Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# L

| Lizherenn L |
| --- |
|  |
| Distagadur brezhonek : ['ɛl]

---

 |
| **Yezh orin** | Latin |
| **Reizhiad skrivañ** | Lizherenneg latin |
| **Renk** | 12vet |
| **Sonenn** | Kensonenn |
| **Mare** | ~-700 ktJK – bremañ |
| **Unicode**  | `U+004C` (L), `U+006C` (l) |
| **Soniadoù** | [l] • [ɫ] • [ɮ] • [ɬ]
[ʎ] • [ɭ] • [w] • [ʟ] |

Daouzekvet lizherenn al lizherenneg latin eo **L**, **l**, distaget [a] pe [ɑ].

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn c'hresianek lambda (λ).

## Arouezioù all

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Arouezioù | Skriturioù | Pellgehenterezhioù |
| --- | --- | --- |
| Banniel | Semafor | Braille | AFNA | Morse |
|  |  |  | **L**ima | • – • • |

 | **L** kaset dre al lizherenneg Morse |

Lizherenneg latin
Aa · Bb · Cc · Dd · Ee · Ff · Gg · Hh · Ii · Jj · Kk · Ll · Mm · Nn · Oo · Pp · Qq · Rr · Ss · Tt · Uu · Vv · Ww · Xx · Yy · Zz

|  |  |
| --- | --- |
| **Lizherennoù gant diakritikoù :** | Áá ·  Ää ·  Åå ·  Ćć ·  Čč ·  Éé ·  Łł ·  Ññ ·  N̈n̈ ·  Óó ·  Öö ·  Øø · Šš ·  Úú ·  Üü  ·  Žž |
| **Digramoù :** | Ch ·  C'h ·  Dd ·  Dz ·  Ǆ ·  Dx ·  Gb ·  IJ ·  Kp ·  LJ ·  LL ·  Mb ·  Mp ·  Nd ·  Ng ·  NJ ·  Nk ·  Ns ·  Nt ·  Nz ·  Ȣ ·  Sh ·  Th |
| **Trigramoù :** | Dzs  Ngb  Nkp  Sch  Tsh |
| **Lizherennoù ispisial :** | Ææ ·  ɑ ·  Ɓɓ ·  Ↄↄ ·  Ɗɗ ·  Ðð ·  Ðđ ·  Ðɖ · Ɛɛ ·  Ʒʒ ·  Ə ·  Ǝǝ ·  Ƒƒ ·  Ɠɠ ·  Ɣɣ ·  Ȝȝ ·  Ƴƴ ·  Ƣƣ ·  Ħħ ·  Ⱶⱶ ·  Ƕƕ ·  ĸ ·  Ŋŋ ·  Œœ ·  Ɔɔ ·  Ɽɽ ·  Ȣȣ ·  ſ ·  ß ·  Ʃʃ ·  Ʋʋ ·  Ɯɯ ·  Ⅎⅎ ·  Ȥȥ ·  Þþ ·  Ƿƿ ·  Ƨƨ ·  Ƽƽ ·  Ƅƅ |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porched ar yezhoù hag ar skriturioù**

---

Adkavit pennadoù Wikipedia a denn d'ar yezhoù.

 |
# Tu (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **tu (yezhadurel)** pe **diatezenn** (diwar ar stumm latinekaet *diathesis*, diwar an henc'hresianeg: *diatithenai*, "urzhiañ") evit komz eus ur verb en ur frazenn resis hag an doare m'emañ liammet ar stad pe an ober displeget gantañ ouzh arguzennoù ar verb-se, da lâret eo rener yezhadurel ar frazenn, renadenn(où) ar frazenn, hag all.

An tu diazez eo an tu-gra, pa glota rener yezhadurel ar verb gant graer yezhadurel an hevelep verb en hevelep frazenn.

