# Arm-tan

Taolennadur un arm-tan krennamzerel gant Konrad Kyeser er Bellifortis etre 1400 ha 1402
Un **arm-tan** a zo un arm a implij nerzh tarzhadenn un danvez-tarzh, poultr du gwechall ha poultr divoged bremañ peurliesañ, evit kas ur vannadell a zistrujo ur sibl, a c'hall bezañ un den, dafar pe ur savadur. Abaoe o c'hrouidigezh e Sina int ledanaet, evit dont da vezañ an armoù nesañ implijet war an tachennoù-emgann abaoe an XVIIIvet kantved.

Ar skiant a studi an armoù-tan, hag an armoù dre vras, zo hec'h anv hoplologiezh.

## Istor

An armoù-tan kentañ a oa bet implijet en Xvet kantved e Sina, pa oa bet leuniet korzennoù bambouz gant poultr evit tennañ ganto. Douget e oant gant goafoù, ar pezh a rae goafoù-tan anezhe. Implijet e oant bet evel armoù argadiñ gant efedoù mat e-pad Sez De'an. Ne vannent ket bannadelloù koulskoude. En XIIIvet kantved, Sinaiz a ijinas kanolioù dorn e houarn. Lakaet e vezont da dalvezout evel kentpatromoù gwirion an armoù-tan. Goustadik ez eo emledet an deknologiezh-se war zu Reter Azia, Su Azia, Reter-Kreiz hag Europa. E 1260 e voe implijet ur c'hanol e-kerzh emgann Aïn Djalout (Palestina). En Europa e voe savet kanolioù adalek deroù ar XIVvet kantved.

Un den war vourzh ur galion (e-kreiz), gantañ un arm-tan, hag a c'hallfe bezañ ur mousked (Chapel Sant Koulman, Karnag, XVIvet-XVIIvet kantved).
Tamm-ha-tamm e teuas an armoù-tan da vezañ liesseurtoc'h hag efedusoc'h, en Europa dreist-holl : koulerinenn (1410), ribaudequin (1430), akebut (1460), mousked (1521) ha "mousked-fuzuilh" (1703). En XIXvet kantved e voe dilezet ar poultr du evit ar poultr divoged, hag e dibenn ar memes kantved en em ledas implij ar c'hartouchennoù metal klok, er memes mare evit an tennata dre zorn dre vras. An armoù-tan damaotomatek hag aotomatek kentañ a zeuas war-wel tamm-ha-tamm e deroù an XXvet kantved.

Delwenn ur soudard breizhat eus Lu Breizh (1870) e Santez-Anna-Gwened
## Disheñvelaat an armoù-tan

Meur a zoare a zo da urzhiañ an armoù-tan a zo hervez o ment, o implij, o gwikefre.

### Hervez o mont en-dro o flatinenn

* un tenn
* tennata dre zorn
* damaotomatek (pe *damemgefreek*)
* aotomatek (pe *emgefreek*)

### Hervez o c'halibr

En armeoù e raer peurliesañ **armoù skañv** eus ar re izeloc'h o c'halibr evit 20 mm, hag **armoù ponner** eus ar re all. E bed ar chase hag ar sportoù tennañ eo ral ober gant munisionoù uheloc'h o c'halibr evit .50 meutad (12,7 mm).

### Hervez o doare

**Armoù hiniennel Akebut
* Banner-greunadennoù
* Banner-roketennoù
* Fuzuilh
* Fuzuilh-arsailh
* Fuzuilh-chase
* Fuzuilh-vindrailher
* Karabinenn
* Koulerinenn
* Mousked
* Pistolenn
* Pistolenn-vindrailher (pe "mitrailhetenn")
* Revolver
* Mindrailherez

#### Kanolierezh

* Banner-roketennoù lies
* Kanol
* Kanol-mortez

## Troiennoù brezhonek stag ouzh geriaoueg an armoù-tan

### Troiennoù

* Aet eo an tenn er c'hleuz : *c'hwitet eo an afer, n'eo ket servijet da netra*
* Gwerzhañ ar bistolenn/an tamm pistolenn : *diskuilhañ ur sekred*
* Hennezh en dije gwerzhet va fistolenn din : *treitouret en dije ac'hanon*
* Hennezh a oa deuet er-maez eus e wele evel un tenn : *savet e oa buan-tre, prim-tre*
* Hennezh en devoa ur vouezh evel un tenn : *ur vouezh kreñv, galloudus*
* Kaout un tenn : *bezañ mezv-dall*
* Tapout div c'had gant un tenn : *tizhout daou bal en un ober*

### Gerioù luc'haj

* kartouchenn : *kalc'h*
* mouchouer-godell : *pistolenn* (tunodo)
* pistolenn = pikez, karabañsenn
* pistolodenn, pistoled, pistolenn : *pich, lost*
* pistolodiñ : staotañ (langaj chon)

## Pennadoù kar

* Geriaoueg an armoù-tan
* Hoplologiezh
* Munision
* Kartouchenn
* Boled

## Levrlennadur

* **(fr)** HOUSTON Rob, STROYAN Christine (renerezh), *Armes à feu de légende*, Larousse, 2019, 320 p., ISBN 978-2-03597965-0

## Daveennoù

  **Stag eo ar bajenn-mañ ouzh Porched an Armoù-tan**