji pet razloga za smanjenje raznolikosti glista":

* (1) degradacija tla i gubitak staništa,
* (2) klimatske promjene,
* (3) prekomjerno opterećenje hranjivim tvarima i drugim oblicima kontaminacije,
* (4) prekomjerna eksploatacija i neodrživo upravljanje tlom i
* (5) invazivne vrste". Faktori poput načina obrade tla i intenzivnog korištenja zemljišta desetkuju tlo i korijenje biljaka koje gliste koriste za stvaranje svoje biomase. Ovo ometa ugljik i ciklus dušika.

Znanje o raznolikosti vrsta glista je prilično ograničeno jer nije opisano ni 50% njih. Metode održive poljoprivrede mogle bi pomoći u sprječavanju smanjenja raznolikosti glista, naprimjer smanjena obrada tla. Sekretarijat Konvencije o biološkoj raznolikosti pokušava poduzeti mjere i promovirati obnovu i održavanje mnogih raznolikih vrsta glista.

### Vodozemci

Page 'Smanjenje populacija vodozemaca' not found
### Divlji sisari

### Ptice

Neki pesticidi, poput insekticida, vjerovatno igraju ulogu u smanjenju populacija određenih vrsta ptica. Prema studiji koju je finansirao BirdLife International, 51 vrsta ptica je kritično ugrožena, a osam bi se moglo klasificirati kao izumrla ili u opasnosti od izumiranja. Gotovo 30% izumiranja uzrokovano je lovom i hvatanjem egzotičnih kućnih ljubimaca. Deforestacija, uzrokovana neodrživom sječom šuma i poljoprivredom, mogla bi biti sljedeći uzrok izumiranja, jer ptice gube svoje stanište i hranu.

### Biljke

#### Drveće

Iako su biljke neophodne za opstanak ljudi, nisu dobile istu pažnju kao očuvanje životinja. Procjenjuje se da je trećina svih kopnenih biljnih vrsta u opasnosti od izumiranja, a 94% još nije procijenjeno u smislu njihovog statusa očuvanja. Biljke koje postoje na najnižem trofičkom nivou zahtijevaju povećanu zaštitu kako bi se smanjili negativni uticaji na višim trofičkim nivoima.
Naučnici su 2022. godine upozorili da je trećini vrsta drveća prijeti izumiranje. To će značajno promijeniti svjetske ekosisteme jer će biti pogođeni njihovi biljni odgovori, ugljik, voda i ciklus hranjivih tvari. Šumska područja degradiraju se zbog uobičajenih faktora kao što su ilegalna sječa šuma, požari i sječa ogrjevnog drveta. Posebno kod šumskih požara i njihovog povećanja, to će uticati na oporavak biomase, a također i na sastav vrsta. Globalna procjena drveća (GTA) utvrdila je da se "17.510 (29,9%) vrsta drveća smatra ugroženima izumiranjem. Osim toga, postoji 142 vrste drveća zabilježene kao izumrle ili izumrle u divljini."

Moguća rješenja mogu se pronaći u nekim šumskouzgojnim metodama gospodarenja šumama koje promoviraju biodiverzitet drveća, kao što su selektivna sječa, prorjeđivanje ili upravljanje usjevima, te čista sječa i širenje šuma. Bez rješenja, oporavak sekundarnih šuma u pogledu bogatstva vrsta može potrajati 50 godina, da bi se obnovila ista količina kao i kod primarne šume ili 20 godina da bi se obnovilo 80% bogatstva vrsta.

#### Cvjetnice

### Slatkovodne vrste

Slatkovodni ekosistemi poput močvara, delti i rijeka čine 1% Zemljine površine. Važni su jer su dom otprilike jednoj trećini vrsta kičmenjaka. Slatkovodne vrste počinju opadati dvostruko brže od vrsta koje žive na kopnu ili u okeanu. Ovaj brzi gubitak već je stavio 27% od 29.500 vrsta ovisnih o slatkoj vodi na IUCN-ovu Crvenu listu.

Globalne populacije slatkovodnih riba se smanjuju zbog zagađenja vode i prekomjernog ribolova. Populacije migratornih riba su se smanjile za 76% od 1970. godine, a populacije velikih "megariba" su pale za 94%, pri čemu je 16 vrsta proglašeno izumrlim u 2020.