## Roll an tuioù yezhadurel

* Tu arbennek (saoz.: "*causative voice*")
* Tu-damc'houzañv (saoz.: "*mediopassive voice*")
* Tu darvoudel (saoz.: "*circumstantial voice*")
* Tu-emober (saoz.: "*reflexive*")
* Tu eneparbennek (saoz.: "*anticausative voice*")
* Tu-enepc'houzañv (saoz.: "*antipassive voice*")
* Tu-etre (saoz.: "*middle voice*")
* Tu-gouzañv (saoz.: "*passive voice*")
* Tu-gouzañv ambersonel (saoz.: "*Impersonal passive voice*")
* Tu-gra (saoz.: "*active voice*")
* Tu-kenemober (saoz.: "*reciprocal voice*")
* Tu-kenober (saoz.: "*cooperative voice*")
* Tu-seveniñ (saoz.: "*applicative voice*")
* Tu-skoazell (saoz.: "*adjutative voice*")
# Kelc'h

Ur c'helc'h boas
Ar **c'helc'h** a zo anezhañ ur grommenn blaen serr a c'hoarvez eus kement poent eus ur plaen a zo keitpell diouzh ur poent roet, anvet "kreizenn ar c'helc'h". Ar pellder boutin-se etre ar poentoù eus ur c'helc'h hag e greizenn a vez graet skin anezhañ.

Rannet eo ar plaen e div lodenn gant ar c'helc'h : an diabarzh hag an diavaez (e gwirionez ez eus un trede lodenn : ar vevenn etre an diabarzh hag an diavaez). Er yezh pemdez e c'heller ober "kelc'h" eus ar vevenn (an drolinenn), pe eus an holl figurenn : ar vevenn hag an diabarzh. Hiziv an deiz e matematik e vez graet "kelc'h" eus ar vevenn (ar grommenn), tra ma vez graet "disk" eus an diabarzh (ar c'horreenn).

En ur spas n-ment e vez graet sferenn eus teskad ar poentoù a zo keitpell diouzh ur greizenn. Setu ez eus ur sferenn div-vent eus ar c'helc'h.

### Termenadurioù all

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * **Kordenn** a reer eus ar segmantoù a zo o daou benn war ar c'helc'h.
* *Gwareg-kelc'h'* a reer eus al lodennoù eus ar c'helc'h bonnet gant daou boent.
* *Skin* a reer eus ar segmantoù etre ar greizenn hag ur poent eus ar c'helc'h.
* *Diametr* a reer eus ar c'herdin a dremen dre ar greizenn.
* *Tañjantenn* a reer eus an eeunennoù a stok ouzh ar c'helc'h en ur poent hepken.
* *Kornad* a reer eus al lodennoù eus an disk a zo etre daou skin.
* *Segmant kelc'hiek* a reer eus al lodennoù eus an disk a zo etre ur gordenn hag ur wareg-kelc'h, dezho ar memes pennoù.
 |  Linennoù stag ouzh ar c'helc'h |  Kornad ha segmant kelc'hiek. |

## Gwelet ivez

Sellit ouzh ar ger kelc'h er
wikeriadur, ar geriadur frank.

* Kelc’h enskrivet
* Kelc’h troskrivet
* Kelc’h Euler
* Kelc’h trigonometrek
* Levr III Elfennoù Euklides
* Skoulmad Napoleon
* Sferenn
# Ouranos

Giorgio Vasari, *Kronos o spazhañ Ouranos*, XVIvet kantved
(*Palazzo Vecchio*, Firenze)
**Ouranos** (henc'hresianeg : Οὐρανός / *Ouranós* "oabl steredek") eo an Oabl e mojennoù Henc'hres. *Uranus* a veze graet anezhañ e Roma.

Mab e oa d'an doueez Gaia, an Douar, ganet ganti hep tad hervez Hesiodos en e levr *Theogonia*. Breur e oa da Ourea, doueez ar menezioù ha da Bontos, doue ar mor don. Diwezhatoc'h, war-lerc'h Hesiodos, e voe roet un tad dezhañ, Aither. Mab da Nyks, an Noz, eo hervez oberourien all an Henamzer.

