Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Global Positioning System

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Loarelloù ar reizhiad GPS
Ar **Global Positioning System** ("Reizhiad lec'hiañ hollek"), berraet dre **GPS** peurliesañ, zo ur reizhiad hag a c'hall lec'hiañ dre loarell kement implijer war an Douar pe en e ardremez, gantañ ur resever GPS, ne vern pelec'h e vefe (gant ma vo a-wel da beder loarell da vihanañ), noz-deiz ha ne vern liv a zo gant an amzer. Gallout a ra reiñ lec'hiadurioù hag euriadurioù resis-kenañ. Gant Stadoù-Unanet Amerika e vez dalc'het a-ratre ar reizhiad digoust-se.
# Keheder

keheder

Kelc'h bras, circle of latitude, equator| Daveennoù douaroniel | 0°0′0″N 0°0′0″E  |

  Eus Wikidata

Ar **c'heheder** a zo ur c'helc'h faltazius treset war ur blanedenn pe un dra steredoniel ken e chom atav war hanter an hent etre ar poloù. Rannet e vez ar blanedenn etre un hemisferenn norzh hag un hemisferenn su.

Diwar an termenadur eo 0° da ledred ar c'heheder. Kelc'h keheder ar Voul-Douar a zo war-dro 40 075 km hed.

E-touez ar pemp kelc'h led jedet diwar al liamm etre troiadur an Douar ha tresad e orbit tro-dro d'an Heol eo ar c'heheder hag ivez al ledred nemetañ dezhañ tres ur c'helc'h bras-tre.

Dre e zilec'hiañ mareel en oabl e tremen ar Heol just a-us d'ar c'heheder div wech bep bloaz er boentenn vernel e keided an nevezamzer e miz Meurzh hag e keided an diskaramzer e miz Gwengolo. D'an 21 a viz Meurzh ha d'an 21 a viz Gwengolo e kouezh bannoù an Heol sonn hag a-serzh d'an Douar.

War ar c'heheder e sav hag ez a da guzh an Heol dindan vunutennoù nemetken. Padout a ra gouloù an deiz kement hag an noz pa cheñch padelezh div lodenn an devezh e takadoù en Norzh hag er Su d'ar c'heheder.

## Hin ar c'heheder

E takad an trovanoù m'emañ ar c'heheder e-kreiz anezho ez eus daou vare-amzer, unan gleb hag unan sec'h, met tost d'ar c'heheder e vez glaveier bemdez. Koulskoude e kaver diforc'hioù er mareou-amzer diwar an uhelded ha nester ar meurvorioù.

E toleadoù touristel e weler panelloù-hent a ro da c'houzout e tremen ar c'heheder dre eno
War hed ar c'heheder e kaver meurvorioù peurvuiañ.

Al lec'h uhelañ war ar c'heheder a zo 4 690 m uhelder dezhañ 77°59′31" W war dinaou Su ar Volcán Cayambe (kern : 5 790 m) en Ecuador ken eo al lec'h nemetañ ma tremen linenn ar c'heheder war an erc'h.

## Riezoù ha broioù ma tremen ar c'heheder enno

Tremen a ra ar c'heheder dre diriad pe zourioù tiriadel 14 bro. Eus 0 hedred (Kornôg Afrika) etrezek ar Reter :

### Afrika

* São Tomé ha Príncipe – o'tremen dre an enezennig Ilhéu das Rolas
* Gabon
* Republik Kongo
* Republik Demokratel Kongo
* Ouganda – en ur gontañ enezennigoù e Lenn Victoria
* Kenya
* Somalia

### Azia

* Maldivez – tremen a ra etre Atoll Gaafu Dhaalu hag Atoll Gnaviyani
* Indonezia – treuzañ a ra kalz inizi, menegomp Sumatra, Borneo, Sulawesi ha Halmahera

### Oseania

* Kiribati – tremen a ra etre Atoll Aranuka hag Atoll Nonouti en Inizi Gilbert
* Enez Baker (*unincorporated territory* ar SUA) – tremen a ra dre an dourioù tiriadel (NB ar c'heheder a dremen ivez dre an *Exclusive Economic Zones* war-dro Enez Howland hag Enez Jarvis met ket dre o ziriadoù)

### Amerika ar Su

* Ecuador – o kontañ Enez Isabela en Inizi Galápagos. An anv *Ecuador* a dalvez kement ha "keheder" e spagnoleg.
* Kolombia
* Brazil – o kontañ enezennoù e beg ar stêr Amazon hag o-tremen dre Macapá, kêr-benn stad Amapá.