### Morske vrste

Morski biodiverzitet obuhvata svaki živi organizam koji obitava u okeanu ili u estuarijima. Do 2018. godine dokumentovano je otprilike 240.000 morskih vrsta. Ali mnoge morske vrste – procjene se kreću između 178.000 i 10 miliona okeanskih vrsta – tek treba opisati. Stoga je vjerovatno da je niz rijetkih vrsta (koje nisu viđene decenijama u divljini) već nestao ili je na ivici izumiranja, nezapaženo.
Ljudske aktivnosti imaju snažan i štetan utjecaj na morski biodiverzitet. Glavni uzroci izumiranja morskih vrsta su gubitak staništa, zagađenje, invazivne vrste i prekomjerna eksploatacija. Veći pritisak na morske ekosisteme u blizini obalnih područja vrši se zbog ljudskih naselja u tim područjima.
Prekomjerna eksploatacija je rezultirala izumiranjem preko 25 morskih vrsta. To uključuje morske ptice, morske sisare, alge i ribe. Primjeri izumrlih morskih vrsta uključuju Stellerovu morsku kravu (*Hydrodamalis gigas*) i Karipsku medvjedicu (*Monachus tropicalis*). Nisu sva izumiranja uzrokovana ljudima. Naprimjer, 1930-ih, morska trava (*Lottia alveus*) izumrla je u Atlantiku, nakon što je populacija morske trave *Zoster marina* opala zbog izlaganja bolesti. The *Lottia alveus* were greatly impacted because the *Zostera marina* were their sole habitats.

## Uzroci

Glavni uzroci trenutnog gubitka biodiverziteta su:

1. Gubitak staništa, fragmentacija i degradacija; naprimjer fragmentacija staništa za komercijalnu i poljoprivrednu upotrebu (posebno monokulturna poljoprivreda)
2. Korištenje zemljišta intenzifikacija (i posljedični gubitak zemljišta/gubitak staništa); značajan faktor u gubitku ekoloških usluga zbog direktnih efekata, kao i gubitka biodiverziteta
3. Zagađenje hranjivim tvarima i drugi oblici zagađenja (zraka i zagađenje vode)
4. Prekomjerna eksploatacija i neodrživa upotreba (naprimjer neodržive metode ribolova, prekomjerni ribolov, prekomjerna potrošnja i prenaseljenost ljudi)
5. Invazivne vrste koje efektivno konkurentno za nišu, zamjenjujući autohtone vrste
6. Klimatske promjene (npr. rizik od izumiranja zbog klimatskih promjena, utjecaji klimatskih promjena na biodiverzitet biljaka)

Jared Diamond opisuje "Zli kvartet" uništavanja staništa, prekomjernog ubijanja, unesenih vrsta i sekundarnog izumiranja. Edward O. Wilson je predložio akronim HIPPO za glavne uzroke gubitka biodiverziteta: **H**uništavanje staništa, **I**invazivne vrste, **P**zagađenje, prekomjerna**ljudska**naseljenost i **Prekomjerno iskorištavanje.**

### Uništavanje staništa

 25 kopnenih žarišta biodiverziteta na Zemlji. Ove regije sadrže veliki broj biljnih i životinjskih vrsta i bile su izložene visokim nivoima uništavanja staništa ljudskom aktivnošću, što je dovelo do gubitka biodiverziteta.
Deforestacija i povećana izgradnja puteva u amazonskoj prašumi u Boliviji izaziva značajnu zabrinutost zbog povećanog ljudskog zadiranja u divlja područja, povećanog iskorištavanja resursa i daljnjih prijetnji biodiverzitetu.
Naprimjer, gubitak staništa je jedan od uzroka smanjenja populacija insekata (pogledajte odjeljak ispod o insektima).

#### Rast urbanih područja i fragmentacija staništa

Direktni efekti rasta urbanih područja na gubitak staništa su dobro poznati: izgradnja zgrada često rezultira uništavanjem i fragmentacijom staništa. To dovodi do selekcije vrsta koje su prilagođene urbanim sredinama. Mali dijelovi staništa ne mogu podržati nivo genetske ili taksonomske raznolikosti koji su ranije mogli, dok neke osjetljivije vrste mogu lokalno izumrijeti. Brojnost vrsta populacije smanjuju se zbog smanjenog fragmentiranog područja staništa. To uzrokuje povećanje izolacije vrsta i prisiljava vrste da se kreću prema rubnim staništima i da se prilagode traženju hrane na drugim mjestima. Osim toga, rubni efekti često rezultiraju promijenjenim uvjetima svjetlosti, temperature i vlažnosti koji mijenjaju strukturu vegetacije i pogodnost mikrostaništa, dodatno smanjujući biodiverzitet u fragmentiranim urbanim područjima.. Urbano okruženje također pogoduje brzom reprodukciji, mobilnim vrstama, doprinoseći biotskoj homogenizaciji i globalnom padu ekološke jedinstvenosti.

