Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gwerin

*Evit implijoù all, gwelet Gwerin (disheñvelout).*

---

pobl

| Iskevrennad eus | strollad sokial, strollad tud  |
| Dezverket dre | ethnicity  |

  Eus Wikidata
Ar **werin** eo yoc'h an dud izelañ o statud er gevredigezh. Implijet e vez da gentañ evit an dud vunut, ar pezh a vez anvet ar bobl voutin ivez ragenep d'ar c'hlasoù sokial uhelañ, enno ar pennoù bras pe ar vegenn.

Ur ger implijet a-gozh eo (krennvrezhoneg: *gueryn* ; Fañch an Uhel: gwerin)) pa oa ledanoc'h an troc'h etre ar bobl hag ar re o doa madoù ha moienoù bevañ a-zoare. Er XVIIvet kantved e oa 80% eus an dud e Bro-C'hall o tennañ gounid eus an douar evel kouerien gant nebeut a splet. E 2006 e veze lavaret e oa 30% eus an dud dezho ul live bevañ eus an strishañ hag a c'hellfe bezañ termenet evel izili eus ar werin.

Koulskoude, diwar levezon ar c'hembraeg *gwerin* eo bet lakaet **gwerin** da vezañ kevatal d'ar ger henc'hresianeg *demos* ha diwar ar ster-se ez eus bet savet troidigezhioù evit ar gerioù deveret (sellet ouzh geriadurioù François Vallée ha Roparz Hemon).

* gwerinour : ur c'homunour kentoc'h eget un demokrat
* gwerinelezh : demokratelezh
* gwerinoniezh : studi stuzegezh ha sevenadur ar werin, ar *folk-lore* (hervez ar saoznegerien)
* gwerinoniour : an den a studi sevenadur ar werin

Gwerin eo talbenn un dastumad brezhonek embannet gant Hor Yezh ma vez embannet ennañ danvez lennegezh pobl (kontadennoù, kanaouennoù evel reoù an Dastumadenn Pengwern...).
# Lid

Ul **lid** zo un hollad obererezhioù tonius, dezho un dalvoudegezh speredel, savet da-geñver un degouezh ispisial.

Hervez Dally Messenger hag Alain de Botton, en darn vrasañ eus ar broioù eus ar C'hornôg, eo heñvel dre vras ​​an talvoudoù hag an idealoù a vez diskouezet e-pad al lidoù relijiel ha sivil. An diforc'h eo ar pezh a vez anvet gant Messenger an "diazezadur dreistnaturel" pe, hervez de Botton, an "elfenn dreistnaturel dic'hortoz".

## Gwelet ivez

* Pardon (lid)

## Daveoù

Sellit ouzh ar ger Lid er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# 7 Kerzu

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ← **Kerzu** → |
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |   |   |   |   |

 |
|  |

## Darvoudoù

Ar vatimant *USS Arizona* o teviñ e Pearl Harbor
* 1941 : Arsailh war Pearl Harbor gant nijerezh an arme-vor japanat hep embann brezel ebet kent.
* 1941 : sinet eo dekred *Nacht und Nebel* gant ar marichal nazi Wilhelm Keitel.
* 1949 : mont a ra gouarnamant Republik Sina d'en em staliañ e Taipei, e Taiwan.
* 1975 : aloubet eo Reter Timor gant arme Indonezia.

## Ganedigezhioù

Vladimir Hakobyan
* 521 : Koulmkell, manac'h ha sant iwerzhonat.
* 1823 : Karl Hoffmann, mezeg ha naturour alaman.
* 1905 : Gerard Kuiper, steredoniour stadunanat genidik eus an Izelvroioù.
* 1924 : Mário Soares, politikour ha den-stad eus Portugal.
* 1928 : Noam Chomsky, yezhoniour ha prederour stadunanat.
* 1971 : Vladimir Hakobyan, mestrc'hoarier echedoù Armenian.

