# Dada

**Dada** a oa ul luskad arzoù (livañ, pegañ, dañsal, ezteurel, seniñ hag all) kaset da benn gant kefredourien hag arzourien. Bez e voe eus al luskad etre 1916 ha 1925. War gresk ez eas ar strollad hag e vrud, daoust d'ar Brezel-bed kentañ. Pal al luskad a oa en em zizober (doare *tabula rasa*) eus kement redi a oa a-fet ideologiezh, politikerezh hag arzoù.

Skritell *Kleine Dadasoirée*. gant Theo van Doesburg, miz Genver 1923 (?)
## Krouidigezh

Ez-ofisiel e voe ganet Dada d'ar 5 a viz C'hwever 1916 en davarn anvet Cabaret Voltaire e Zürich (Suis). Savet e voe gant Hugo Ball, Richard Huelsenbeck, Tristan Tzara, Jean Arp, Marcel Janco ha Sophie Taeuber. Peurliesañ e vez lavaret e voe digoret ur geriadur dre zegouezh, hag evel-se e voe kavet ar ger dada. Un doare a oa da enebiñ ouzh ar brezel, hag un doare ivez d'ober goap eus kement luskad a echue e *-ouriezh*. Hervez Giovanni Lista e vefe bet ivez un doare da dostaat ouzh ar yaouankiz (e dibenn an XIXvet kantved e savas reuz war an doare da dresañ kezeg, d'ar mare-se e lavaras Gauguin :*« Quant à moi, j'ai reculé dans mon enfance jusqu'à mon dada »*. A-raok ar brezel e lavaras ivez Hugo Ball e oa ret "saveteiñ ar marc'h koad bihan". En e zeizlevr (18 a viz Ebrel 1916) e c'haller lenn ivez :*"Dada signifie « oui, oui » en roumain, « cheval à bascule » et « marotte » en français. Pour les Allemands, c'est un signe de naïveté un peu folle, de lien très étroit entre la joie de la procréation et la préoccupation pour la voiture d'enfant."*

## Diorren Dada

Ur pennadig a-raok fin ar Brezel bed kentañ e voe diazezet dada e Berlin, Hannover ha Köln. Ar manifestoioù a voe kaset betek Pariz, daoust d'ar c'hontrollerezh.
Diazezet e oa oberiantizoù dada war ar fent hag an atahin, ha foran e oa o oberiantizoù. Da skouer, Hannah Höch, hag a drese patromoù dilhad evit ur gazetenn, ha goude-se e ch implije anezho en-dro : didroc'hañ a rae anezho a-benn sevel pegadurioù politikel. Evit ar wech kentañ ivez e voe ul luskad arzoù a roas plas d'ar merc'hed, hag e dada e voent gwelet evel par d'ar baotred.
Er bed a-bezh e tiorrenas dada, hag ul levezon e voe evit meur a arzour, en o zouez an arzourien dreistrealour evel Max Ernst, André Breton, René Crevel, Robert Desnos, Paul Éluard, Philippe Soupault, Robert ha Sonia Delaunay.

## Dibenn dada

Diaes eo gouzout pevare e chomas al luskad a-sav. Meur a dada a voe, d alavaret meur a zibenn ivez. Adalek 1920 ez eas al luskad war wanaat hervez André Breton hag Aragon, (gwelout *Projet d'histoire littéraire contemporaine*), a lavar ec'h echuas al luskad tro 1921-1922. E miz Du 1921 e voe embannet er gazetenn velgiat *Ça Ira !* e oa marv dada.

Ma kreder Marc Dachy e chomas dada a-sav pa voe aozet prosez Maurice Barrès. Ez-ofisiel e voe anvet "*Mise en accusation et jugement de Maurice Barrès pour crime contre la sûreté de l'esprit*". Met ne felle ket da Tristan Tzara, Francis Picabia, Georges Ribemont-Dessaignes, Erik Satie pe Clément Pansaers e vefe aozet ur gwir brosez. Tzara a asantas bezañ degemeret evel test nemetken, padal e felle da André Breton e vefe aozet ur gwir brosez. Bec'h a savas etrezeo, ha Tzara a guitaas ar sal, asambles gant Picabia ha re all. Kemend-se a c'hoarvezas d'an 13 a viz Mae 1921. Marcel Duchamp a nac'has kas e oberennoù d'an diskouezadeg dada aozet gant Tzara e miz Even, Breton a gendalc'has da bellaat diouzh ar strollad.