Razvoj infrastrukture u ključnim područjima biodiverziteta (KBA) glavni je pokretač gubitka biodiverziteta, s infrastrukturom prisutnom u otprilike 80% KBA. Razvoj infrastrukture dovodi do prenamjene i fragmentacije prirodnog staništa, zagađenja i poremećaja. Također može doći do direktne štete za životinje usljed sudara s vozilima i objektima. To može imati utjecaje izvan lokacije infrastrukture. Naprimjer, hronična buka s cesta može ometati pjev ptica koje se koriste za parenje i odbranu teritorije, smanjujući reproduktivni uspjeh. Artificial lighting can disrupt nocturnal foraging patterns, predator-prey interactions, and migratory navigation in species such as bats, amphibians, and sea turtles. Infrastruktura također može stvoriti ekološke zamke, gdje životinje bivaju privučene izmijenjenim okruženjima koja u konačnici smanjuju njihovu kondiciju ili opstanak. Nadalje, smrtnost na cestama i sudari ptica sa zgradama i dalekovodima uzrokuju direktnu štetu divljim životinjama, s kaskadnim utjecajima na sve trofičke nivoe. Ovi uticaji često se protežu daleko izvan područja djelovanja razvoja i mogu poremetiti povezanost krajolika ključnu za migraciju i prilagođavanje klimatskim promjenama. Fragmentirani krajolici također ometaju promjene područja rasprostranjenosti vrsta kao odgovor na klimatske promjene, otežavajući populacijama praćenje pogodnih uvjeta u okolišu i povećavajući rizik od izumiranja.

### Intenzifikacija korištenja zemljišta

Ljudi mijenjaju korištenje zemljišta na različite načine, a svaki od njih može dovesti do uništavanja staništa i gubitka biodiverziteta. Izvještaj o globalnoj procjeni biodiverziteta i usluga ekosistema iz 2019. godine *Globalni izvještaj o procjeni biodiverziteta i usluga ekosistema* otkrio je da je industrijska poljoprivreda glavni pokretač kolapsa biodiverziteta. U Globalnom pregledu biodiverziteta UN-a za 2014. godinu procijenjeno je da je 70% projektovanog gubitka kopnenog biodiverziteta uzrokovano korištenjem poljoprivrede. To potvrđuju i noviji nalazi iz izvještaja „Globalni pregled zemljišta“ iz 2022. godine, koji je izradila Konvencija UN-a o borbi protiv dezertifikacije, a u kojem se navodi da je preko 50% poljoprivrednog zemljišta umjereno ili teško degradirano. Prema publikaciji iz 2005. godine, "Kultivisani sistemi [...] pokrivaju 24% Zemljine površine". Publikacija je definirala „kultivirana područja“ kao „područja u kojima je najmanje 30% krajolika pod obradivim zemljištem, promjenjivom poljoprivredom, ograničenom stočarskom proizvodnjom ili slatkovodnom akvakulturom u bilo kojoj određenoj godini". Od 2023. godine, približno 38% Zemljine kopnene površine koristi se za poljoprivredu, uključujući ispašu i proizvodnju usjeva, što je čini dominantnom upotrebom zemljišta u svijetu.

Više od 17.000 vrsta jest u opasnosti da izgubi stanište do 2050. godine, jer se poljoprivreda nastavlja širiti kako bi zadovoljila buduće potrebe za hranom (od 2020). Globalni prelazak na pretežno biljnu ishranu oslobodio bi zemljište, kako bi se omogućila obnova ekosistema i biodiverziteta. U 2010-ima preko 80% ukupnog globalnog poljoprivrednog zemljišta korišteno je za uzgoj životinja. Nedavni podaci FAO-a pokazuju da stočarski sistemi zauzimaju oko 77% poljoprivrednog zemljišta, a istovremeno osiguravaju manje od 20% globalnih kalorija, što naglašava neravnotežu između korištenja zemljišta i nutritivne proizvodnje.

