# Hieroglifoù Egipt

|  |
| --- |
| Hieroglifoù war ur maen-koun egiptat |
| Hieroglifoù e mirdi Memfis gant delwenn Ramses II a-dreñv. |

Ur reizhiad skrivañ eo ar **Hieroglifoù**. Implijet eo bet e-pad Henamzer Egipt. Mesket e veze enni elfennoù lizherennek, silabennek ha skeudennek. Anvet int *linennadoù-skritur* e Sketla Segobrani.

## Gerdarzh

Diwar ar gresianeg e teu ar ger *hieroglif*. Eus ar gerioù ἱερογλύφος (hieroglúphos) *hiero-* (ἱερός), a dalvez "sakr", ha *glif* (γλύφειν), a dalvez "benañ". Treuzskrivañ a reer ar frazenn egiptat a dalvez kement ha hieroglifoù evel *mdw nṯr* skrivet alies *medu netjer*; ger evit ger "gerioù Doue".

## Istor hag emdroadur

E-pad bloavezhioù eo bet Pladenn Narmer an enskrivadur hieroglifek kentañ anavezet. Kavet e oa bet e-doug furchadegoù Hierakonpolis (Kaoum al-Ahmar hiziv) e-tro 1890. Bloaziataet e oa bet e-tro 3000 kent JK. E 1998, koulskoude, ur skipailh arkeologourien alaman a oa o furchal en Abidos (Umm al-Qa'ab hiziv) a zizoloas bez U-j a oa d'ur penn-bras rakdinastek; eno e voe adkavet 300 tamm kleiz a oa skrivet kent-hieroglifoù warno. Bloaziataet eo bet ar bez-se e-tro 3400 kent JK.

Tri doare arouezennoù a ya d'ober ar hieroglifoù: arouezennoù fonetek, en o zouez arouezennoù unkensonennek, evel al lizherenneg, met ivez un toullad a verk div pe deir c’hensonenn, skeudennoù, zo evit ur ger, ha dezverkerioù, a verk rummad ster ur ger dilizherennet hep merkañ e dalvoudegezh resis.

A-feur ma'z ae ar skrivañ war-raok e-touez Egiptiz ez eus deuet lizherennoù eeunoc’h war wel. Setu ar pezh a anver ar skritur hieratek (implijet gant ar gloer) hag ar skritur demotek (implijet gant an dud dre vras). Aesoc’h e oa ober gant ar stummoù nevez-se war ar papiruz. N'eo ket evit kelo-se avat ma'z eas ar skritur hieroglifek war ziskar. Kentoc’h e oa meur a zoare implijet keñver-ha-keñver. War Maen Rosetta e kaver war un dro ar skriturioù hieroglifek ha demotek.

Dalc’het e voe d'ober gant ar hieroglifoù dindan ren ar Bersed (a-frapadoù etre ar 6vet hag ar 5vet kantved kent JK.), goude aloubadeg Egipt gant Aleksandr Veur, hag e-pad marevezh Makedoniz hag hini ar Romaned da c’houde. Evit doare, kemplezhded ar hieroglifoù a c’hoarvezas evel ur respont, evit darn, d'ar saviad politikel distabil a oa o ren. Lod a gred dezho o deus c’hoariet ar hieroglifoù ur roll evit lakaat kemm etre 'gwir Egiptiz' hag an alouberien estrañjour (hag o mevelien eus ar vro). Kement-se a c’hall displegañ kraksoñjoù ar skrivagnerien c’hresian ha roman zo deuet betek ennomp diwar-benn ar hieroglifoù. Un displegadenn all eo an emzalc’h peurzoujus zo bet gant ar C’hresianed hag ar Romaned e-keñver ar sevenadur egiptat dre vras. Desket ganto e oa eus ar hieroglifoù testennoù sakr eo bet sellet gant an aozerien gresian-ha-roman ouzh reizhiad kemplezh met poellek ar hieroglifoù evel ouzh un doare alegorek, hud zoken, da dreuzkas kevrinoù, gouiziegezh kuzh. Diwar an doujañs-se n'eo ket dedenn zo deuet met diouiziegezh.

A-benn ar pevare kantved goude Jezuz-Krist, ne chome mui nemeur a Egiptad gouest da lenn hieroglifoù ha "mojenn" ar hieroglifoù a yae war gresk. Paouezet e voe da implijout hieroglifoù war monumantoù pa voe bet lakaet serriñ an holl demploù digristen e 391 goude Jezuz-Krist gant an Impalaer roman Theodosius Iañ; An diwezhañ enskrivadur anavezet zo diwar un templ pell-pell er c’hreisteiz nebeut goude 391.