## Mojenn Ouranos hervez Hesiodos

Dont a rae Ouranos, an Oabl, bemnoz, d'en em barañ gant Gaia, an Douar. Evel-se e voe engehentet an Ditaned, c'hwec'h mab ha c'hwec'h mec'h, hag ar Gikloped, hag ivez an Hekatonc'hired, ramzed o c'hant brec'h. Kasoni a vage Ouranos ouzh ar re-se avat, hag o dastum a reas pell dindan an douar, en Tartaros, ma voe glac'haret o mamm Gaia.

Neuze e c'houlennas Gaia digant he mab Kronos lazhañ e dad. Spazhañ e dad a reas Kronos ha diwar ar gwad a flistre e voe ganet ar Ramzed, Merc'hed ar Gonnar, hag ar Meliadezed.

Taolet e voe strobelloù Ouranos er mor, ha diwar kej-mej gwad ha sper ha spoum eo e voe ganet Afrodite, doueez ar Garantez.

## Diwar-benn ar vojenn

Ne oa kehelerezh ebet en-dro d'ar vojenn. Karg Ouranos a seblant bezañ arouez un doue trec'het eus un amzer gozh, a-raok deroù ar gwir amzer. Goude e spazhidigezh ne zeuas ket an Oabl ken da c'holoiñ an Douar da noz, chom a reas en e lec'h, hag echu gant an engehentiñ ha krouiñ euzhtud pe euzhviled.

Ne veze ket gwelet Ouranos evel un doue denheñvel, war-bouez e mojenn e gelloù stlapet er mor. Ne oa nemet an oabl, un doenn arem dalc'het gant an Titan Atlas.

## Levrlennadur

* Apollodoros, *Bibliotheke*, (I, 1).
* Hesiodos*, Theogonia*, (v. 126–193).

## Liammoù diavaez

* (en) Theoi Project, Ouranos
* (en) Greek Mythology Link, Titans

|  |
| --- |
| **Protogenoi** |
|
C'haos • Aither • Gaia • Ouranos • Hemera • C'hronos • Eros • Erebos • Nyks • Ofion • Tartaros |
# Spoutnik

Eilad Spoutnik 1 diskouezet e Washington D.C.
**Spoutnik** (eus ar rusianeg *спутник* a dalvez kement ha « kenveajer » pe « loarell ») eo anv ur rummad loarelloù bet kaset gant URSS e penn-kentañ ergerzhadeg an egor.

## Spoutnik 1

Spoutnik 1 a zo bet al loarell gentañ bet taolet eus an douar. E bouez a oa 83,400 kg ha tro an douar e rae dindan 97 munutenn.
Skignañ a rae ur « bip-bip » war ar frekañsoù skingomz eus 20,005 betek 40,002 MHz.

D'ar 4 Here 1957 e voe taolet gant ar fuzeenn R-7. Stroñset e voe an Amerikaned gant se, un tamm evel da vare Pearl Harbor. Diskouez a rae e oa barrek ar Rusianed da gas misilennoù nukleel betek Amerika ma felle dezho.

## Spoutnik 2

Taolet e voe d'an 3 a viz Du 1957, ar gigez Laika e-bourzh met ne dreistvevas ket.

## Spoutnik 3

Taolet e voe d'ar 15 a viz Mae 1958 eus lec'hienn vannañ Baikonour e Kazakhstan.

## Spoutnik 4

Bannet e voe d'ar 15 a viz Mae 1960. Nij kentañ ar program Vostok e voe.

## Spoutnik 5

Taolet e voe d'an 19 Eost 1960. Treuzdougen a rae daou gi, Belka ha Strelka, 42 logodenn, daou razh ha meur a spesad plant ha foue. An holl a zreisvevas.

## Spoutnik 6

Bannet e voe d'ar 1añ Kerzu 1960. Daou gi a oa e-barzh, Ptchelka ha Mouchka, met al loarell a voe distrujet o vont tre an aergelc'h.

## Spoutnik 7 ha Spoutnik-8

Sonterezioù e oant e gwirionez, bannet war-zu Gwener.

## Spoutnik 9

Taolet e voe d'an 9 Meurzh 1961. Treuzdougen a rae ur jak hag ar giez Tchernouchka. Pep tra a yeas mat.

