Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kanol Suez

Kanol Suez, he lec'hiadur ha gwelet diouzh an oabl (skeudenn NASA)
Emañ **Kanol Suez** (arabeg: قناة السويس, *Qanā al-Suways*) en Egipt, e kornôg Ledenez Sinai. Kleuziet eo bet evit digeriñ un hent d'al listri etre Porzh Said (*Būr Sa'īd*) war vord ar Mor Kreizdouar ha Suez (*al-Suways*) war ar Mor Ruz. 163 km hed a zo gantañ gant div lodenn, unan e Hanternoz al Lenn C'hwerv Veur hag an eil er Su betek pleg-mor Suez.

Ledan a-walc'h eo evit daou lestr-samm da vont a bep tu ha kleuziet eo bet e diwezh an XIXvet kantved evit ma chomfe al listri hep merdeiñ tro-dro da Afrika a-bezh ha kinnig d'an dezougerezh war vor un hent berroc'h etre Europa hag Azia. A-raok e veze dezouget ar varc'hadourezh war douar eus an eil mor d'egile.

Pouezus-bras eo ar ganol evit ekonomiezh ar vro, hag an trede andon teulenn (arc'hant estren) eo evit Egipt.

Igoret eo bet d'ar 6 a viz Eost gant prezidant bro Ejipt (Al-Sissi) ar "ganol nevez" a aotre d'un niver brasoc'h (war dro div wech miuoc'h) a bigi tremen. Padet en deus al labourioù ur bloavez leun. Ar chenchamentoù kaset a zo donedigezh ha ledanedigezh 35 km kanol met ivez touladenn 37 km kanol war al lodenn reter.

## Istor

### Henamzer

Ur ganol kornôg-reter a zo bet kleuziet gant ar Faraon Senousret III (XIIvet tierniezh - war-dro 1850 kent Jezuz-Krist) eus ar stêr Nil betek Suez.

## Liammoù diavaez
# Trovan ar C'hrank

Trovan ar C'hrank

tropic, ranndir| Rann eus | Hantervoul norzh  |
| Gwerzhid-eur | UTC+01:00  |
| Daveennoù douaroniel | 23°26′10″N 0°0′0″E  |
| Enebet ouzh | Trovan ar C'havr  |

  Eus Wikidata
Linenn Trovan ar C'hrank war ur blanisferenn.
**Trovan ar C'hrank** a vez graet eus ar c'helc'h a ra tro an Douar hag a verk al lec'h ar muiañ en norzh ma c'hall an Heol bezañ er zenit (pe "neinboent"), a-us dres da benn an arseller eta, d'an eur kreisteiz. Kement-se a c'hoarvez da vare goursav-heol an Hañv (tro an 20 a viz Mezheven). 23° 26’ 16’’ a-us d'ar c'heheder eo ledredenn Trovan ar C'hrank. En eneb en hantervoul su eo Trovan ar C'havr a reer anezhi.

Unan eus ar pemp ledredenn a reer ar muiañ ganti eo gant ar C'heheder, Trovan ar C'hrank, hag an daou gelc'h polel (kelc'h Arktika, kelc'h Antarktika).

## Anv

Dont a ra an anv diouzh steredeg ar C'hrank pa'c'h errue an Heol, e sin ar C'hrank da c'hoursav-heol an hañv e steredoniezh.

## Pennadoù kar

* Keheder
* Trovan
* Trovan ar C'havr
# Arabia

Arabia, gwelet eus an egor.
**Arabia** (العربيّة, *al-'Arabīyah* en arabeg) zo ul ledenez vras e mervent Azia, tost da Afrika. Dezerzhioù a ya d'ober ar braz anezhi. Alies e reer anv ivez eus **ledenez Arabia** pe **al ledenez arab**.

Bevennet eo al ledenez gant ar Mor Ruz ha Pleg-mor Aqaba er c'hornôg, gant Mor Arabia er c'hreisteiz ha gant Pleg-mor Oman ha Pleg-mor Persia er reter. En hanternoz dezhi emañ stadoù Israel, Jordania, Irak ha Koweit. War an dachenn bolitikel eo rannet al ledenez etre ar c'hwec'h stad-mañ (eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ):

* Arabia Saoudat
* Yemen
* Oman
* Emirelezhioù Arab Unanet (EAU)
* Qatar
* Bahrein

## Gwelet ivez

* Arabia-Eürus
* Arabia Petraea, pe Arabia-Veinek
# Mor Ruz

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Distag diouzh ar Mor Ruz eo Mor Arabia
Ar **Mor Ruz** zo ur mor etre Norzhafrika (er C'hornôg) ha Mervent Azia (er Reter). Hir ha strizh eo, 2 250 kilometr a hirder ha war-dro 335 kilometr a ledander d’ar muiañ. Stumm ur vrec'h-vor divent en deus, klozet en Norzh hag oc'h echuiñ gant div ganol-vor oc'h ober evel tres kerniel: brec'h-vor Suez ha brec'h-vor Aqaba. Digor eo er Su trema Meurvor Indez.

