# Pevar Levr ha Pemp Klaselour

Ar **Pevar Levr ha Pemp Klaselour**, sinaeg 四書五經, pinyin *sì shū wŭ jīng* “pevar levr pemp klaselour”, a reer e Sina eus levrioù hengounel bet skrivet da vare an Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù (~772-~475 KJK) hag ar Stadoù Brezelour (475-221 KJK).
An andon d'ar Gonfusianegezh eo ar *Pemp Klaselour*, ha war ar *Pevar Levr* e voe savet an Nevez-Konfusianegezh.

Ur genreizhiad gempouez zo anezho hervez red ar studioù konfusian : ne c’haller ket studiañ an danvez-mañ-danvez en ur lezel ar re all a-gostez, rak mar greer e c’hwiter war ar pal – hollret eo neuze bezañ gouiziek a-zivout ar Pevar Levr hag ar Pemp Klaselour a-benn bezañ ur *junzi*, un den a enor.

Adalek ar 6vet kantved GJK, e-kerzh ren ar remziad **Sui** (581-618), e voe lod skridoù konfusian lakaet e korf *Arnodennoù an Impalaeriezh*, a ranked tremen a-benn bezañ kargad e Melestradur an impalaeriezh.

## Ar Pevar Levr

**Ar Pevar Levr** (四書, *sì shū*) zo skridoù klasel sinaek a voe dibabet gant ar prederour nevez-konfusian ZHU Xi (1130-1200) e-kerzh ren ar remziad **Song** (960-1279), evit staliañ live kentañ ar Gonfusianegezh ha, war an dro, ersaviñ a-dal d’an Daoegezh ha d’ar Vouddhaegezh.

A-hed ren ar remziadoù **Ming** (1368-1644) ha **Qing** (1644-1912) e voe *Ar Pevar Levr* kalon an deskadurezh rekis evit tremen an arnodennoù a zigore an nor war-du kargoù e melestradur an impalaeriezh.

### *Ar Ouiziegezh Veur*

 Ar Ouiziegezh Veur
kaerskrivet gant ZHAO Mengfu
en azeuldi konfusian Tainan e Taiwan.
Unan eus pennadoù *Klaselour al Lidoù* (gwelit izeloc’h) e oa 大學, *dà xué*, **Ar Ouiziegezh Veur** er penn kentañ. Ez-hengounel e vez lakaet dindan anv Konfusius (551-479 KJK) hag e studier **ZENG Shen** (505-436 KJK), a vo lesanvet *Zeng Zi* ("Mestr Zeng") diwezhatoc'h.

Brud vras a c'hounezas *Ar Ouiziegezh Veur* adal ma voe embannet gant Zhu Xi en un doare distag diouzh *Klaselour al Lidoù* hag e korf ar Pevar Levr.

E deroù ar skrid berr-se ez eus ur raklavar gant Zhu Xi ma laka an *Dà Xué* da bazenn gentañ war-du ar ouiziegezh ; ur pennad berr a vije bet skrivet gant Konfusius e-unan eo kalon ar skrid ; d’e heul ez eus nav displeg gant Zeng Zi.

Petra bennak ma oa bet savet goude marv Konfusius ez eo an dastumad skridoù-se feal da vennozhioù ar Mestr, ha pouezus eo dre ma tispleg meur a zodenn brederouriezhel ha politikel o devo ul levezon vras war buhez Sina, koulz en amzer hen hag en amzer-vremañ.

Galloud ar skrid berr-se, evel hini an holl skridoù klasel sinaek, eo ar jubennadur liesdoare a c’haller ober anezhañ hervez mare ha mennozhioù al lennerien.

Dre e zibab e klaskas Zhu Xi lakaat *Ar Ouiziegezh Veur* da dalvezout er bed a-bezh, pa bouez war dever ar renerien da “adlakaat ar bobl da greiz ar Stad” ha da “imbourc’hiñ an traoù” (*ge wù*).

