# Fonadur

|  |
| --- |
| **Fonadur** |
| Mouezhiet/Divouezh |
| Mouezh sourrus |
| Mouezh laosk |
| Mouezh reut |
| Mouezh wigourus |
| Mouezh c'harv |
| Vogalenn skiltr |
| Mouezh kleuz |
| Chuchumuchu |
|  |

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **fonadur** (saoz.: *phonation*) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus an doare ma vez implijet al larinks evit produiñ sonennoù a c'hell bezañ kement o ferzhioù da c'houde gant an organoù fonadur all.

Gwezhall e kredjod e oa ar fonadur kevatal da live stennadur an troc'h-avel liammet strizh ouzh mouezhiadur ur fonenn. Bremañ, avat, a-drugarez d'an teknologiezhioù nevez e ouzer eo kalz luzietoc'h ar fonadur e meur a yezh komzet dre ar bed hag implijet e vez meur a elfenn fonadur all ouzhpenn an troc'h-avel evit produiñ meur a zoare fonadur fonemek disheñvel.

## Mouezhiadur

**(Gwelit ar pennañ pennañ: "Mouezhiadur")Mouezhiet** e vez ur son pa vez lakaet da daravat kerden ar vouezh gant red an aer o tont eus ar skevent. Pa vez laosk kerden ar vouezh ne daravont ket pa dremen an aer dreze ha **divouezh** e vez ar son neuze.

Mouezhiet pe divouezh e c'hell bezañ ar c'hensonennoù ha tra ma c'hell bezañ divouezh ar vogalennoù ivez e vezont mouezhiet peurliesañ.

## Fonadur ha stad an troc'h-avel

An troc'ha-vel o tigeriñ tamm-ha-tamm
Pa vez peurlaosk kerden ar vouezh e c'hell redek an aer hep o lakaat da daravat ha neuze e vez produet ar fonadur divouezh implijet stank gant ar c'hensonennoù dre serriñ.

Pa vez peurserret an troc'h-avel e vez stanket red an aer da vat gant kerden ar vouezh evit produiñ sonennoù evel an taol troc'h-avel.

Etre digeriñ ha serriñ da vat ez eus ul live digoradur ma vez produet un taravadur leun anvet "**mouezh plaen** (saoz. *modal voice*) hag hennezh eo an doare fonadur kavet an aliesañ e yezhoù ar bed evit distagañ an dassonennoù.

Liveoù digoradur kentetre zo ivez avat hag a vez implijet gant yezhoù zo evit produiñ doareoù fonadur all.

E goudjarateg da skouer e kaver vogalennoù gante un doare fonadur damlaosk anvet **mouezh sourrus** hag e burmeg e kaver vogalennoù gante un doare fonadur damstegn anvet **mouezh wigourus**.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e vez implijet sinoù diakritek ispisial skrivet dindan bep o arouezennoù pennañ evit merkañ an doareoù fonadur-mañ: un ''umlaut'' evit merkañ ar vouezh sourrus hag un dildenn evit merkañ ar vouezh wigourus.

E rannyezh Jalapa ar mazatekeg e tiforc'her etre doare fonadur fonemek disheñvel, enebet an eil re ouzh ar re all:

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Mazatekeg** |
| **mouezh sourrus** | [ja̤] | *eñ a wisk* |
| **mouezh plaen** | [já] | *gwezenn* |
| **mouezh wigourus** | [ja̰] | *eñ a doug* |

E javaeg ne vez ket implijet ar vouezh plaen gant ar c'hensonennoù dre serriñ ma vez enebet daou zoare fonadur all anvet mouezh laosk ha mouezh reut.

E shanghaieg e kaver kensonennoù laosk o fonadur enebet ouzh kensonennoù tenuis hag ivez ouzh kensonennoù c'hwezhet.

Setu ur gensonenn gevig dre serriñ gant ar seizh doare fonadur disheñvel hervez digoradur an troc'h-avel:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Troc'h-avel digor** | [t] | *divouezh* (red-aer leun) |
|  | [d̤] | *mouezh sourrus* |
|  | [d̥] | *mouezh laosk* |
| **Sweet spot** | [d] | *mouezh plaen* (taravadur leun) |
|  | [d̬] | *mouezh reut* |
|  | [d̰] | *mouezh wigourus* |
| **Troc'h-avel serr** | [ʔ͡t] | *serradur troc'h-avel* (stanket red an aer) |

### Fonadur hepmuiken

Disheñvel eo emzalc'h fonologel hag istorel ar c'hensonennoù troc'h-avel diouzh hin ar c'hensonennoù all dre ma n'o deus na doare distagañ na lec'h distagañ ebet estreget stad an troc'h-avel, da lavarout eo:

* [ʔ]: troc'h-avel serr
* [ɦ]: mouezh sourrus
* [h]: red aer digor

Deskrivet eo bet a-wezhioù ar fonennoù-mañ evel fonadurioù hepmuiken kentoc'h evit kensonennoù.

### Rezioù

E yezhoù zo, ar mazatekeg en o zouez, emañ distag an tonennoù diouzh an doareoù fonadur implijet gant ar yezh-se. E meur a yezh all avat, ar burmeg en o zouez, e vez implijet doareoù fonadur a-gevret gant tonennoù en ur reizhiad unvan, da lavarout eo emañ stag un donenn ouzh un doare fonadur resis evel e burmeg. Graet e vez "**rezioù**" ouzh ar c'hevreadoù-se enne un donenn hag un doare fonadur resis war un dro.

## Fonadurioù dreist d'an troc'h-avel

N'eo ket ken pell ma'z eo bet anavezet ar fed ma c'hell bezañ produet doareoù fonadur all el larinks a-bezh  :

1. troc'h-avel : deskrivet a-us
2. mouezh c'harv: damc'holoet an troc'h-avel gant ar 'c'herden mouezh faos' ;
3. fonadur aritenoidek: gwasket ar sfinkter war-raok hag d'ar c'hrec'h ;
4. ankoue-gourlañchenn: lakaat an teod hag an ankoue da vont war-gil betek stakañ moger ar c'hourlañchenn ;
5. lakaat al larinks en e bezh da vont war uhelaat pe war izelaat;
6. strishaat ar c'hourlañchenn

Bez' e vez implijet gant yezhoù ar bed d'an nebeutañ daou zoare fonadur produet dre gemmañ al larinks a-bezh:

* mouezh c'harv: ma vez strishaet al larinks a-bezh
* mouezh kleuz: ma vez astennet al larink a-bezh

Da skouer, gant rannyezh borek an dinkaeg e vez enebet vogalennoù distaget gant ar vouezh plaen, ar vouezh sourrus, ar vouezh kleuz, hag ar vouezh c'harv ouzhpenn teir zonenn, da skouer:

Treuzskrivadurioù *ad hoc*: [a͈] mouezh kleuz; [a] mouezh c'harv

| Mouezh | Plaen | Sourrus | Garv | Kleuz |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Dinkaeg borek** | ʨìt̪ | ʨì̤t̪ | ʨìt̪ | ʨì͈t̪ |
|  | *foer* | *mont war-raok* | *kruged* | *lonkañ* |

## Gwelit ivez:

* Mouezh sourrus
* Mouezh laosk
* Mouezh reut
* Mouezh wigourus
* Mouezh c'harv
* Vogalenn skiltr
* Mouezh kleuz
* Mouezh chuchumuchu
* Rez (yezhoniezh)

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porched ar yezhoù hag ar skriturioù**

---

Adkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.

 |