Od 2022. godine, 44% Zemljine kopnene površine zahtijevalo je pažnju konzerviranja, što može uključivati proglašenje zaštićenih područja i praćenje politika korištenja zemljišta. Osim toga, analiza iz 2023. godine u časopisu „Science Advances“ zaključila je da najmanje 30% zemljišta mora biti aktivno zaštićeno i ekološki obnovljeno do 2030. godine kako bi se ispunili globalni ciljevi biodiverziteta, što je u skladu s Okvirom za globalni biodiverzitet Kunming-Montreal dogovorenim na COP15.

### Zagađenje hranjivim tvarima i drugi oblici zagađenja

#### Zagađenje zraka

 Industrijski procesi koji doprinose zagađenju zraka emisijom ugljik-dioksida, sumpor-dioksida i dušik-oksida.
Zagađenje zraka negativno utiče na biodiverzitet. Zagađivači se, naprimjer, emituju u atmosferu sagorijevanjem fosilnih goriva i biomase. Industrijska i poljoprivredna aktivnost oslobađa zagađivače sumpor-dioksid i dušik-oksidi. Nakon što se sumpor-dioksid i dušik-oksid unesu u atmosferu, mogu reagirati s kapljicama u oblacima (jezgra kondenzacije oblaka), kapima kiše ili pahuljicama snijega, formirajući sumpornu i dušičnu kiselinu. Interakcijom između kapljica vode i sumporne i dušične kiseline dolazi do vlažnog taloženja i stvaranja kiselih kiša.
U pregledu iz 2009. godine proučavane su četiri zagađivača zraka (sumpor, dušik, ozon i živa) i nekoliko tipova ekosistema. Zagađenje zraka utiče na funkcionisanje i biodiverzitet kopnenih, kao i vodenih ekosistema. Naprimjer, "zagađenje zraka uzrokuje ili doprinosi zakiseljavanju jezera, eutrofikaciji estuarija i obalnih voda, te bioakumulaciji žive u vodenim mrežama ishrane".

#### Zagađenje bukom

Buka koju stvaraju saobraćaj, brodovi, vozila i avioni može uticati na preživljavanje divljih vrsta i može doseći netaknuta staništa. Zagađenje bukom je uobičajeno u morskim ekosistemima i utiče na najmanje 55 morskih vrsta.[ Jedna studija je otkrila da se, kako se seizmička buka i sonar povećavaju u morskim ekosistemima, raznolikost sisaraa (uključujući kitove i delfine) smanjuje. Višestruke studije su otkrile da je manje riba, kao što su bakalar, vriježnik, šljuka, haringa, pješčana foka i plavi oslić, uočeno u područjima sa seizmičkom bukom, a stope ulova opadaju za 40–80%.

Buka je također promijenila zajednice i raznolikost ptica. Buka može smanjiti reproduktivni uspjeh, smanjiti područja za gniježđenje, povećati reakciju na stres i smanjiti brojnost vrsta. Noise pollution can alter the distribution and abundance of prey species, which can then impact predator populations.

#### Zagađenje od ekstrakcije fosilnih goriva

Potencijal za gubitak biodiverziteta usljed buduće ekstrakcije fosilnih goriva: Udjeli područja naftnih i plinskih polja koja se preklapaju sa Zaštićenim područjima (ZP) (sivi poligoni) različitih kategorija upravljanja zaštićenim područjima IUCN-a po regijama UN-a: (a) Sjeverna Amerika (b) Evropa (c) Zapadna Azija, (d) LAC, (e) Afrika i (f) Azijsko-pacifička regija. Apsolutno područje preklapanja u svim kategorijama upravljanja IUCN-a prikazano je iznad histograma. Položaj polja koja se preklapaju sa ZP-ovima prikazan je u (g). Sjenčanje se koristi tako da se tačke mogu vizualizirati čak i tamo gdje se njihove prostorne lokacije poklapaju, tako da tamnije tačke označavaju veće gustoće polja koja se preklapaju sa ZP-ovima.
Ekstrakcija fosilnih goriva i povezani naftovodi i plinovodi imaju veliki uticaj na biodiverzitet mnogih bioma, zbog prenamjene zemljišta, uništavanja staništa i degradacije, te zagađenja. Primjer je zapadna Amazonska regija. Eksploatacija fosilnih goriva tamo je imala značajan uticaj na biodiverzitet. Od 2018. godine, mnoga zaštićena područja s bogatom biološkom raznolikošću nalazila su se u područjima koja sadrže neiskorištene rezerve fosilnih goriva vrijedne između tri i 15 biliona dolara. Zaštićena područja mogu biti ugrožena u budućnosti.