**En e raklavar** ez embann Zhu Xi pal al levr :

> *Ar pezh a zo kelennet er Ouiziegezh Veur eo diskouez ar vertuz hollvrudet, adsevel ar bobl ha chom en uhelañ dreistelezh.*
>
>

**E kalon ar skrid** emañ diogelet pennaennoù kelennadurezh Konfusius a-zivout emzalc’h ar renerien :
* kent skignañ o vertuz dre ar bed e rankont merañ mat o Stad, kent merañ mat o Stad e rankont merañ mat o ziegezh, kent-se e rankont em seveniñ, a-benn em seveniñ e rankont reizhañ o spered, a-benn reizhañ o spered e rankont bezañ gwirion en o soñjoù, a-benn bezañ gwirion en o soñjoù e rankont bezañ desket-bras, ha dre *imbourc'h an traoù* e teuer da vezañ desket-bras ;
* ur wezh imbourc'het an traoù e vo peurglok o deskadurezh, alese e vo gwirion o soñjoù, alese e vo reizhet o spered, alese e vint sevenet, alese e vo o ziegezh meret-mat, alese e vo o Stad meret-mat hag alese e vo peoc'h er bed a-bezh ;
* forzh pe zen er Stad, gant ma vo gouest da ober evel a-us, a c’hall ren war ar Stad – dre e zalvoudegezh e vo e karg, ha n’eo ket dre e lignez ;

**En nav displeg** war-lerc’h e ro Zeng Zi displegadennoù eus kalon ar skrid.
### *Kelennadurezh ar C'hreiz*

 Zhōng Yōng
e kaerskrivadur ar c'hloer.
Hervez an hengoun e vije 中庸, *zhōng yōng*, “ar c’hreiz reizh” [kelennadurezh Konfusius] bet skrivet gant mab-bihan nemetañ Konfusius, **KONG Ji**, lesanvet *ZI Si* (481-402 KJK), met ur pennad all eus *Klaselour al Lidoù* eo e gwirionez.

Da vare ar remziad **Qing** (1644-1911) ez embannas ar gouizieg **CUI Shu** (1740-1816) ne c'halle ket ar *Zhongyong* bezañ bet skrivet gant Zi Si, evit abegoù yezhoniel anat (evitañ). A-du e sav ar ouizieien a-vremañ, ha hervezo e vije ar skrid – lodennoù anezhañ da nebeutañ – bet kendastumet e-kerzh ar marevezh **Han** kentañ (206 KJK-9 GJK).

**Kelennadurezh ar C'hreiz** a reer peurliesañ eus ar skrid-se, pe c'hoazh *Ar stad a gempouez ha kendoniezh* e Sina, ar ger *kendoniezh* o tont eus geriaoueg ar sonerezh.

En tu all d’unan eus skridoù-diazez an Nevez-Konfusianegezh ez eus ur meizad eus *Ar C’hreiz Reizh*, a zo tennet eus  **Kendivizoù Konfusius** (*Lun Yu*, gwelit izeloc’h) :

> Ar Mestr a lavaras : “Dreist eo efedusted ar c’hreiz reizh, met pell zo ez eo bet kollet ar c’heal anezhañ gant an darn vrasañ eus an dud.”
>
>  – *Kendivizoù Konfusius*, VI-29, ha *Zhongyong*, 3
>
>

Pelloc'h, er sturienn XIII.21, e kaver : *Anez heulierien ar c'hreiz reizh e ranker ober gant an dud fourradus hag ar re abaf. Herr zo gant an dud fourradus da nebeutañ, ha distrander gant ar re abaf.*

Siwazh, neblec’h all er *C’hendivizoù* ne gaver ster resis “ar c’hreiz reizh” hervez Konfusius. Tu zo da soñjal n'en displegas ket peogwir e c'houlenne digant e heulierien studiañ ar skridoù kozh, hag ar *Zhongyong* en o zouez dres a-walc'h.

Klask e zisplegañ a reas Zi Si neuze war a hañval, met gwall levezonet e voe gant an Daoegezh pa reas dave d’ar meizad a *Yin ha Yang*, a zo pell diouzh preder ar Gonfusianed kentañ.