Daoust d’hec'h anv, n'eus lec'h ebet e Ginea ar C'heheder hag a zo treuzet gant ar c'heheder. Koulskoude emañ hec'h enez Annobón 100 mil (unanenn hirder angl-ha-saoz) e Su an c'heheder hag emañ rest ar vro en Norzh.
# Kelc'h Arktika

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Kartenn hag a ziskouez Kelc'h Arktika e ruz.
Dre reol e vez market pemp led war ar planisferennoù, **Kelc'h polel Arktika** en o zouez. War al ledenn 66° 33′ 39″ (pe 66.56083°) emañ, da lavaret eo oc'h ober tro an Douar kenstur hag ar C'heheder ken ez eus ur skouer 66° 33′ 39″ etre al linennoù a ya eus pep hini eus al ledoù (kelc'hioù ha Keheder) betek kreizenn ar Voul-Douar. E-kreiz kalotenn ar sferenn emañ ar Pol Norzh.

Merkañ a ra Kelc'h Artika al ledred suañ ma c'hall bezañ noz a-hed an deiz. Kement-se a c'hoarvez da c'hoursav-heol ar Goañv.

Anvet eo an takad enklozet gant Kelc'h Arktika, Arktika, homañ goloet evit an darn-vuiañ gant Meurvor Arktika.

## Riezoù treuzet gant Kelc'h Arktika

Norvegia, Sveden, Finland, Rusia, Stadoù-Unanet (Stad Alaska), Kanada, Danmark (Stad emren Greunland)

## Sell ivez

* Kelc'h Antarktika
* Meurvor Arktika
* Pol Norzh
# Azia

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Kartenn ar bed o tiskouez lec'hiadur Azia
**Azia** eo al lodenn kreiz ha reter eus kevandir Eurazia hag Azia eo Eurazia a-bezh war-bouez ledenez Europa. Koulskoude, e-keñver ar c'heologiezh hag an douaroniezh, n'eo ket Azia ur c'hevandir nag un iskevandir. En Azia e kaver war-dro 60% eus poblañs ar bed.

Diaes eo kavout harzoù resis, dreist-holl etre Europa hag Azia :

* Etre Azia hag Afrika : Kanol Suez hag ar Mor Ruz
* Etre Azia hag Europa :

A-hed strizh-mor an Dardanelled, mor Marmara, strizh-mor ar Bosfor, a-dreuz ar Mor Du, a-hed aridennadoù ar C'haokaz hervez lod tud, er wantenn Kouma-Manych hervez lod all, a-dreuz ar Mor Kaspia, a-hed ar stêr Oural hervez lod, a-hed ar stêr Emba hag ar menezioù Oural hervez lod all hag enezeg Zemlya-Nevez.

E-keñver ar rannoù politikel e lakaer en Azia Eurazia war-bouez Rusia, met an inizi nes a gaver er Meurvor Indez hag er Meurvor Habask a vez lakaet da heul.

Skeudenn dre loarell eus Azia
## Gerdarzh

Dont a ra ar ger eus ar gresianeg kozh Ασία (*Asia*) dre al Latin, gwelet evit ar wech kentañ e testennoù Herodotos o taveiñ da Azia Vihanañ pe diwar-benn ar Brezelioù persat, o taveiñ d'an Impalaeriezh pers e-tal Bro-C'hres hag Egipt. Meneget eo bet gant Homeros un tiern o ren meur a geoded ha kevredet gant Troaz, Asios e anv, mab da Hirtacos.

## Rannoù

Rannoù Azia
Ken bras eo Azia ma vez rannet alies e meur a rannvedig. Sed amañ an doare a zo degemeret gant Aozadur ar Broadoù Unanet:

- ██ Azia an Norzh

- ██ Azia ar C'hreiz

- ██ Azia ar Mervent

- ██ Azia ar Su

- ██ Azia ar Reter

- ██ Azia ar Gevred

|  |
| --- |
| **Kevandirioù ha rannvedoù** |
|  Norzhamerika |  Europa |  Eurazia |  Azia |
|  Amerikaoù |  Eurafrazia |  Okeania |  Aostralia |
|  Suamerika |  Afrika |  Antarktika | Gourgevandirioù kozh : Gondwana • Laurazia • Pangea • Rodinia |