Er pevare kantved ivez e voe embannet ar *Hieroglyphica* gant Horapollo, un "displegadenn" eus tost 200 arouezenn. Al labour-mañ, hag eñ faziek evit ar pep brasañ, a zispakas pell-pell e aotrouniezh war studi ar hieroglifoù hag e voe kaoz dezho da chom dizispleg e-pad ken pell. Ma'z eo bet lakaet ar pouez war orin gresian ar *Hieroglyphica* gant ar skolveuridi e penn-kentañ, e vez klasket kentoc’h bremañ diskouez an oberenn-se evel ur striv spontus a-berzh ur gouizieg egiptat da saveteiñ un amzer dremenet aet da get da vat. Bras e voe levezon ar *Hieroglyphica* war arouezouriezh an azginivelezh, peurgetket e levr Andrea Alciato, hag en o zouez *Hypnerotomachia Poliphili* Francesco Colonna.

A-hed ar c’hantvedoù e klaskas meur a ouizieg displegañ ar hieroglifoù, peurgetket Johannes Goropius Becanus er XVIvet kantved hag Athanasius Kircher er XVIIvet kantved; C’hwitadennoù ne voe ken eus ar strivoù-se pe displegadennoù toull diazezet just war ar strollañ soñjoù, diouzh ijin pep hini. Al labour talvoudusañ bet savet war an displegañ hieroglifoù a voe kaset da benn gant Thomas Young ha Jean-François Champollion e deroù ar bloavezhioù 1800. Dizoloadenn maen Rosetta gant bagadoù soudarded Napoleon e-pad aloubidigezh Egipt a roas an alc’hwez hollret a dalvezas da Champollion da zisplegañ koulz lavaret an holl hieroglifoù e-tro 1830. Ur pezh trec’h e oa evit diskiblezh nevez an Egiptouriezh.

Treuzvevañ a ra c’hoazh ar hieroglifoù hiziv e daou stumm: war-eeun, dre ur 6 glif demotek bennak ouzhpennet el lizherenneg c’hresian pa vez skrivet e kopteg; hag en un doare dieeun, dre m'en deus awenet al lizherenneg semitek zo mamm d'an holl lizherennegoù all bet implijet biskoazh, ha d'hon hini ivez.

## Skritur

Patrom:IPA notice

> *Ur reizhiad kemplezh eo, ur skritur skeudennek, arouezek ha soniadurel war un dro, mesk-ha-mesk en hevelep testenn, en hevelep frazenn, krediñ a rafen lavaret en hevelep ger* Lizher da M. Dacier, 27 Gwengolo 1822
>
>

Savet eo ar skritur hieroglifek diwar 24 arouezenn unson pennañ (arouezennoù a glot o zalvoudegezh gant ur son hepken, evel lizherennoù ar brezhoneg); Bez' ez eus ivez ouzhpenn kalz a arouezennoù daouson ha trison daoust m'eo rouesoc’h ar re-mañ diwezhañ.

Heverk eo ne vez ket skrivet ar vogalennoù er skritur hieroglifek; aesaet e vez an distagadur oc’h ouzhpennañ un son *e* etre ar c’hensonennoù. Da skouer: *nfr* -> *nefer* = brav, mat.

Ar reizhiad treuzskrivañ implijet en daolenn a-is zo ur c’hantved kozh. Mont a rae d'ober an esae gwellañ bet d'ar mare-se evit tostaat da zistagadur an egipteg. Meur a arouezenn difetis pe dizanv o zalvoudegezh zo enni evel "3". Kalz a araokadennoù zo bet graet abaoe daoust m'eo c’hoazh digor an tabut war munudoù zo. Krediñ a reer bremañ, da skouer, e c’hallfe ar son "3" bezañ bet evit [l] en henegipteg, ha bet kollet war-lerc’h e krennegipteg. Ar c’hensonennoù merket evel mouezhiet (*d, g, dj*) a c’hall bezañ bet strinket (pe, daoust ma n'eo ket ken asur, gargadennet evel kensonennoù kreñvaet ar yezhoù semitek. Un deskrivadur mat a c’haller kaout gant Allen (2000). *Evit munudoù o tennañ da reizhiadoù treuzskrivañ all, sellet ouzh ar pennad **Transliteration of ancient Egyptian** (e saozneg).*

| Arouezennoù unson |
| --- |
| Arouezioù | Treuzskrivadur hengounel | Talvoudoù fonetek gant Allen (2000) |
|  | dist. | Notennoù | Henegipteg | Krennegipteg |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | Bultur Egipt | 3 | *a* | anvet *alef*, a harz tarzhek | [l] pe [ɾ] | didrouz, [j], pe [ʔ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur gorzenn | **ỉ** | *i/a* | anvet *yod* | vogalenn deraouiñ pe dibenn; a-wechoù [j] |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 pe

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | div gorzenn pe div linenn veskellek | **y** | *y* | *yod* doubl | (dizimplij) | [j] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur vrec’h | **ˁ** | *a* | anvet *ain*, kensonenn c’hwezh mouezhiet gargadennet | marteze [d] | [ʕ]; [d] bet dalc’het marteze en un nebeud gerioù pe rannyezhoù |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 pe

