# Enkadenn Veur

Enkadenn Veur

economic crisis, recession, marevezh istorel, mare| Oberenn heverk | Some of the most important features of the economic and financial situation in 1932  |
| Deiziad kregiñ | 29 Here 1929  |
| Deiziad echuiñ | 1941  |
| Abeg pennañ | causes of the Great Depression, Wall Street crash of 1929  |
| Istor | timeline of the Great Depression  |

  Eus Wikidata
An **Enkadenn Veur** (saozneg: *Great Depression*) eo an anv a roer d'ar gwallemgav armerzhel a c'hoarvezas gant ar bed a-bezh e-pad an dek bloavezh kent an Eil brezel-bed.

An holl vroioù a c'houzañvas an eil re war-lerc'h ar re all, met embann al lezenn amerikan *Smoot-Haley Tariff* d'an 17 a viz Mezheven 1930 a voe an deroù evit an darn vuiañ anezho ; hervez ar broioù ez echuas etre dibenn an degad 1930 ha kreiz an degad 1940 Hiroc'h, hollekoc'h ha donoc'h un enkadenn ne voe ket a-hed an XXvet kantved.

Chomet eo an Enkadenn Veur ur skouer eus pegen gwazh un diskar a c'hall c'hoarvezout en armerzh ar bed a-bezh.

E Stadoù-Unanet Amerika e krogas, goude an diskar a voe e gwerzh al lodennoù d'ar 4 a viz Gwengolo 1929 en Eskemmdi New York City, e Wall Street e karter Manhattan. Adal ar Meurzh 29 a viz Here 1929, pa dizhas *Wall Steet* traoñ ar werzh, en em strewas an Enkadenn a-dreuz ar bed. *Black Thursday*, "ar Yaou Du" a reer eus an deiziad-se.

Gwastet e voe Stadoù a-bezh, pinvidik pe baour. D'an traoñ ez eas leve an dud, talvezad an tailhoù, ar gounidoù hag ar prizioù tra ma voe ar c'henwerzh etrebroadel diskaret eus 50 % en abeg d'al lezenn *Smoot-Hawley Tariff* dreist-holl. Betek 25 % eus an dud a gollas o labour er Stadoù-Unanet, ha 33 % e lod broioù.

Gouzañv kriz a reas darn eus kêrioù ar bed, krisoc'h c'hoazh pa oant kreizennoù greantel. Ehanet e voe ar sevel tiez. Mervel pe dost a reas al labour-douar pa voe un digresk a 60 % e prizioù an eostadoù.

Miliadoù a diegezhioù a voe rivinet, bras-divent e voe an dilabour, miliadoù ag embregerezhioù hag a vankoù a reas freuz-stal.

**KDK-bloaz SUA etre 1910 ha 1960E roz emañ an Enkadenn Veur (1929–1939) **KDK** (war an tu kleiz) : gwelet a reer e krogas an diskar e 1929, ha buan e kollas betek 50 % ; adalek dibenn 1932 e pignas en-dro betek e live kent e 1939, hag uheloc'h war-lerc'h. Un digresk all a voe e dibenn an Eil brezel-bed.
* **Dilabour** : kreskiñ a reas kontrol d'ar c'hen-
derc'had evel-just. An hevelep kemmoù a c'haller gwelet diouzh an amzer.
* Merzit levezon vat ar brezel war armerzh SUA.

**Feur an dilabour e SUA etre 1910 ha 1960**
Un nebeud broioù a grogas da bareañ adalek 1935-1936, hogen en darn vrasañ eus ar bed e padas efedoù an Enkadenn Veur betek dibenn an Eil brezel-bed e 1945, ha pelloc'h c'hoazh e lod anezho.

## Orin al lavarenn

En XIXvet kantved e oa bet goveliet al lavarenn *economic depression* ("enkadenn armerzhel") gant armerzhourien ha politikourien e Stadoù-Unanet Amerika hag e Breizh-Veur. Da geñver enkadenn 1819 er Stadoù-Unanet e komzas ar Pennsezer James Monroe (1758-1831) eus *"a depression"* ("un enkadenn"). War e lerc'h ez implijas ar Pennsezer John Calvin Coolidge (1872-1933) an hevelep lavarenn evit komz a-zivout enkadenn 1920-1921.