## Spoutnik 10

Taolet eo voe eus Baikonour d'ar 25 Meurzh 1961. Ur jak hag ar giez Zvezdochka a oa e-bourzh. Pep tra a yeas mat ha diroufenn.

## Liamm diavaez

* (en) Lec'hienn an NASA diwar-benn ar Spoutnik
# Impalaeriezh C'hall Kentañ

Impalaeriezh C'hall Kentañ

bro istorel, Impalaeriezh, regime| Deiziad krouiñ | 18 Mae 1804  |
| Anv er yezh orin | Empire français  |
| Perzhiad e | Siege of Genoa, Siege of Graudenz  |
| Yezh ofisiel | galleg  |
| Kan broadel | Chant du départ  |
| Kevandir | Europa  |
| Stad | Impalaeriezh C'hall Kentañ  |
| Kêr-benn | Pariz  |
| Daveennoù douaroniel | 48°51′44″N 2°19′57″E  |
| Renad politikel | dual monarchy  |
| Office held by head of state | Emperor of the French  |
| Penn ar Stad | Napoleon Iañ, Napoleon Iañ  |
| Moneiz | French franc  |
| Raklec'hiet gant | Rouantelezh Holland, Konsulad  |
| Heuliet gant | Republik Genova, Sovereign Principality of the United Netherlands, Bourbon Restoration in France, Neutral Moresnet, Genoese Republic  |
| Bet erlec'hiet gant | Bourbon Restoration in France, Neutral Moresnet  |
| Erlec'hiañ a ra | Kentañ Republik c'hall, Duchy of Arenberg-Meppen, Republik Ligur  |
| Yezh implijet | galleg  |
| Deiziad divodañ | 7 Gouere 1815  |
| Banniel (deskrivadur) | Banniel Frañs  |
| Ardamezioù | Ardamezioù Frañs  |
| Relijion ofisiel | Katoligiezh  |

  Eus Wikidata
An impalaeriezh en he barr en Europa e 1812
(e glas-teñval : Bro-C'hall ; e glas-sklaer :
an tachennoù dindan Vro-C'hall)
 Impalaeriezh C'hall Kentañ er bed a-bezh
An **Impalaeriezh c'hall kentañ** pe **Impalaeriezh gall Napoleon Iañ** pe **l'Empire Français** eo ar renad a voe savet e Bro-C'hall gant Napoleone Buonaparte evit kemer lec'h ar Gonsuliezh. Kregiñ a reas d'an 18 a viz Mae 1804 (ur *senatus-consulte* a ra eus Napoleon Buonaparte « *impalaer ar C'hallaoued* ») ha diskaret e voe e 1814 (Dilez Napoleon Bonaparte ha dilec'h da enez Elba). Kemeret e voe e lec'h gant an Adaozadur kentañ, troc'het gant prantad ar C'hant-Devezh, eus an 20 a viz Meurzh d'an 22 a viz Even 1815.

D'an 18 a viz Mae 1804, Napoleon a vez roet dezhañ an titl a impalaer ar C'hallaoued (*L'Empereur des Français*) gant ar Sened gall. Hollvouezhiadeg ar 6 a viz Du 1804 a gadarnaas savidigezh ar c'hentañ impalaeriezh. Napoleone Buonaparte a voe kurunet gant ar pab Pius VII en iliz-veur Intron-Varia Pariz, d'an 2 a viz Kerzu 1804.

Emgann Austerlitz d'an 2 a viz Kerzu 1805.
# 1801

*Diwar-benn bloavezh **1801** an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

* 15 a viz Gouere : sinet eo Konkordat 1801 gant leunc'halloudeien Republik Bro-C'hall hag ar Sez Santel. Peurwiriekaet eo gant ar pab Pi VII d'ar 15 a viz Gouere ha gant ar c'hoñsul kentañ Napoleone Buonaparte d'an 8 a viz Gwengolo.

### Azia

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù

#### Norzhamerika

##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri

#### Livañ

#### Sonerezh

#### Lennegezh

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

* Dizoloadenn ar vanadiom gant ar maenoniour mec'hikan Manuel del Río Fernández.
* Dizoloadenn an niobiom gant ar c'himiour saoz Charles Hatchett.