## Broioù amezek

* War an aod kornôk emañ: Egipt, Soudan, Eritrea ha Djibouti.
* War an aod reter emañ: Arabia Saoudat ha Yemen, met war vrec'h-vor Aqaba ez eus div riez hag o deus pep a brenestr bihan warnañ, Israel (porzh Eilat) ha Jordania (porzh Aqaba).
# Enez Taiwan

**Taiwan** (臺灣 e sinaeg, pe aliesoc'h 台灣; en doare eeun 台湾; *pinyin*: Táiwān) a zo un enezenn lec'hiet er gevred da Sina gevandirel, er su da Japan, hag en norzh d'ar Filipinez, Graet e vez ivez alies *Taiwan* eus an tiriadoù e dalc'h Republik Sina a zo dindan he beli Taiwan hag ivez inizigoù ha enezegi a bep seurt: Penghu (pe inizi Pescadores), Jinmen ha Matsu.

Kartenn Taiwan
Taiwan gwelet gant ul loarell
E yezhoù ar c'hornaoueg ez eus bet graet e-pad pell gant stummoù deuet diwar an anv bet roet gant ar Bortugaliz (*Illha Formosa*, enez kaer) er XVIvet kantved, eleze **Formoza** e brezhoneg. N'eo ket aet da get an implij-se c'hoazh met war nebeutaat emañ.

Evit ar stad, mont da welet **Republik Taiwan**.

## Istor

### XIXvet kantved

* Mae 1874 : aloubet e voe an enezenn gant Japan.
* Du 1874: tennet e voe e nerzhioù milourel gant Japan.

#### Brezel etre Sina ha Bro-C'hall

* Dilestrañ a reas ar C'hallaoued e Norzh an enezenn d'ar 5 a viz Eost 1884 met rankout a rejont ambarkiñ en-dro an deiz war-lerc'h. Distreiñ a rejont ha kemeret e voe porzh Keelung gante d'ar 1añ a viz Here met ne c’helljont ket mont pelloc’h. Echuet e voe ar c’hampagn e miz Ebrel 1885.

#### Aloubadeg 1895

* Mae-Here : aloubet e voe Taiwan gant Japan en-dro. Gant Feur-emglev Shimonoseki e voe roet an enezenn da Japan .

## Notennoù
# Sahara

Sahara

dezerzh| Anv er yezh orin | الصحراء الكُبرى  |
| Kevandir | Afrika  |
| Gwerzhid-eur | UTC+01:00  |
| Daveennoù douaroniel | 23°4′47″N 12°36′44″E  |
| Poent uhelañ | Emi Koussi  |
| Lowest point | Qattara Depression  |
| Köppen climate classification | hot desert climate  |

Wikimedia | © OpenStreetMap  Eus WikidataAr **Sahara** (arabeg الصحراء الكبرى *aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā,* yezhoù berberek ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ *Tiniri* pe ⵜⵏⵔ *Tenere)* a zo ur gouelec'h bras-meurbet e Norzh Afrika. Ar brasañ dezerzh tomm eus ar bed eo gant en tu-hont da 9 milion a gilometradoù-karrez. Mont a ra eus ar Mor Ruz er reter betek ar Meurvor Atlantel er c’hornaoueg, bevennet eo er su gant ar Sahel. Dont a ra an anv eus an arabeg صحراء, "ṣaḥrā´", hag a dalvez kement ha "dezerzh".