An armerzhour Saoz **Lionel Robbins** (1898-1984) zo anavezet evit bezañ strewet al lavarenn dre e levr  The Great Depression  ("An Enkadenn Veur") bet embannet e 1934..

## An Deroù

Diskuliadeg dirak eskemmdi New York goude ar freuz
Ar *Black Thursday* eo orin an Enkadenn Vras hervez an darn vuiañ eus istorourien an armerzh ; lod anezho avat n'int ket a-du hag a ziskleir penaos ne voe ar freuz a c'hoarvezas en deiz-se nemet un azon eus ar c'hleñved, an abeg anezhañ ne oa ket.

Gwellsellerien e chomas an Amerikaned goude ar Yaou Du evelato, da heul disklêriadur ar greantour John Davison Rockfeller (1839-1937) a lavaras en devoa bevet enkadennoù dija, ha bepred e oa distroet berzh ha finborte er vro E deroù 1930 e pignas marc'had al lodennoù en-dro : e miz Ebrel e tizhas al live en devoa bet e deroù 1929, hogen bez' e oa c'hoazh tost da 30 % izeloc'h eget barr miz Gwengolo 1929. Muioc'h ag arc'hant a voe dispignet e deroù 1930 gant ar gouarnamant hag an embregerezhioù eget na oa bet e 1929, met un digresk a 10 % a voe e dispignoù an dud o devoa kollet e marc'had al lodennoù. Diouzh tu ar c'heloù fall, e kreiz 1930 e krogas ur sec'hor bras en doaroù strujusañ ar Stadoù-Unanet.

E kreiz 1930 e oa aet feurioù ar c'hampi d'an traoñ, hogen an dic'hwezh ha diegi an dud da geñver an amprestañ arc'hant a ziskoueze e oa ar postañ hag an dispign en un enkadenn. E miz Mae 1930 e oa bet gwerzhet nebeutoc'h a girri-tan eget e 1928. An holl brizioù a grogas da ziskenn petra bennak ma chomas ar goproù stabil a-hed 1930, hogen e 1931 e krogas an dic'hwezh. Gwashaat a reas stad al labour-douar pa 'z eas ar prizioù war ziskar, hag er rannvrioù ma oa mengleuzioù ha koadegi greantel rak uhel e oa feur an dilabour ha ral al labourioù all eno.

En abeg da ziskar armerzh SUA e sankas an darn vrasañ eus ar broioù all er penn kentañ, ha dasparzh an nerzh hag ar gwander e diabarzh pep bro a wellaas pe a washaas he stad da c'houde. Pa glaskas lod Stadoù lakaat o armerzh da chom war neuñv dre lezennoù-gwareziñ evel ar *Smoot–Hawley Tariff Act* ha lakaat kresk war o prizioù er broioù all e voe kreñvoc'h c'hoazh an diskar er c'henwerzh etrebroadel. E dibenn 1930 e oa armerzh ar bed o tiskenn reoliek betek an traoñ, a dizhas e 1933.

Setu amañ un daolenn eus ar c'hemmoù e sifroù an armerzh e peder Stad etre 1929 ha 1932

|  | Stadoù-Unanet | Alamagn | Breizh-Veur | Bro-C'hall |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Kenderc'hadoù greantel | –46% | –41% | –23% | –24% |
| Prizioù a-vras | –32% | –29% | –33% | –34% |
| Kenwerzh-diavaez | –70% | –61% | –60% | –54% |
| Feur an dilabour | +607% | +232% | +129% | +214% |

## Abegoù

A-douez abegoù all, gwanderioù e framm armerzh SUA a zegasas ar *Black Thursday*. Da c'houde, ar gwanderioù-se end-eeun ha disentezioù bet kemeret gant tud hag ar Stad a droas ar Yaou Du en un Enkadenn Veur kent he strewiñ dre ar bed a-berzh.