### Prekomjerna eksploatacija

Nastavak prekomjerne eksploatacije može dovesti do uništenja resursa, jer se on neće moći obnoviti. Termin se primjenjuje na prirodne resurse kao što su vodeni slojevi, pašnjaci za ispašu i šume, divlje ljekovito bilje, riblji fond i druge divlje životinje.

#### Prekomjerni ribolov

Datoteka:Trawlers overfish cod.jpgMasovni ribolov pacifičke skuše (s mogućim prilovom) čileanskim brod s plivaricom.
Atlantski bakalar bio je prekomjerno iskorištavan 1970-ih i 1980-ih, što je dovelo do njihovog naglog kolapsa ribolova u 1992.
Izvještaj Međuvladine naučno-političke platforma o biodiverzitetu i ekosistemskim uslugama izvještaj iz 2019. godine otkrio je da je prekomjerni ribolov glavni pokretač masovnog izumiranja vrsta u okeanima. Prekomjerni ribolov smanjio je biomasu populacija riba i morskih sisara za 60%, od 19. stoljeća. Danas prelazi preko jedne trećine ajkula i raža ka izumiranju.

Mnoge komercijalne ribe su prekomjerno izlovljene: izvještaj Organizacije za hranu i poljoprivredu (FAO) iz 2020. godine klasifikovao je kao prekomjerno izlovljeno 34% ribljih zaliha u svjetskom morskom ribolovu. Do 2020. godine, globalne populacije riba su se smanjile za 38% od 1970.

Dostupne su mnoge regulatorne mjere za kontrolu prekomjernog ribolova. To uključuje kvote za ribolov, ograničenja ulova, licenciranje, sezonu zabrane ribolova, ograničenja veličine i stvaranje morskih rezervata i drugih zaštićenih morskih područja.

#### Prenaseljenost i prekomjerna potrošnja

 Promjenjiva raspodjela kopnenih sisara u svijetu u tonama ugljika. Biomasa divljih kopnenih sisara smanjila se za 85% od pojave ljudi.
Svjetska populacija je sredinom 2017. godine brojala gotovo 7,6 milijardi ljudi, a predviđa se da će dostići vrhunac krajem 21. stoljeća, sa 10–12 milijardi ljudi. Naučnici tvrde da su veličina i rast populacije, zajedno sa prekomjernom potrošnjom, značajni faktori gubitka biodiverziteta i degradacije tla. Pregledni članci, uključujući i izvještaj IPBES izvještaj iz 2019. godine, također su napomenuli da su rast ljudske populacije i prekomjerna potrošnja značajni pokretači smanjenja broja vrsta. Studija iz 2022. godine upozorila je da će napori za očuvanje prirode nastaviti propadati ako se primarni pokretači gubitka biodiverziteta nastave ignorisati, uključujući veličinu i rast populacije.
Drugi naučnici su kritikovali tvrdnju da je rast stanovništva ključni pokretač gubitka biodiverziteta. Oni tvrde da je glavni pokretač gubitak staništa, uzrokovan "rastom robe za izvoz, posebno soje i palminog ulja, prvenstveno za stočnu hranu ili potrošnju biogoriva u ekonomijama s višim prihodima." Zbog razlika u bogatstvu između zemalja, postoji negativna korelacija između ukupne populacije zemlje i njenog otiska po glavi stanovnika. S druge strane, korelacija između BDP-a zemlje i njenog ekološkog otiska je jaka. Studija tvrdi da je broj stanovnika kao metrika nekorisna i kontraproduktivna za rješavanje ekoloških izazova.

### Invazivne vrste

Termin *invazivno* je loše definiran i često vrlo subjektivan. Evropska unija definiše *invazivne strane vrste* kao one izvan svog prirodnog područja rasprostranjenosti koje ugrožavaju biološki diverzitet. Biotska invazija smatra se jednim od pet glavnih uzročnika globalnog gubitka biodiverziteta i povećava se zbog turizma i globalizacije. Ovo može biti posebno tačno u slabo regulisanim sistemima slatke vode, iako su pravila o karantinu i balastnim vodama poboljšala situaciju.

Invazivne vrste mogu dovesti lokalne autohtone vrste do izumiranja putem kompetitivna isključenja, niša istiskivanja ili hibridizacija sa srodnim autohtonim vrstama. Stoga, invazije stranaca mogu rezultirati opsežnim promjenama u strukturi, sastavu i globalnoj distribuciji biote na mjestima uvođenja. To dovodi do homogenizacije svjetske faune i flore i gubitka biodiverziteta.