## Marvioù

|  |  |
| --- | --- |
| Ferdinand de Lesseps |  |

* 1879 : Jón Sigurðsson, lennegour ha politikour islandat (° 17 a viz Mezheven 1811 e Hrafnseyri (Island)).
* 1894 : Ferdinand de Lesseps, savour gall Kanol Suez (° 19 a viz Du 1805 e Versailles).
* 1936 : Jean Mermoz, nijer gall (° 9 a viz Kerzu 1901 en Aubenton).
* 1947 : Tristan Bernard, skrivagner gall (° 7 a viz Gwengolo 1866 e Besançon (Doubs)).

## Lidoù

* Katoligiezh:
	+ Sant an deiz : Santez Azenor;
	+ sant Ambroaz.
# Malteg

| Malteg (*Malti*)

---

 |
| --- |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Malta |
| Komzet gant : | ~350 000 |
| Renkadur : | goude 100 |
| Familh-yezh : | Yezhoù afrez-aziatek
 Yezhoù semitek
  Semiteg ar c'hreiz
   Yezhoù arabek
    **Malteg** |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Malta |
| Akademiezh : | Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti (abaoe 2005)  |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | mt |
| ISO 639-2 | mlt |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL | mlt |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo ar **malteg** (*malti*) komzet gant tro-dro da 350 000 den en holl, dreist-holl e Malta (300 000 den e 1975) ha dre ar bed en Aostralia, Kanada, Italia, Tunizia, ar Rouantelezh Unanet hag er Stadoù-Unanet.

Ur yezh semitek an hini eo diorroet diwar yezhoù arabek ar Maghreb ha chomet eo tost struktur ar yezh ouzh hini arabeg Tunizia e meur a geñver da skouer. Ar geriadur, avat, a zo bet levezonet-don gant ar yezhoù romanek ha dreist-holl gant an italianeg.

Seizh rannyezh ez eus:

* **Malteg unvan **Malteg ar Porzh **Malteg ar c'hornôg **Malteg ar reter **Malteg ar c'hreiz **Zuriekeg** (*zurrieq*)
* **Malteg Gozo**

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin, gant un nebeud lizherennoù ispisial ouzhpenn :

| Lizherenn | LFE |
| --- | --- |
| **Ċ** | tʃ |
| **Ġ** | dʒ |
| **GĦ** |   | talvezout a ra da hiraat ar vogalenn a-raok, a-hend all e vez distaget evel *c'h* brezhoneg e diwezh ur ger pe a-raok *h* |
| **Ħ** | ħ | evel *c'h* e brezhoneg. |
| **Ż** | z |

## Yezh ar sinoù

* Ar re vouzar a ra gant Yezh ar Sinoù Maltek.

## Gwelet ivez

* Arabeg
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez

* Pajenn diwar-benn ar malteg
* Morfologiezh ar verboù e malteg (PDF)
* L-Akkademja tal-Malti
* Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti
* Geriadur malteg-saozneg war-linenn

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porched ar yezhoù hag ar skriturioù**

---

Adkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.

 |
# Sung Jae-gi

**Sung Jae-gi**(Korea:성재기 成在基, ganet d'an 11 Gwengolo 1967 e Daegu, Sukorea - 26 Gouere 2013 e Seoul) a oa ur stourmer evit Gwirioù Mab-Den e Sukorea.

## Gwelet ivez

* (en) *Police continue search for missing men's rights activist*, Yonhapnews
* (en) *South Korean channel films suicide*
* (es) *Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación*
* (es) *Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión*
* (fr) *In memoriam 2013*

## Levrlennadur

* Gwregelouriezh
* Masculism

## Notennoù
# Romeg

| Romeg (*Rromanes, Rromanì*)

---

 |
| --- |
| Perzhioù |
| Komzet e : | dre ar bed a-bezh |
| Rannved : |
| Komzet gant : | 1 500 000 |
| Renkadur : | goude 100 |
| Familh-yezh : | Yezhoù indezeuropek
 Yezhoù indez-iranek
  Yezhoù indez-aryek
   **Romeg** |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | - |
| Akademiezh : | - |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | rom |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL |  |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

Ur yezh indez-aryek eo ar **romeg** (*romanes*, *romanì*), komzet gant tro-dro da 1,5 milion a *Romed* ha *sintad* (*jipsianed*) dre ar bed a-bezh.