Gwanderioù framm armerzhel SUA evel freuz-stal ar bankoù bras ha diskar trumm marc'had a lodennoù e 1929 eo pennabegoù an enkadenn hervez an istorourien, tra ma lavar an armerzhourien voneizelour ez eo kentoc'h diwar disentez Stad-kreiz SUA da grennañ war an embann-moneiz ha disentez Stad Breizh-veur da zistreiñ da werzh an aour kent ar Brezel-bed kentañ evel dave ar moneiz e c'hoarvezas en Enkadenn.

Ez-reizh e c'hoarvez ardec'hioù ha kelc'hadioù kenwerzhel en ur bed ma ne vez gwezh ebet kempouez-rik etre **ar c'hinnig hag ar goulenn**, a dermen ar priz war ur marc'had.
War ur marc'had ma 'z eus kevezerezh e kemm priz ur c'henderc'had (un draezenn pe ur servij) betek ma chom stabil pa vez ar c'hementad goulennet gant ar brenerien *d'ar priz-se* kevatal d'ar c'hementad lakaet e gwerzh *d'ar priz-se* gant ar genderc'herien, alese ur c'hempouez etre priz ha kementad. Peder *lezenn ar c'hinnig hag ar goulenn* zo bet termenet diwar ensellet ar marc'hadoù ; e stumm un daolenn emaint kinniget amañ a-is.

|  | Priz goulennet | Priz kinniget | Kementad | Kempouez |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Lezenn **1** | War gresk | Digemm | War gresk | War gresk |
| Lezenn **2** | War zigresk | Digemm | War zigresk | War zigresk |
| Lezenn **3** | Digemm | War gresk | War gresk | War zigresk |
| Lezenn **4** | Digemm | War zigresk | War zigresk | War gresk |

O c'houzout kement-se, armerzhourien a bep tu a glaskas displegañ an Enkadenn Veur hep dont a-benn da respont d'ar goulenn pennañ : petra a laka un *ardec'h* da dreiñ da *enkadenn* ? Pep hini anezho a glaskas lakaat ar fedoù da blegañ dindan gwask soñjoù e skol met, e gwirionez, den ebet ne oar abegoù resis an Enkadenn Veur ha, dre se, penaos mirout na c'hoarvezje unan all.

Ne vo meneget amañ nemet an diskoulmoù brudetañ a zo bet kinniget — hini anezho avat ne c'hall reiñ un displegadur klok.

### An arvrokadur

Tennañ splet eus natur kemm-digemm ar marc'had evit lakaat klaoustre war emdroadur priz ur c'henderc'had pe ul lodenn a-benn gounit arc'hant eo *arvrokañ*.

Hervez lod armerzhourien e vije ar bankoù aet e-maez eus o micher, p'o devoa prestet muioc'h ag arc'hant d'an arvrokerien eget n'o devoa lakaet en armerzh gwirion ar Stadoù-Unanet. War gresk atav e yeas priz al lodennoù en eskemmdioù betek ma ne voe mui den evit resteurel an amprestoù ; pa 'z eas eskemmdi New York d'an traoñ e savas pennfollerezh a sac'has reizhiad arc'hantel ar vro a-bezh ; tremen 8000 bank a reas freuz-stal etre 1929 ha 1934, ha dre ma ne oa mui arc'hant prestet e chomas an armerzh a-sav.

### Ar moneiz

Un engroez tud o vont da dennañ o arc'hant diouzh an *Darmstädter-und-Nationalbank* e Berlin, d'an 13 a viz Goure 1931
* Re a voneiz

Kalz re a voneiz a voe kenderc'het er bloavezhioù 1920 gant Bank-kreiz ar Stadoù-Unanet evit lakaat feur an amprestoù da zigreskiñ dre brestañ da vuioc'h a dud, ar pezh a grouas ur monc'hwezh na c'halle ket padout.