* Ar Sahara e Libia

Ar Sahara a zo ur ranndir deuet da vezañ dezherzhel e 6 000 kent J-K. Bras divent eo an dezerzh–se, 15 gwech brasoc'h eget Bro-C'hall eo, lec'hiet e norzh Afrika. An anv "Sahara" a dalvez kement ha dezerzh pe gouelec’h en arabeg. Brasañ dezerzh ar bed eo gant 8,5 million a gilometradoù karrez. Treuziñ a ra an dezerzh-se Afrika eus ar Meurvor Atlantel betek ar Mor Ruz hag eus ar Mor Kreizdouarel betek su Trovan ar C'hrank. En em astenn a ra ar Sahara war 10 bro: Aljeria, Egipt, Libia, Mali, Maroko, Maouritania, Niger, Soudan, Tchad ha Tunizia. Brasañ dezerzh tomm ar bed eo. Annezidi zo, "kantreidi" a vez graet diouto (tud ha na chomont ket da vevañ war ar memes lec'h a- hed o buhez); an Douareged, ar Vaoured hag an Douboued. Dilec'hiañ a reont eus lec'h da lec'h er Sahara. Bevañ a reont o sevel loened, kañvaled ha givri. Bez’ ez eus ivez an "arsezidi" hag a chom bepred en ul lec'h (ar c'hontrol diouzh ar gantreidi) hag a c'hounez gwez palmez, legumaj ha edaj. Douar kondon ar Sahara a zo pinvidik: gaz leskiñ, eoul-maen, uraniom, houarn, kouevr ha glaou.

## Ar Sahara hag emgann Aljeria

E 1956 eo bet dizoloet an eoul-maen hag ar gaz leskiñ evit ar wech kentañ er Sahara,gant ur c'hevredad gall, ar *C.F.P.A*. Dizoloet e oa bet ar brasañ tachennad eoul-maen en Aljeria. D'ar c'houlz -se, ur ministr gall eus ar Vvet republik a lâras :«Bro-C'hall na c'hello ket kenderc'hel da ledanaat en Afrika ha pinvidigezh an douaroù Afrikan na c'hello ket bezañ korvoet hep Bro-C'hall». Abalamour da se, eo chomet an aferioù eoulmaen gall-aljerian bev e-pad emgann Aljeria gant ur c'hevrad sinet hag a lavare ne vefe ket distrujet ar staliadurioù eoulmaen gant an FLN. Koulskoude, pleustradegoù a zo bet graet gant ar soudarded gall. Tennañ a raent bombezennoù er *Sahara* evit gwelet ha mont a raent mat en-dro. Gant se eo bet distrujet ivez un tamm an natur en dezerzh-se.

> *La France est et demeure une Grande puissance. Elle mobilisera ses forces pour que se réalise le miracle saharien. De grandes richesses, en charbon, en fer, en pétrole, en gaz naturel, des Territoires du Sud, seront mises en valeur. La Métropole apportera sa technique et ses investissements; l'Algérie apportera sa main d'œuvre de plus en plus qualifiée et demain ses cadres. La mise en valeur du désert du Sahara c'est la grande tâche de notre génération.*
>
>  – Charles de Gaulle
>
>
# Strizh-mor Malaka

Strizh-mor Malaka

strizh-mor| Anv er yezh orin | Selat Melaka, Selat Melaka  |
| Bro an diazad | Malaysia, Indonezia, Singapour  |
| Anvet diwar | Malacca  |
| Bro | Indonezia, Malaysia, Singapour, Thailand  |
| Daveennoù douaroniel | 2°49′59″N 101°2′13″E  |

  Eus Wikidata
Emañ **strizh-mor Malaka** etre Ledenez Malaysia hag Indonezia (ul lodenn anezhi, enez Sumatra). Ul liamm etre Mor Andaman, ul lodenn eus Meurvor Indez, ha Mor Sina ar Su eo dre un tremen hir kenañ hag ar strizh-mor hirañ er bed eo: 930 km hirder zo dezhañ, hag etre 38 ha 393 km ledanded, met e anvet ar poentoù strishañ strizhoù-mor ivez ken ez eus ur strizh-mor Philips, ar poent strishañ a gaver e strizh-mor Singapour !

Ul lec'h treizhidell-mor eus ar pouezusañ er bed eo strizh-mor Melaka pa vez implijet evit kas an darn vuiañ eus an tireoul o deus ezhomm Sina ha Japan, ar re-se e-touez bevezerien vrasañ an energiezh. Daou borzh-kenwerzh bras a zo war e riblennoù, Malaka (Indonezia), ur gêr anvet *Malakka* pe *Malacca* e meur a yezh, ha Singapour, ar "geoded-riez", da-gentañ-holl.