* Roumania - 273 500 (1,2%)
* Slovakia - 253 943 (4,8%)
* Republik Tchek - 200 000 (1,7%)
* Bulgaria - 187 900 (2,48%)
* Hungaria - 150 000 (1,5%)
* Albania - 60 000 (1,67%)
* Gres - 40 000 (0,36%)
* Turkia - 10 633 (niveradeg 1960)
* Aostria - 6 273 (2001)

Genidik eus India eo ar yezh-mañ ha kar eo d'ar pandjabeg ha d'ar potwareg.

## Rannyezhoù

Meur a rannyezh zo :

1. *Vlac'heg* (*vlax*) (Albania, Serbia, Montenegro, Bosnia-ha-Herzegovina, Hungaria, Roumania, Moldova, Ukraina, Aostria
2. *Romeg balkanek* (Turkia, Gres, Bulgaria, Makedonia, Serbia, Montenegro, Roumania, Moldova hag Ukraina
3. *Romeg Kembre*
4. *Romeg Finland*
5. *Sinteg* (Aostria, Kroatia, Republik Tchek, Frañs, Alamagn, Italia, an Izelvroioù, Polonia, Serbia, Montenegro, Slovenia ha Suis)
6. *Romeg karpatek*  (Republik Tchek, su Polonia, Slovakia, Hungaria, Roumania ha Ukraina)
7. *Romeg baltek* (Estonia, Latvia, Lituania, norzh Polonia, Belarus, Ukraina ha Rusia)

Teir rannyezh zo ivez en Anatolia :

1. Romeg rumelek (*rumely*) e Uskudar ; geriaoueg levezonet-don gant ar gresianeg
2. Romeg anatolek ; geriaoueg levezonet-don gant an turkeg, ar c'hurdeg hag ar perseg
3. Romaneg pochek (*posha*), komzet gant ar jipsianed genidik eus Armenia.

## Statud ofisiel

Anzavet ez-ofisiel eo ar romeg er Stadoù-mañ : Alamagn, Aostria, Bosnia-ha-Herzegovina, Colombia, Danmark, Finland, Hungaria, Kosovo, Montenegro, Makedonia an Norzh, Norvegia, Polonia, Roumania, Serbia, Slovakia ha Sveden.

## Gwelet ivez

* Kaloeg

## Liammoù diavaez

* Stad ar yezh en Europa
* *Ethnologue*
* Geriadur romeg-saozneg
* Lech'ienn diwar-benn ar yezhoù romek (e spagnoleg)
* Elfennoù yezhadur (e spagnoleg)
# Vuk Karadžić

Vuk Karadžić
**Vuk Stefanović Karadžić** (distaget [ʋûːk stefǎːnoʋitɕ kâradʒitɕ] e serbeg, skrivet Вук Стефановић Караџић el lizherenneg kirillek) a oa ur yezhoniour serb, gwerinoniour, troour ha diazezer doare-skrivañ ar serbeg, ganet d'ar 7 a viz Du 1787 e Tršić, e-kichen Loznica, en Impalaeriezh Otoman d’an ampoent, ha marvet d'ar 7 a viz C'hwevrer 1864 e Vienna, en Impalaeriezh Aostria-Hungaria.

Unvaniñ ha kempenn a reas ar serbeg skrivet hag al lizherenneg implijet evit ar yezh-se. Dastum a reas kanaouennoù, barzhonegoù ha kontadennoù. Gantañ e voe savet ar geriadur kentañ e serbeg modern. Gantañ ivez e voe troet an Testamant Nevez e serbeg.

## E vuhez

Ganet e voe e-kichen kêr vihan Loznica, en Impalaeriezh Otoman d’an ampoent met e Serbia bremañ. Anvet e voe *Vuk* gant e dud, da lavaret eo « bleiz », evit gwareziñ anezhañ, rak e vreudeur hag e c’hoarezed a oa marvet holl diwar an dorzhellegezh.