* Re nebeud a voneiz

Evit herzel ar monc'hwezh e klaskas ar Bank-kreiz krennañ war ar moullañ moneiz e 1928, alese nebeutoc'h ag arc'hant amprestet, hogen dav e vije bet reiñ moneiz d'ar bankoù : war gresk ez eas feur an amprestoù, an arvrokerien a dennas o arc'hant eus ar bankoù, freuz-stal a reas ar re-se hag an Enkadenn a c'hoarvezas.

* Re a zleoù

E deroù 1922, e Genova en Italia, e voe savet ar reizhiad anvet *Gold Exchange Standard* ("patrom an eskemm aour") : ne vije tu da eskemm ouzh aour nemet an dollar amerikan hag al lur breizhveurek, gwerzh ar moneizoù all o vezañ termenet e-keñver an aour. Bez' e c'halle ar Stadoù o devoa gounezet ar Brezel-bed kentañ paeañ o dleoù e dollaroù pe e lurioù, o bankoù-kreiz o tegemer aour pe an daou voneiz-se.
Pa veze dleoù gant ur Stad e veze tennet aour diganti ha krennet war an arc'hant a veze prestet dezhi. Peogwir e oa ar Stadoù-Unanet unan eus ar Stadoù a c'halle paeañ he dleoù e dollaroù e voullas dollaroù hag e lezas he dleoù da greskiñ betek tremen 350 % eus he c'henderc'had diabarzh kriz (KDK) E-lec'h bezañ postet er greanterezh ez eas an arc'hant gant an arvrokerien, alese muioc'h-mui a c'halloud gant an eskemmdioù betek ma tisac'has ar berniad dleoù. Pa oa ar berniad-se diazezet war digempouez reizhiad arc'hantel ar bed a-bezh e voe tizhet armerzh ar bed a-bezh ivez.

### Re nebeud a brenadennoù

Ur familh e Oklahoma, 1936
Rivinet e oa Europa e dibenn ar Brezel-bed kentañ tra ma kreske pinvidigezh ar Stadoù-Unanet, na voe ket dasparzhet ez-reizh avat : un nebeud tud pinvidik-mor ne dispignent ket a-walc'h hag ar peurrest eus an dud ne c'hallent ket dispign ; strizh neuze e chome ar marc'hadoù, re a gevala a oa, nebeutoc'h a dud a laboure peogwir e oa bet kenderc'het re a draoù, hag ar c'hempouez-se en dilabour a zegasas an Enkadenn Veur.

Hervez lod armerzhourien e teuas kement-se diwar aozadur nevez al labour da heul mennozhioù **Frederick WInslow Taylor** (1856-1915) : betek re e voe kenderc'het tra ma chome ar goproù re izel.

### Kelc'hiad an armerzh

Ne voe an enkadenn nemet un darvoudenn e kelc'hiad an armerzh, a bad un dek bloavezh bennak. N'eo troet da Enkadenn Veur nemet en abeg da zisentezioù fall bet kemeret gant ar Stad amerikan re wellseller a c'hortoze ma tremenje, ha gant ar Bank-kreiz a grennas war an amprestoù e-lec'h o ledanaat.

### Ar fazioù bras

Tonket e oa an Enkadenn Veur da c'hoarvezout abalamour da skloufoni an arvrokerien, d'an dle bet lezet da vont gant ar Stad, da zisentezioù fall a-berzh ar Stad hag ar Bank-kreiz a-fed armerzh ha moneiz.

### Mestr ebet war ar c'hoari

Ne oa Stad ebet a gement a oa gouest da embann reolennoù ar c'hoari, da lakaat ar broioù all da zoujañ outo : pep Stad a choarias diouzh he zu hep na vije kenlabour, ar pezh a gasas d'ur c'hoari armerzhel war verr dermen ha neuze d'an Enkadenn Veur.

Breizh-Veur ne oa mui gouest da ren war ar c'hoari, hag ar Stadoù-Unanet ne oant ket mennet d'en ober.

### Ardec'h ar Stadoù-Unanet troet da enkadenn ar bed

Pevar abeg zo bet lakaet da ziarvar gant an dielfennerien.