### Klimatske promjene

Odnos između *veličine* klimatske varijabilnosti i promjena (uključujući i velika povećanja i smanjenja globalne temperature) i stope izumiranja, tokom proteklih 450 miliona godina. Ovaj grafikon ne uključuje nedavne klimatske promjene uzrokovane ljudskim djelovanjem. Klimatske promjene jesu još jedna prijetnja globalnoj biodiverzitetu.
Klima se brzo mijenjala tokom vremena, zbog ljudskih aktivnosti, poput sagorijevanja fosilnih goriva i oslobađanja metana i zagađenja. Nedavne studije pokazale su da se očekuje porast globalne površinske temperature zbog nivoa dioksida u atmosferi. Ali uništavanje staništa, npr. zbog širenja poljoprivrede, trenutno je značajniji pokretač gubitka biodiverziteta.

Zajednički izvještaj naučnika iz IPBES i IPCC iz 2021. godine utvrdio je da se gubitak biodiverziteta i klimatske promjene moraju rješavati istovremeno, jer su neraskidivo povezani i imaju slične efekte na dobrobit ljudi. U 2022., Frans Timmermans, potpredsjednik Evropske komisije, izjavio je da su ljudi manje svjesni prijetnje gubitka biodiverziteta nego prijetnje klimatskih promjena.

Interakcija između klimatskih promjena i invazivnih vrsta je složena i nije je lako procijeniti. Klimatske promjene će vjerovatno favorizirati neke invazivne vrste, a naštetiti drugima, ali malo je autora identificiralo specifične posljedice klimatskih promjena za invazivne vrste.

Invazivne vrste i drugi poremećaji postali su češći u šumama u posljednjih nekoliko decenija. Oni su obično direktno ili indirektno povezani s klimatskim promjenama i imaju negativne posljedice po šumske ekosisteme.

#### Rizici od izumiranja

## Uticaji

### Na ekosisteme

Gubitak biodiverziteta ima loše efekte na funkcionisanje ekosistema. To zauzvrat utiče na ljude, jer pogođeni ekosistemi više ne mogu pružati isti kvalitet ekosistemskih usluga, kao što su oprašivanje usjeva, čišćenje zraka i vode, raspadanje otpada i obezbjeđivanje šumskih proizvoda, kao i područja za rekreaciju i turizam.
Dvije ključne tvrdnje sveobuhvatnog pregleda prethodnih 20 godina istraživanja iz 2012. godine uključuju:

* "Sada postoje nedvosmisleni dokazi da gubitak biodiverziteta smanjuje efikasnost kojom ekološke zajednice hvataju biološki esencijalne resurse, proizvode biomasu, razgrađuju i recikliraju biološki esencijalne hranjive tvari"; i
* "Uticaji gubitka biodiverziteta na ekološke procese mogli bi biti dovoljno veliki da pariraju uticajima mnogih drugih globalnih pokretača promjena u okolišu"

Trajni globalni gubitak vrsta (izumiranje) je dramatičniji fenomen od regionalnih promjena u sastavu vrsta. Ali čak i manje promjene iz zdravog stabilnog stanja mogu imati dramatičan uticaj na mrežu i lanac ishrane, jer smanjenje jedne vrste može negativno uticati na cijeli lanac (koekstenzija). To može dovesti do ukupnog smanjenja biodiverziteta, osim ako nisu moguća alternativna stabilna stanja ekosistema.
Naprimjer, studija o travnjacima koristila je manipuliranu raznolikost biljaka travnjaka i otkrila da ekosistemi s većom biološkom raznolikošću pokazuju veću otpornost svoje produktivnosti na klimatske ekstreme.

### O hrani i poljoprivredi

 Infografika koja opisuje odnos između biodiverziteta i hrane.
U 2019. , Organizacija Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu (FAO) objavila je svoj prvi izvještaj o „Stanju svjetskog biodiverziteta za hranu i poljoprivredu“. U njemu je upozoreno da su „mnoge ključne komponente biodiverziteta za hranu i poljoprivredu na genetičkom, vrstnom i ekosistemskom nivou u opadanju.“

U izvještaju se također navodi: „Mnogi od faktora koji negativno utiču na BFA (biodiverzitet za hranu i poljoprivredu), uključujući prekomjernu eksploataciju, prekomjernu žetvu, zagađenje, prekomjernu upotrebu vanjskih inputa i promjene u upravljanju zemljištem i vodama, barem su djelimično uzrokovani neodgovarajućim poljoprivrednim praksama.“ i "prelazak na intenzivnu proizvodnju smanjenog broja vrsta, pasmina i sorti, ostaju glavni pokretači gubitka biološke raznolikosti i usluga ekosistema."