Kemer a reas perzh en Emsavadeg Kentañ ar Serbed a-enep an Impalaeriezh Otoman etre 1804 ha 1813. Neuze e rankas tec'hout da Vienna ; eno e reas anaoudegezh gant yezhoniourien slavek all, evel Jernej Kopitar. Neuze e stagas da zastum kanaouennoù serbek ha da labourat war yezhadur ar yezh-se. E 1814 e embannas e Vienna un dastumad kanaouennoù pobl anvet *Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica* hag er bloavezh-se ivez e embannas ur yezhadur gant an titl *Pismenica srbskoga jezika*. Gant skoazell Jernej Kopitar en em lakaas da labourat evit modernaat doare-skrivañ ar serbeg. Tennañ a reas un toullad lizherennoù, aet diezhomm, eus al lizherenneg kirillek ha degas a reas unanig nevez bennak (evel Ђ). Gant e labourioù e voe eeunaet skritur ar serbeg ha tostaet e voe ar yezh skrivet ouzh ar yezh komzet. E c’her-stur e oa, hervez a gonter :

*Skriv evel ma komzez, lenn evel ma skrivez.*
Distaget e oa bet ar frazenn-se en a-raok, gant ar yezhoniour hag ar geriadurour alaman Johann Christoph Adelung. Met gant Karadžić e voe lakaet da dalvezout evit ar serbeg.

Labourat a rae gant ar soñj e vefe dihunet brogarouriezh ar Serbed gant e skridoù hag e c’hallfent, da-heul, en em sevel a-enep an Otomaned. Bez’ e voe ivez unan eus ar re a reas eus Kosovo kavell ar vroad serb .

Evit e holl labourioù ne resevas ket nemeur a skoazell : paour e voe e-pad ul lodenn eus e vuhez, ha n’eo nemet en e vloavezhioù diwezhañ en devoe ul leve digant ar priñs Miloš Obrenović.

## Un nebeud oberennoù

* *Pismenica srpskoga jezika* (yezhadur ar serbeg), 1814.
* *Narodne srpske pjesme I-V* (barzhaz serbek), Vienna ha Leipzig, 1823-1864.
* *Srpski rječnik* (Geriadur serbeg-latin-alamaneg), embannadur kentañ e 1818, eil embannadur e 1852.
* *Novi zavjet* (an Testamant Nevez troet e serbeg), lodenn gentañ e 1824, troidigezh klok e 1847, eil embannadur e 1857.
* Kontadennoù pobl serbek (1821, 1853, 1870…).

Ha skridoù all c’hoazh, e serbeg pe en alamaneg, diwar-benn ar serbeg.

## Notennoù
# Europa ar Gevred

Teñval: ar Balkanioù; sklaer: takadoù lakaet da vezañ en Europa ar Gevred a-wechoù.
Kartenn ma weler Europa ar Gevred, en traoñ a-gleiz livet rous-sklaer (kartenn alamanek).
Meizad **Europa ar Gevred** a glot mui-pe-vui gant ar Balkanioù. Ne ra ket Aozadur ar Broadoù Unanet gantañ evit e stadegoù. Ul lodenn anezhi a ya d'ober Europa ar Su, ul lodenn all Europa ar Reter.

## Ar stadoù

* Albania
* Bosnia-ha-Herzegovina
* Bulgaria
* Gres
* Kosovo
* Kroatia (Slavonia lakaet er-maez a-wechoù)
* Makedonia an Norzh
* Montenegro
* Serbia (Voivodina lakaet er-maez a-wechoù)
* Slovenia (lakaet a-wechoù en Europa ar C'hreiz)

### Lakaet a-wechoù

* Hungaria
* Republik Kiprenez (dre abegoù sevenadurel hag istorel)
* Moldova (dre abegoù sevenadurel hag istorel)
* Roumania
* Turkia (al lodenn europat anezhi : Trakia ar Reter)

## Gwelet ivez

* Balkanioù
* Europa ar Reter
* Europa ar Su