## Pouez douarstrategel

Strizh-mor Malaka (e glas teñval)

Un hent-mor strategel eo ar strizh-mor, kevatal e-keñver an treizhidell da Ganol Suez. Muioc'h eget 50 000 lestr a ya drezañ bep bloaz, da lavaret eo 20 pe 25% treizhidell-vor er bed hag an hanter eus an tireoul treuzdouget war vor.

Ul liamm bedel eo pa 'z eus 4 riez eus ar re galloudusañ ha plobetañ, tal e benn kornôg India ha Indonezia war e riblenn Su ha pelloc'h Sina ha Japan.

Kudennoù surentez a zeu bemdez diwar ar morbreizherezh (morbreizherien a zo etre Malaysia ha Borneo) hag dreist-holl ez eus aon ma ve taget ul lestr bras gant sponterien : ken strizh eo ar ganol-vor en e greiz (ha n'eus nemet 25 m donded) ma vije posupl stankañ anezhañ evit pell hag e vije ur skoilh bras evit armerzh ar bed.
# Singapour

|  |
| --- |
| Republic of Singapore (Saozneg) Republik Singapura (Malayeg) 新加坡共和国 (Sinaeg) சிங்கப்பூர் குடியரசு (Tamileg)Republik Singapour** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Banniel | skoed-ardamez |

 |
| Ger-stur : *"Majulah Singapura"*  (Malayeg) *"Onward, Singapore"*  (Saozneg) ("War-raok Singapour") |
| Kan broadel: *Majulah Singapura* |
| Lec'hiadur Singapour |
| Kêr-benn (ha kêr vrasañ) | Singapour 1°17′N 103°51′E |
| Yezh(où) ofisiel | saozneg, malayeg, mandarineg, tamileg |
| **Gouarnamant** | Republik parlamantel |
|  - Prezidant | Tharman Shanmugaratnam |
|  - Kentañ ministr | Lee Hsien Loong |
| Gorread |
|  - Hollad | 704 km² (190) |
|  - Dour (%) | 1,4 |
| Poblañs |
|  - istimadur 2020 | 5 685800 () |
|  - Stankter | 6 369,2/km² (4) |
| Moneiz | Dollar Singapour (`SGD`) |
| Gwerzhid-eur | (UTC+8) |
|  - Hañv (Eur hañv) | (UTC+8) |
| Kod kenrouedad | .sg |
| Kod pellgomz | +65 |

**Republik Singapour** zo ur gêr-Stad e Gevred Azia, e su al Ledenez malaysat. Er C'hornôg emañ strizh-mor Malaka, er Su an Inizi Riau (Indonezia), hag er Reter Mor Su Sina. An eil poblañs stankañ er bed he deus. Diazezet e voe ar gêr e 1819 gant Stamford Raffles evel kontouer kenwerzh evit an Impalaeriezh vreizhveurat. Emren e voe Singapour e 1959 hag ur vro dizalc'h e 1965.

Un armerzh galloudus he deus bremañ, unan eus ar pevar Tigr aziat eo. Ur republik parlamantel eo. Sez ar C'henober Armerzhel evit Azia-Habask eo, hag ezel eo ivez eus ar Broadoù Unanet, Aozadur Bedel ar C'henwerzh, Kuzuliadeg Azia ar Reter, Emsav ar re e-maez bloc'h ha Kenglad ar Broadoù.

## Douaroniezh

Da 4 680 600 a dud e save ar boblañs e 2007, da 4 117 700 e 2000 (- 12%) ha da 5 685 800 e 2020 (+ 38% e-keñver ar bloaz 2000) .

## Monumantoù ha traoù heverk

Iliz-veur Saint Andrew
## Liammoù diavaez

* Gouarnamant :
	+ (en) porched enlinenn gouarnamant Singapour
* Titouroù hollek :
	+ (en) roll lec'hiennoù diwar-benn ar vro gant *UCB Libraries GovPubs*
	+ (en) Singapour kinniget gant *BBC News*
	+ kartenn Singapour gant WikiMapia

Stadoù Azia[diskouez]
 **Stadoù Azia**
Afghanistan • Arabia Saoudat • Armenia2 • Azerbaidjan1 • Bahrein • Bangladesh • Bhoutan • Brunei • Egipt3 • Emirelezhioù Arab Unanet • Filipinez • India • Indonezia5 • Iran • Iraq • Israel • Japan • Jordania • Jorjia1 • Kambodja • Kazac'hstan1 • Kiprenez2 • Kirgizstan • Korea an Norzh • Korea ar Su • Koweit • Laos • Liban • Malaysia • Maldivez • Mongolia • Myanmar • Nepal • Oman • Ouzbekistan • Pakistan • Qatar • Rusia1 • Republik Pobl Sina • Republik Sina (Taiwan) • Singapour • Siria • Sri Lanka • Tadjikistan • Thailand • Timor ar Reter4 • Turkia1 • Turkmenistan • Viêt Nam • Yemen