• Mik e chomas an atebeien
Pa gav an armerzh e gempouez en oberiantiz izel hag en dilabour uhel e rank ar Stad postañ arc'hant a-benn pourchas labour d'an holl, ar pezh na voe ket graet rak e 1929 e oa an atebeien o c'hortoz ma tigreskje ar prizioù hag ar goproù. Fiziañs o devoa e distro ar finborte.
Pa oa an enkadenn o padout e klaskas Pennsezer Franklin Delano Roosevelt (1882-1945, e karg 1933-1945) reiñ lañs da labourioù foran ha skoazellat al labour-douar, a-douez disentezioù all, met dre ma klaske war an dro kempouezañ an dispignoù foran ne voe ket a-walc'h evit lakaat an enkadenn da echuiñ kent deroù an Eil brezel-bed (1939).

• Mik e chomas ar Bank-kreiz
E-lec'h pourchas arc'hant d'ar bankoù e krennas war an amprestoù.
• Re warezet e oa ar marc'had amerikan
Da heul al lezenn *Hawley-Smoot Tariff Act* e voe kresket gwirioù ar maltouterezh war ar c'henderc'hadoù enporzhiet, evit gwareziñ ar genderc'herien amerikan diouzh ar c'hevezerezh etrebroadel. Lod broioù all a reas heñvel neuze, ar pezh a washaas stad an embregerezhioù amerikan a veve dre an ezporzhiañ — al labour-douar dreist-holl (gwinizh, koton, butun ha prenn) ; tennañ o arc'hant eus ar bankoù a reas lod atantoù bras, ar pezh a lakaas bankoù da ober freuz-stal. A gresk da gresk e voe distrujet framm armerzh ar bed peogwir e oa ar c'henwerzh etrebroadel kalz pouezusoc'h eno eget na oa er Stadoù-Unanet, hag ar Stadoù galloudusañ em dennas dioutañ.
• Ar *Gold-exchange standard*
Pa voe lakaet ar reizhiad arc'hantel da darzhañ e Genova e voe adtermenet gwerzh ar moneizoù da geñver an aour, ar pezh a gasas lod broioù da ziwerzhekaat o moneiz. Dre veur a ziwerzhekadur e voe kammet ar c'henwerzh etrebroadel a-fed kenderc'hadoù ha servijoù.
## War-du an diwezh

Adal deroù 1933 e krogas ar Stadoù-Unanet da yac'haat, hag an darn vrasañ eus ar broioù da heul, met ne c'hallas ket SUA adkavout live o C'henderc'had Broadel Kriz (KBK) a 1929 kent 1940 ; da 15 % e oa feur an dilabour er bloavezh-se c'hoazh, hogen gwelloc'h eget ar 25 % a oa e 1933. Ouzhpenn an dilabour e oa kalz *is-implij*, da lavaret eo tud a laboure gwezh ha gwezh all, darn-amzer, war postoù ma oant re varrek pe re desteniet.

Klask a reas Herbert Hoover (1874-1964), Pennsezer SUA eus Meurzh 1929 betek Meurzh 1933, ober un draig bennak evit pareañ ar vro hogen re wan e oa, ha **Franklin D. Roosevelt** a voe dilennet war e lerc'h.

Petra bennak ma n'eus kenemglev ebet etre an armerzhourien a-zivout abegoù gwirion ar pareañ, an holl anezho a anzav e voe peder elfenn oc'h aesaat buhez SUA hag ar bed betek ar pare.

### *New Deal*  : an Dasparzh Nevez

**Franklin Delano Roosevelt** e 1933
Ur strollad lezennoù bet embannet diwar intrudu F. D. Roosevelt eo an *New Deal* ; den ne oar ha degas pe buanaat a rejont ar pare, met a-dra-sur ne voent ket start a-walc'h evit peurechuiñ gant an Enkadenn Veur rak enket c'hoazh e oa SUA pa grogas an Eil brezel-bed. Lod dielfennerien a embann e voe frealzet an dud hag ar marc'hadoù gant prezegennoù hag oberioù ar Pennsezer a gemenne un adc'hwezh hag ur c'hresk e feur an amprestoù. Raktresoù labourioù foran a voe lakaet e pleustr, evel hentoù, stankelloù ha kreizennoù tredan a zo arveret c'hoazh hiziv an deiz.