## Oberennoù dada

Jean Arp
* *Symétrie pathétique* broderezh diwar un dresaddenn gant Jean Arp.
* *Fleur-marteau*

Marcel Duchamp
* *Roue de bicyclette* (1915), ar ready-made kentañ
* *Fontaine* (1917), ur ready-made all
* *L.H.O.O.Q.*, (1919, pe Mona Lisa gant barv ha mouroù
* *Tu m'*  (1920) gwelout.
* *Rotative plaques verre* (1920), arz rakbsikiedelek gwelout.
* *Marcel Duchamp as Belle Haleine* (1921), poltred, kenlabour gant Man Ray gwelout.
* *Disques avec spirales* (1923), arz rakbsikedelek gwelout.
* *La Mariée mise à nu par ses célibataires, même* (1923) gwelout.
* Flaks dour c'hwezh vat *Belle Haleine* gant *Rrose Sélavy* (*Éros c'est la vie*) war an dikedenn.
* *La Chute d'eau*
* *Le Gaz d'éclairage*

Suzanne Duchamp
* *Ariette. D'oubli de la chapelle étourdie* (1920).
* *Ready-made malheureux de Marcel* (1919), pleustrad mentoniezh da stagañ ouzh ar balkon

Max Ernst
* *La bicyclette graminée garnie de grelots, les grisons grivelés et les échinodermes courbants l'échine pour quêter des caresses* (1920-1921).

George Grosz
* *Remember Uncle August, the Unhappy Inventor* (1919)

Raoul Hausmann
* *Der Geist unserer Zeit*, penn mekanikel (1919)

Hannah Höch
* *Paire de mariés bourgeois* (1927), eoullivadur war lien
* *Da-Dandy*, pegadur

Francis Picabia
* *Jeune fille* (1920), ul liv war baper.
* *Volucelle II* (1922)
* *Dresseur de chien* (1923) (gwelout ivez *Dresseur d'animaux* (1937))

Man Ray
* *Lautgedicht* (1924)

Kurt Schwitters
* *Merz Picture 46 A (The Skittle Picture)* (1921), framm ha traoù peget

Sophie Taeuber-Arp
* *Gardes* (1918), kizelladur koublet
* *Triptyque abstrait* (1918), eoullivadur war lien, gant delioù aour
* *Masque de Janco* (1918), maskl
* *Tête dada* (1918).
* *Composition abstraite* (1919), pegadur

Beatrice Wood
* *Un peu d'eau dans du savon* (1917), pegadur

Tzara, Janco et Huelsenbeck
* *L'amiral cherche une maison à louer* (1916), barzhoneg kempred e galleg, alamaneg ha saozneg

## Kêrioù dada er bed

* Zürich (1915-1919), gant Tristan Tzara, Jean Arp, Hugo Ball et Richard Huelsenbeck, Marcel Janco, Hans Richter, Sophie Taeuber-Arp ;
* New York (1915-1921), gant Marcel Duchamp, Francis Picabia, Man Ray ;
* Berlin (1917-1923), gant Richard Huelsenbeck, George Grosz, Raoul Hausmann, Johannes Baader, Hannah Höch ;
* Köln (1919-1921), gant Jean Arp, Max Ernst, Johannes Theodor Baargeld ;
* Hannover gant Kurt Schwitters hag e luskad Merz;
* Pariz, etre 1920 ha 1923. An oberiant dada kentañ e Pariz a voe aozet e miz Genver 1920, un nebeud deizoù goude ma vefe degouezhet Tristan Tzara. Izili all : Tristan Tzara, Francis Picabia, Man Ray, André Breton, Paul Éluard, Louis Aragon, Philippe Soupault.

## Levrlennadur

* *Sept Manifestes Dada* gant Tristan Tzara - 1924
* Tristan Tzara :
	+ *Sept Manifestes Dada*, 1924
	+ « *La Première Aventure céleste de Mr Antipyrine* », skeudennoù gant Marcel Janco, reprint 2005 (embanandur orin : 1916)
	+ « *Cinéma calendrier du cœur abstrait. Dessins de Jean Arp* », reprint 2005 (embannadur orin :1920)
	+ « *Sept manifestes Dada et quelques dessins de Francis Picabia* », reprint 2005 (embannadur orin : 1924)
* Richard Huelsenbeck : *Almanach Dada*, embannet gant Champ Libre, 1980 / Les Presses du réel, 2006

## Liammoù

Liammoù diabarzh :

* Cabaret Voltaire

Liammoù diavaez :

* Arz DaDa
* Levraoueg Dada
* Diskouezadeg Dada e miz Genver 2006 er Centre Georges-Pompidou
* The Essential DADA - An Online Compendium
* Teuliad : Dada, diskouezadeg er Greizenn Pompidou, 2006

## Notennoù