Kako bi se smanjio gubitak biološke raznolikosti povezan s poljoprivrednim praksama, FAO podstiče upotrebu "praksi upravljanja koje su prihvatljive za biološku raznolikost u proizvodnji usjeva i stoke, šumarstvu, ribarstvu i akvakulturi".

### O zdravlju i lijekovima

SZO jest analizirala kako su biološka raznolikost i ljudsko zdravlje povezani: "Biodiverzitet i ljudsko zdravlje, te odgovarajuće politike i aktivnosti, međusobno su povezani na različite načine. Prvo, biološka raznolikost dovodi do zdravstvenih koristi. Naprimjer, raznolikost vrsta i genotipova osigurava hranjive tvari i lijekove." Kontinuirani pokretači i efekti gubitka biodiverziteta potencijalno mogu dovesti do budućih epidemija zoonoznih bolesti poput pandemije COVID-19.
Ljekovito i aromatsko bilje široko se koristi u tradicionalnoj medicini, kao i u kozmetičkoj i prehrambenoj industriji. SZO je 2015. godine procijenila da se oko "60.000 vrsta koristi zbog svojih ljekovitih, nutritivnih i aromatičnih svojstava". Postoji globalna trgovina biljkama u ljekovite svrhe.

Biodiverzitet doprinosi i razvoju farmaceutskih proizvoda. Značajan udio lijekova potiče od prirodnih proizvoda, direktno ili indirektno. Mnogi od ovih prirodnih proizvoda potiču iz morskih ekosistema. Međutim, neregulisano i neprimjereno prekomjerno iskorištavanje (bioprospecting) moglo bi potencijalno dovesti do prekomjerne eksploatacije, degradacije ekosistema i gubitka biodiverziteta. Korisnici i trgovci beru biljke za tradicionalnu medicinu bilo sadnjom ili sakupljanjem u divljini. U oba slučaja, održivo upravljanje ljekovitim resursima je važno.

## Predložena rješenja

Indeks crvene liste (2019): Indeks crvene liste (RLI) definira status očuvanja glavnih grupa vrsta i mjeri trendove u udjelu vrsta za koje se očekuje da će ostati postojeće u bliskoj budućnosti bez dodatnih mjera očuvanja. Vrijednost RLI od 1,0 znači da su sve vrste kategorizirane kao „najmanje zabrinjavajuće“, te se stoga ne očekuje da će ijedna vrsta izumrijeti u bliskoj budućnosti. Vrijednost 0 označava da su sve vrste izumrle.
Naučnici istražuju šta se može učiniti kako bi se zajedno riješili problemi gubitka biodiverziteta i klimatskih promjena. Za obje ove krize potrebno je "očuvati dovoljno prirode i na pravim mjestima". Studija iz 2020. godine otkrila je da "pored 15% trenutno zaštićene kopnene površine, potrebno je 35% kopnene površine kako bi se očuvala dodatna mjesta od posebnog značaja za biodiverzitet i stabilizirala klima."

Dodatne mjere za zaštitu biodiverziteta, koje prevazilaze samu zaštitu okoliša, su važne. Takve mjere uključuju rješavanje pokretača promjene korištenja zemljišta, povećanje efikasnosti u poljoprivredi i smanjenje potrebe za stočarstvom. Potonje bi se moglo postići povećanjem udjela biljne prehrane.