Efedus e voe an *New Deal* evelkent, pa bignas KDK SUA en-dro adalek 1938 goude un eil ardec'h e 1937. Lod armerzhourien a damall politikerezh ar gouarnamant amerikan hag an *New Deal* da vezañ degaset an ardec'h-se, a oa c'hoarvezet pa oa an armerzh war yac'haat. Lod all a damall an arvrokadur, a oa aet en-dro adarre kerkent ha gwellaet stad ar vro raktal goude ma voe an *New Deal* lakaet e pleustr.

Ne oa ket an armerzh gouest d'em bareañ neuze, ha moarvat ne vije ket deuet a-benn hep diwerzhekadur an dollar amerikan bet divizet gant ar gouarnamant, na hep an trubuilhoù politikel a oa en Europa, a lakaas aour da skuilhañ en armerzh SUA.

Gant an *New Deal* e ouezas F. D. Roosevelt sevel ar politikerezh a oa gortozet gant an dud gwastet gant an Ekadenn Veur ; dilennet e voe da Bennsezer en-dro e 1936, 1940 ha 1944.

### An arc'hant

Elfennoù moneizel a voe ivez o c'hoari ur perzh pouezus e dibenn an Enkadenn Veur, daoust d'ur meradur fall a-berzh ar Bank-kreiz.

Diwar intrudu F. D. Roosevelt e voe adframmet reizhiad ar moneiz en SUA. E 1933 e voe embannet Lezenn ar Bankoù *(Glass-Steagall Act)* evit reoliañ an doare ma rae ar vankerien o micher : gwarezet e vije an dud gant al lezennoù, ha paouez a rajent da dennañ o arc'hant diouzh ar bankoù gant aon rak ar c'holl, ar pezh a oa bet pennabeg da freuz-stal kalz bankoù e deroù an Enkadenn Veur ; disrannet e vije ar bankoù-fiziañ (arboelloù hag amprestoù) diouzh ar bankoù-postañ (kenwerzh hag arvrokadur). Kalz bankoù a gavas an dro da dremen dreist al lezenn, met e 1999 hepken e voe ar *Glass-Steagall Act* kaset da get kent bezañ adlakaet e pleustr gant Barack Obama e 2008 en abeg d'un enkadenn nevez.

### An aour

Lod armerzhourien o deus diskouezet penaos e voe dre ar *Gold Exchange Standard (GES)* en em strewas an enkadenn er bed ; diskouezet o deus ivez e oa pa dremenas Stadoù heptañ e voe skoazellet ar pareañ, rak dilezel an eskemm aour-moneiz pe ziwerzhekaat o moneiz a rejont Lod armerzhourien avat a lavar e voe liesdoare ar politikerezhioù bet lakaet e pleustr gant ar Stadoù o devoa dilezet ar *GES* ha liesdoare ivez an disoc'hoù anezho.

Holl Stadoù kreñvañ ar bed a zilezas ar *GES* e-kerzh an Enkadenn Veur, Breizh-Veur da gentañ pa voe al lur saoz taget gant arvrokerien ha pa zigreskas he berniad aour e miz Gwengolo 1931 : paouez a reas ar *Bank of England* da eskemm bilhedoù e lurioù saoz ouzh aour, ha lakaat a reas al lur da neuñviñ war marc'hadoù-eskemm estren. Da heul Breiz-Veur hag e 1931 e voe dilezet ar *GES* gant Japan ha Stadoù Skandinavia. Stadoù all evel Italia hag SUA a heulias ar *GES* betek 1932-1933 tra ma chomas "Bloc'had an Aour" (Bro-C'hall, ha Polonia, Belgia, Suis d'he heul) ennañ betek 1935-1936.