### Armerzh

### Sport

### A bep seurt/diasur

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :*Rummad:Ganedigezhioù 1801*

## Marvioù

Gwelet ivez:*Rummad:Marvioù 1801*
# 20 Gouere

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ← **Gouere** → |
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |   |   |   |   |

 |
|  |

## Darvoudoù

* 1402 : trec'h Tamerlan (*Timour lenk*) war an Durked Otoman en Ankara.
* 1795 : kreñvlec'h Pentevr e Kiberen kemeret gant ar jeneral Hoche digant ar Chouaned.
* 1810 : dizalc'hidigezh Kolombia.
* 1861 : pozet eo kentañ maen karrbont Montroulez.
* 1933 : emglev sinet etre ar Pab Pi XI ha Hitler.
* 1944 : gwalldaol c'hwitet a-enep da Hitler.
* 1947 : trec'h ar marc'hhouarner breizhat (ha gall) Jean Robig e dibenn an Dro-Frañs.
* 1951 : ar roue Abdallah eus Jordania drouglazhet e Jeruzalem.
* 1954 : harz-brezel sinet etre Frañs hag ar Việt Minh e Jeneva.
* 1976 : meurzhidigezh Viking 1.
* 1969 : loaridigezh Apollo 11, gant Neil Armstrong ha Buzz Aldrin e bourzh.
* 1973 : aet ar Breizhad Lucien Rault da gampion Bro-C'hall an 10 000 metrad e stad Colombes.
* 1996 : Caroline Dickinson, plac'h yaouank saoz gwallet ha muntret e Planfili.

## Ganedigezhioù

|  |  |
| --- | --- |
| Carlos Santana | Gisele Bündchen |

* 1304 : Francesco Petrarca, barzh italianek.
* 1519 : Inosant IX (bet ganet **Giovanni Antonio Facchinetti**), 230vet pab.
* 1785 : Mahmut II, sultan otoman.
* 1822 : Gregor Mendel, bevoniour eus Aostria.
* 1864 : Erik Axel Karlfeldt, barzh svedek, gardonet gant Priz Nobel al Lennegezh e 1931.
* 1919 : Edmund Hillary, alpaer hag ergerzher nevezzelandat.
* 1925 : Jacques Delors, armerzhour ha politikour gall, prezidant Kengor Europa.
* 1925 : Frantz Fanon, prederour eus Martinik.
* 1938 : Natalie Wood, aktourez amerikan.
* 1944 : Olier a Gersaozon, merdeer ha skrivagner gall.
* 1947 : Carlos Santana, gitarour mec'hikan ha stadunanat.
* 1980 : Gisele Bündchen

## Marvioù

|  |  |
| --- | --- |
| Klaoda Bro-C'hall |  |

* 1031 : Roperzh II, roue Bro-C'hall.
* 1454 : Juan II, roue Kastilha ha León.
* 1524 : Klaoda Bro-C'hall, rouanez Bro-C'hall, dugez Breizh.
* 1649 : Alessandro Varotari, livour italian.
* 1876 : Johann Löwenthal, mestrc'hoarier echedoù hungarat.
* 1903 : Leon XIII, pab.
* 1923 : Pancho Villa, dispac'hour eus Mec'hiko.
* 1927 : Ferdinand Iaañ, roue Roumania.
* 1932 : René Bazin, skrivagner gallek.
* 1937 : Guglielmo Marconi, fizikour hag ijinour italian.
* 1951 : [[Abdallah Iañ Jordania|Abdallah I{{añ}]], roue Jordania.
* 1973 : Bruce Lee, aktour sinema stadunanat.
* 1994 : Paul Delvaux, livour belgiat.

## Lidoù

* Iliz katolik roman
	+ Ar profed Eliaz, penitiour yuzev war Menez-Karmel (9vet kantved kent Jezuz-Krist)
	+ Santez Marc'harid, plac'h yaouank merzheriet e kêr Antiochia Pisidia (3e kantved)