### Konvencija o biološkoj raznolikosti

Mnoge vlade su sačuvale dijelove svojih teritorija u okviru Konvencije o biološkoj raznolikosti (CBD), multilateralnog ugovora potpisanog 1992–3. 20 Aichi ciljevi biološke raznolikosti dio su „Strateškog plana 2011–2020“ CBD-a i objavljeni su u 2010. Aichi cilj broj 11 imao je za cilj zaštitu 17% kopnenih i unutrašnjih vodenih područja i 10% obalnih i morskih područja do 2020 .
Od 20 ciljeva biodiverziteta utvrđenih Aichi ciljevima biodiverziteta iz 2010. godine, samo šest je „djelimično postignuto“ do 2020. Izvještaj o CBD-u iz 2020. godine istakao je da će, ako se status quo ne promijeni, biodiverzitet nastaviti opadati zbog "trenutno neodrživih obrazaca proizvodnje i potrošnje, rasta stanovništva i tehnološkog razvoja". U izvještaju su također navedeni Australija, Brazil, Kamerun i Galapagoška ostrva (Ekvador) kao područja na kojima je u prethodnih deset godina izumrla jedna od životinja.
Nakon toga, lideri 64 nacije i Evropske unije obavezali su se da će zaustaviti degradaciju okoliša i obnoviti prirodni svijet. Obećanje nisu potpisali lideri nekih od najvećih svjetskih zagađivača, kao što su Kina, Indija, Rusija, Brazil i Sjedinjene Američke Države. Some experts contend that the United States' refusal to ratify the Convention on Biological Diversity is harming global efforts to halt the extinction crisis.
Naučnici kažu da čak i da su ciljevi za 2020. bili ispunjeni, vjerovatno ne bi došlo do značajnijeg smanjenja stope izumiranja. Drugi su izrazili zabrinutost da Konvencija o biološkoj raznolikosti ne ide dovoljno daleko i tvrde da bi cilj trebao biti nula izumiranja do 2050. godine, uz prepolovljivanje uticaja neodržive proizvodnje hrane na prirodu. Činjenica da ciljevi nisu pravno obavezujući također je bila predmet kritika.

U decembru 2022. godine, sve zemlje osim Sjedinjenih Američkih Država i Svete Stolice potpisao Globalni okvir za biodiverzitet Kunming-Montreal na Konferenciji Ujedinjenih nacija o biodiverzitetu 2022.. Ovaj okvir poziva na zaštitu 30% kopna i okeana do 2030. godine (30 x 30). Također ima 22 druga cilja namijenjena smanjenju gubitka biodiverziteta. U vrijeme potpisivanja sporazuma, zaštićeno je bilo samo 17% kopnene teritorije i 10% okeanske teritorije. Sporazum uključuje zaštitu prava autohtonih naroda i promjenu trenutne politike subvencija u onu koja je bolja za zaštitu biodiverziteta, ali čini korak unazad u zaštiti vrsta od izumiranja u poređenju sa Aichi ciljevima.. Kritičari su rekli da sporazum ne ide dovoljno daleko u zaštiti biodiverziteta i da je proces ubrzan.

### Ostale međunarodne i nacionalne akcije

U 2019., Međuvladina naučno-politička platforma o biodiverzitetu i ekosistemskim uslugama (IPBES) objavila je *Globalni izvještaj o procjeni biodiverziteta i ekosistemskih usluga.* U ovom izvještaju se navodi da se do milion biljnih i životinjskih vrsta suočava s izumiranjem zbog ljudske aktivnosti. IPBES je međunarodna organizacija koja ima sličnu ulogu kao Međuvladin panel o klimatskim promjenama (IPCC), except that it focuses on biodiversity and ecosystem services, not climate change.

Cilj održivog razvoja 15 Ujedinjenih nacija (SDG 15), "Život na kopnu", uključuje ciljeve zaštite biodiverziteta. Njegov peti cilj je: "Poduzeti hitne i značajne mjere za smanjenje degradacije prirodnih staništa, zaustaviti gubitak biodiverziteta i, do 2020. godine, zaštititi i spriječiti izumiranje ugroženih vrsta." Ovaj cilj ima jedan indikator: Indeks Crvene liste.

Gotovo tri četvrtine vrsta ptica, dvije trećine sisara i više od polovine tvrdih koralja zabilježeno je na lokacijama svjetske baštine, iako pokrivaju manje od 1% planete. Zemlje sa lokacijama svjetske baštine mogu ih uključiti u svoje nacionalne strategije i akcione planove za biodiverzitet.

## Također pogledajte

* Kompenzacija biodiverziteta
* Defaunacija
* Osiromašenje ekosistema
* Ekološki kolaps
* Ekološko izumiranje
* Klimatske promjene
* Uticaj klimatskih promjena na biome
* Uticaj klimatskih promjena na biljni biodiverzitet
* Ponovno uvođenje vrsta
* Trostruka planetarna kriza

## Reference

## Dodatni izvori

* Johns, David; Crist, Eileen; Sahgal, Bittu, ured. (2022). "Ending the Colonization of the Non-Human World". *Biological Conservation*. Arhivirano s originala, 18. 11. 2022.

## Vanjski linkovi

* Biodiversity at Our World in Data
* "Forests, desertification and biodiversity". *United Nations Sustainable Development*. Pristupljeno 5. 3. 2018.
* Global Biodiversity Outlook Convention on Biological Diversity
* Biodiversity and Health WHO website