Seul abretoc'h e voe dilezet ar *GES* gant ar Stadoù, galloudus pe get, seul abretoc'h e voe echuet gant an Enkadenn Veur : digabestret e voe Breizh-Veur hag Skandinavia pell a-raok "Bloc'had an Aour". Lod broioù a heulie gwerzh an arc'hant e-lec'h hini an aour, evel Sina, a voe skrafignet hepken ganti.

### An Eil brezel-bed

**Ul labourerez, Fort Worth, Texas, 1942**
Merc'hed a voe el labouradegoù pa voe ar wazed galvet d'ar brezel.
Kenemglev zo etre istorourien an armerzh evit lavaret ez echuas an Enkadenn Veur e deroù an Eil brezel-bed. Darn eus an darvoud-se a c'hoarvezas abalamour ma tispignas SUA evit ar brezel, ar pezh a lakaas an dilabour da zigreskiñ.

Skoazellet e voe Stadoù Europa pa grogjont da bostañ arc'hant e greanterezh an armoù en-dro ; pa voe kaset ar wazed d'ar brezel e 1939 e voe echu gant an dilabour.

E 1941 ez eas SUA d'ar brezel d'o zro, ar pezh a echuas an Enkadenn Veur da vat : dindan 10 % e voe feur an dilabour.. Kalz arc'hant a voe postet en armoù, daougementet e voe kresk ar c'henderc'hañ a-drugarez da gevradoù sinet etre ar Stad hag an embregerezhioù — ar c'hresk war dle ar Stad hag an tailhoù nevez bet divizet gant gouarnamant ar Pennsezer Harry Truman a voe lezet a-gostez evit ar mare. Da heul ar strivoù a voe graet da geñver ar brezel e chomas gant SUA ul lañs teknologel a badas pell goude 1945.

E dibenn ar brezel e tistroas gwazed SUA d'ar gêr, ha ret e voe azasaat an armerzh nevez d'an darvoud-se. Armerzhourien a oa e melestradur ar Stadoù-Unanet d'ar mare-se, ha biken ken ne baouezo ar Stad gant an dispignoù foran.

War-bouez ar Stadoù-Unanet, holl Stadoù galloudusañ ar bed a voe rivinet gant an enkadenn Veur ha gant an Eil brezel-bed a c'hoarvezas d'he heul. Gant ar brezel e kemmas tro-spered renerien ar bed, e voe ret adsevel an danvez armerzhel e-pad un degad hag e voe lakaet reolennoù al labour hag ar surentez kevredigezhel etre daouarn ar gouarnamantoù.

## Ar bloavezhioù 2008-2012 : un Enkadenn Veur all ?

Un Ardec'h Meur a c'hoarvezas er bloavezh 2008 ; evel e 1929 e krogas e SUA hag en em strewas buan dre ar bed.

Ben S. Bernanke, anezhañ Pennsezer Bank-kreiz SUA, a zibabas c'hoari gant ar moneizañ ha feur an amprestoù en un doare disheñvel diouzh a voe graet e 1929, ar pezh a laka goulennoù d'an armerzhouriezh rak buanoc'h e yac'haas reizhiad an arc'hant en XXvet kantved.

Biskoazh en XXvet kantved ne oa bet an difoc'h etre ar re baour hag ar re binvidik ker gwazh hag e 1928-1929. ; an hanter eus an dud dilabour a oa bet sac'het e-pad tremen c'hwec'h miz, ar pezh ne c'hoarvezas biken kent ardec'h dibenn ar bloavezhioù 2000 : e 2007-2008 e voe an diforc'h etre peorien ha pinvidien par da re an Enkadenn Veur. Ha kentel zo bet desket ?

## Notennoù ha daveennoù

### Notennoù

### Daveennoù

## Lennadennoù

* GAZIER Bernard, *La crise de 1929*, Presses Universitaires de France, Paris, 2011, ISBN 978-2-13-059178-8 (fr)
* STEINBECK John, *The Grapes of Wrath*, Penguin Books, London, R-U, 2008 ISBN 978-1-4058-6251-6 (en)

*Les raisins de la colère*, Gallimard, Paris, 1972 ISBN 978-2-07-036083-3 (fr)