Stadoù Azia
 **Stadoù Azia**
Afghanistan • Arabia Saoudat • Armenia2 • Azerbaidjan1 • Bahrein • Bangladesh • Bhoutan • Brunei • Egipt3 • Emirelezhioù Arab Unanet • Filipinez • India • Indonezia5 • Iran • Iraq • Israel • Japan • Jordania • Jorjia1 • Kambodja • Kazac'hstan1 • Kiprenez2 • Kirgizstan • Korea an Norzh • Korea ar Su • Koweit • Laos • Liban • Malaysia • Maldivez • Mongolia • Myanmar • Nepal • Oman • Ouzbekistan • Pakistan • Qatar • Rusia1 • Republik Pobl Sina • Republik Sina (Taiwan) • Singapour • Siria • Sri Lanka • Tadjikistan • Thailand • Timor ar Reter4 • Turkia1 • Turkmenistan • Viêt Nam • Yemen

**Stadoù ha n'int ket anavezet :** Nagorno-Karabac'h2

**Tiriadoù gant ur statud dibar :** Hong Kong • Makao • Palestina

1. En Europa evit un darn. 2. En Azia e-keñver douaroniezh met a vez sellet outi evel un tamm eus Europa evit abegoù istorel ha sevenadurel.
3. En Afrika evit ar braz. 4. Lakaet a-wechoù en Okeania. 5. En Okeania evit un darn.
# Mor Norvegia

Kartenn eus Mor Norvegia (en alamaneg) gant ar bevennoù anezhañ (linenn ruz).
**Mor Norvegia** (e norvegeg *Norskehavet*) a zo ur mor en Hanternoz d’ar Meurvor Atlantel, etre aodoù Norvegia er Reter, enez Jan Mayen er Gwalarn, Island er C’hornaoueg hag an inizi Faero ha Shetland er C’hreisteiz. Digor eo war ar Meurvor Atlantel ha Mor an Hanternoz er Su, war Mor Barents er Biz ha war Mor Greunland en Norzh.

En em astenn a ra Mor Norvegia war ur gorread a 1 380 000 km2, hag etre 1 600 ha 1 750 metr eo e zonded well-wazh, 3.970 m en e zonañ.

N’eus inizi nemet tro-dro d’ar Mor (Jan Mayen, Faero). Met troc’het-didroc’het eo aod kornaoueg Norvegia, gant e-leizh a fjordoù hag a inizi evel an inizi Lofoten.
# Strizh-mor Bering

Strizh-mor Bering

strizh-mor| Rann eus | Meurvor Habask, Meurvor skornek Arktika  |
| Bro an diazad | Rusia, Stadoù-Unanet  |
| Anvet diwar | Vitus Bering  |
| Bro | Stadoù-Unanet, Rusia  |
| E tiriad | Alaska  |
| Daveennoù douaroniel | 65°45′0″N 168°58′37″W  |
| Coordinates of geographic center | 65°51′41″N 168°53′11″W  |

  Eus Wikidata
Emañ '*Strizh-mor Bering* etre Kab Dejnev (Siberia, Rusia), hemañ al lec'h reterañ (169°43' W) a zo en Azia, ha Kab Priñs Kembre (Alaska, SUA), hennezh al lec'h kornôkañ (168°05' W) e Norzhamerika. Emañ al lodenn strishañ un tammig er Su da Kelc'h Arktika (65° 40' N) ha war-dro 83 km eo e ledander pa 'z eus un donder etre 30 ha 50 m.

Un nor etre Mor an Dchoutchked, ul lodenn eus Meurvor Skornek Arktika, ha Mor Bering, ul lodenn eus ar Meurvor Habask, eo.

Anvet eo bet ar strizh-mor goude Vitus Bering, un ergerzher danat a oa o labouarat evit ar Rusianed pa dreuzas ar ganol-vor e 1728.

E kreiz ar strizh-mor emañ an Inizi Diomed (SUA), ma 'z eus ur gêriadenn gant ur skol vihan.

Kinniget ez eus bet meur a wech sevel ur pont pe un tunel danvor evit kenliammañ Siberia hag Alaska ; koulskoude e oa ur pont-douar naturel e-pad Oadvezh ar Skorn, anavezet evel pont-douar Bering.

E miz Meurzh 2006, ar Breizhveuriad Karl Bushby hag ar reder-bro gall-ha-stadunanat Dimitri Kieffer a dremenas war droad war ar mor skornet oc'h ober 90 km dindan ur pemzektez, met ne voent ket aotreet gant ar warded da vont pelloc'h e Rusia ha lakaet e voent en toull-bac'h evit ur frapadig.

* Kartenn-verdeiñ Strizh-mor Bering

## Liammoù diavaez

* (en) '**Epic explorer crosses frozen sea *(BBC). Kavet : 08/01/2024.