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | polog ur goailh pe e verradur hieratek | **w** | *w/u* | anvet *waw* | [w] ~ [u] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | lodenn draoñ ur c’har | **b** | *b* |  | [b] ~ [β] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur c’hondre korz pe ur skaon | **p** | *p* |  | [pʰ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | un naer gornek | **f** | *f* |  | [f] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur gaouenn | **m** | *m* |  | [m] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur wagennig dour | **n** | *n* |  | [n] | [n], a-wechoù [l] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur genoù | **r** | *r* |  | (dizimplij) | [ɾ], a-wechoù [l] (atav [l] e rannyezhoù zo) |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur goudor korz | **h** | *h* |  | [h] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur guchenn weet | ḥ | *h* | un *h* kreñvaet, kensonenn c’hwezh divouezh gargadennet | [ħ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur vammog pe ur bolotenn neud (?) | **ḫ** | *kh* | son korzailhek, kensonenn staon gargadennet | [γ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | kof ul loen gant e lost | **ẖ** | *kh* | ur son dousoc’h, kensonenn c’houel staon gargadennet | [x] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | pezh danvez pleget | **s** | *s* | evel an hini a-is | [s] | [s] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | prenn un nor | **s** | *s* | evel an hini diwezhañ | [θ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | poull ul liorzh | **š** | *sh* |  | [ʃ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | tor ur menez | **ḳ** pe **q** | *k* | *k* kreñvaet, kensonenn darzh hogedennet divouezh | [qʼ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur baner gant un dorn | **k** | *k* |  | [kʰ] e gerioù zo, [kʲ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur pod en e sav | **g** | *g* |  | [kʼ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur gouign | **t** | *t* |  | [tʰ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur gordenn stagañ | **ṯ** pe **tch** | *tch* | evel e saozneg *church* | [tʲ] pe [ʧ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | un dorn | **d** | *d* |  | [tʼ] |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | ur c’hobra | **ḏ** pe **dj** | *dj* | evel e saozneg *judge* | [tʼʲ] pe [ʧʼ] |

Skrivet e vez ar ger 'Ptoleme' gant hieroglifoù evel-mañ:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |

 |

Setu al lizherennoù a glot gant hieroglifoù ar gartouchenn a-us:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| P T | O | L M | I I S |

Sellet e vez ouzh "ii" evel ouzh ul lizherenn hepken ha treuzskrivet e vez "i".

Ur skouer all evit diskouez penaos ez a ar hieroglifoù en-dro eo sellet ouzh div dalvoudegezh ar ger egiptek *pr* (vogalennet peurliesañ evel *per*). *Ti* eo e dalvoudegezh kentañ hag e daolennadur hieroglifek zo:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

Aze ez a ar hieroglif en-dro evel ur skeudenn zo evit ar ger taolennet ganti: ur ger a glot gant un un arouezenn. Al linenn serzh dindan ar hieroglif zo un doare boas da verkañ emañ an arouezenn evit un ideogramm.

Gallout a ra ivez ar ger *pr* talvezout kement ha 'mont kuit', 'mont er-maez'. Pa vez skrivet ar ger-se e vez implijet an 'ti' hieroglifek da arouez fonetek:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

Amañ e talvez an *ti* hieroglifek evit ar c’hensonennoù *pr*. Ar *genoù* hieroglifek a-is zo ur stagadenn fonetek: lennet e vez *r*, ar pezh a greñva al lenn fonetikel evit *pr*. Un *deskriver* eo an trede hieroglif; un ideogramm eo a ro d'al lennerien talvoudegezh dre vras ar pezh zo skrivet: amañ e verk ur verb dilec’hiañ.

## Pennadoù kar

* Ankh
* Demoteg
* Egipteg
* Yezhoù Egipt
* Niverennoù Egipt
* Egiptouriezh
* Hierateg
* Treuzskrivañ an Henegipteg

## Liammoù diavaez

* Glyphs and Grammars *Dafar evit ar re dedennet da zeskiñ ar hieroglifoù gant Aayko Eyma. (e saozneg)*
* Pajenn diwar-benn ar hieroglifoù (e saozneg)
* Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* Hieroglyphs! *kavlec’h notennet a-zivout dafar ledañ deskamant ha skolveuriek. (e saozneg)*
* *Egyptian Hieroglyphic Dictionary* gant Jim Loy *(e saozneg)*
* *Comprehensive Dictionary of Cartouches for all Egyptian Pharaohs* (e saozneg)
* GreatScott.com's Hieroglyphs *Dafar kelenn. (e saozneg)*

## Daveennoù

* Collier, Mark & Bill Manley|Bloaz=1998|Titl=How to read Egyptian hieroglyphs: a step-by-step guide to teach yourself|Publisher=British Museum Press|ID=ISBN 0-7141-1910-5
* James P. Allen|Bloaz=2000|Titl=Middle Egyptian: an Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|Publisher=Cambridge University Press|ID=ISBN 0-521-77483-7

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 | **Porched Egiptopedia** | Adkavit pennadoù Wikipedia a denn da **Henamzer Egipt** :
Istor | Douaroniezh | Labour-douar | Aozadur politikel | Faraoned | Arz | Mitologiezh | Doueed | Buhez pemdez | Levrlennadur | Geriaoueg
 |