**Stadoù ha n'int ket anavezet :** Nagorno-Karabac'h2

**Tiriadoù gant ur statud dibar :** Hong Kong • Makao • Palestina

1. En Europa evit un darn. 2. En Azia e-keñver douaroniezh met a vez sellet outi evel un tamm eus Europa evit abegoù istorel ha sevenadurel.
3. En Afrika evit ar braz. 4. Lakaet a-wechoù en Okeania. 5. En Okeania evit un darn.

Aozadur Broadoù Gevred Azia (ASEAN)[diskouez]
 Brunei •  Kambodja •  Indonezia •  Laos •  Malaysia •  Myanmar •  Filipinez •  Singapour •  Thailand •  Viêt Nam
# Trovan ar C'havr

Linenn Trovan ar C'havr war ur blanisferenn.
**Trovan ar C'havr** a vez graet eus al ledred a ra tro an Douar hag a verk al lec'h ar muiañ er su ma c'hall an Heol bezañ er zenit (pe "neinboent"), dres a-us penn an arseller eta, d'an eur a greisteiz (12 h 00 min). Kement-se a c'hoarvez da c'hoursav-heol ar Goañv (war-dro an 21 a viz Kerzu). 23° 26’ 15’’ a-is d'ar c'heheder eo ledredenn Trovan ar C'havr. An eneb en hantervoul norzh eo Trovan ar C'hrank.

Unan eus ar pemp ledredenn implijetañ eo gant ar C'heheder, Trovan ar C'havr, hag an daou gelc'h polel (kelc'h Arktika, kelc'h Antarktika).

## Anv

Dont a ra an anv diwar hini steredeg ar C'havr pa'c'h antre an Heol e sin ar C'havr da c'hoursav-heol ar goañv e steredouriezh.

## Pennadoù kar

* Keheder
* Trovan
* Trovan ar C'hrank
# Meurvor Atlantel

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Meurvor Atlantel

meurvor| Rann eus | meurvor ar bed, Douar  |
| Adstêr | Una River, Una River (Una, Bahia), Amazon  |
| Anvet diwar | Atlas  |
| Anv annezidi | Atlantic  |
| Bro | talvoud ebet  |
| E tiriad | Dourioù etrebroadel  |
| Daveennoù douaroniel | 0°0′0″N 30°0′0″W  |
| Lowest point | Milwaukee Deep  |
| A zo stok ouzh | Baetic Depression, Afrika an Norzh, Meurvor Indez  |
| Staget ouzh | Atlantic Continental Shelf  |

  Eus Wikidata
Ar Meurvor Atlantel: etre Amerika en un tu, hag Europa hag Afrika en tu all
Unan eus meurvorioù ar blanedenn Douar eo ar **Meurvor Atlantel**, er reter da gevandir Amerika, hag er c'hornôg da Europa hag Afrika, hag an eil brasañ eo ivez. Goleiñ a ra tost d'ur bempvedenn (1/5) eus gorread ar blanedenn.

E Norzh ar Meurvor Atlantel e kaver Meurvor Arktika, hag er Su Meurvor ar Su.

3×1017m³ eo kementad ar meurvor.

## An anv

Dont a ra e anv eus hini Atlas, a oa un Titan e mojennoù Hellaz kozh. Talvezout a ra kement ha "Mor Atlas" eta. Koshañ meneg anezhañ a gaver en Istorioù Herodotos war-dro 450 kent J.-K.

E brezhoneg e vez graet ar **Mor-Bras** pe an **Atlantik** eus ar meurvor-se ivez.

### Er yezhoù keltiek

* *Môr Iwerydd* a vez graet anezhañ e kembraeg.
* *Cuan Siar* eo e skoseg.

## Muzulioù

3 338 metrad eo donder well-wazh ar meurvor, ma talc'her ar morioù amezek er gont, pe 3 926 metrad ma ne reer ket. Donañ ma'z eo eo 8 605 metrad e Foz Puerto Rico.

Evit al ledanded a ya eus 2 848 kilometrad etre Brazil ha Liberia da ur 4 830 kilometrad etre SUA hag Afrika an Hanternoz.