Tost da hini an Nevez-Konfusian Zhu Xi eo an doare daoad-se avat, ha setu perak marteze e lakaas ar *Zhongyong* e korf ar Pevar Levr. Bezet pe vezet emañ *Ar c'hreiz reizh* e kalon ar Gonfusianegezh.

Hiroc'h a-galz eo *Kelennadurezh ar C'hreiz* eget  *Ar Ouiziegezh Veur*, pa ya 33 fennad d'e ober.

Gwall ledan eo ar meizad *zhōng yōng*, pa sell ouzh kement darempred ha kement ober e buhez mab-den. A-douez traoù all e talvez kement ha kempouez, dereadegezh, diouer a ragvarn, eeunded, gwirionded, gwiriegezh, habaskter, hag onestiz.

Da skouer, ur mignon a rankje bezañ na re dost na re bell ; ar boan hag al levenez a rankje bezañ habask, rak levenez diroll a c'hall bezañ ken noazus hag ar glac'har. Ret e vije d'an den chom divrall er c'hreiz bepred, daoust ha pe zarvoud a c'hoarvezje. Reizh eo hevelep emzalc'h e-keñver lezennoù an hollved – a ro an notenn-greiz e rankje pep den chom kendoniet ganti, natur wirion ar reizhkelenn eo, ha merk an den uhel – ar *junzi* konfusian.

D'ar stad a *junzi* e kasje *Kelennadurezh ar C'hreiz* neuze ; kendoniezh a vije en oberennoù an den, ha dre-se e teuje kendoniezh er gevredigezh, ar pezh a zo damheñvel ouzh *dà xué*, "Ar Ouiziegezh Veur".

Denelezh (仁, *rén*), furnez (智, *zhì*) ha kalonegezh (勇气, *yŏng qì*) eo vertuzioù ar C'hreiz, ha drezo e chomo stabil an darempredoù kevredigezhel gant ma chomo pep den, hag uhel pe izel e vije e zere, divrall er C'hreiz.

Ar wirionded (精诚, *jīng chéng*) zo e kreiz ar *Zhongyong*, pa'z eo natur wirion an hollved e pep den. Gwrizienn emzalc'h mab-den eo, ha hep gwirionded n'eus mab-den ebet en hollved. Klask chom divrall er c'hreiz zo adkavout ar wrizienn-se ivez.

### *Kendivizoù Konfusius*

**Kendivizoù Konfusius**
Dornskrid eus ar XIVvet kantved
Peogwir eo **Kendivizoù Konfusius** (论语, *lùn yŭ*, "kelennadurezh komzet") diazez ar Gonfusianegezh e ranker o lenn da gentañ pa venner ober anaoudegezh gant ar brederouriezh sinaat.

N'eus skrid ebet diwar dorn Konfusius e-unan ; goude e varv e 479 KJK e voe boulc'het al *Lun Yu*, ha peuzechuet da vare ar Stadoù Brezelour (475-221 KJK), war ur pennad-amzer a 30 betek 50 vloaz.

Ur c'hendastumad bet savet gant heulierien ar Mestr, ha gant heulierien an heulierien war daou rumm tud da nebeutañ, eo ar skrid-se e gwirionez. Den ne oar resis pegoulz e voe embannet en e stumm kentañ. Teir c'hentel eus ar skrid a voe kendeuzet da vare ar remziad **Han** (202 KJK-220 GJK). Diwar ar skrid-se e voe staliet ar c'hentelioù war-lerc'h. E-kerzh ren ar remziad **Song** (960-1279), er bloavezh 999, e voe un embannadur stadel a-benn diazezañ Arnodennoù an Impalaeriezh.

Gant ar prederour ZHU Xi (1130-1200) e voe staliet da vat ar skrid a zo deuet betek ennomp, gant an displegadennoù ofisiel, diwar un dastumad displegadennoù a-berzh prederourien veur Sina a-bezh.

Adal ren ar remziad **Qing** (1644-1912) e voe mui-ouzh-mui a ouizieien o treiñ kein da gelennadurezh prederouriezhel al *Lun Yu* hag oc'h ober enklaskoù lizheregouriezhel diwar-benn ar skrid.

Diframm eo testenn al *Lun Yu*. Ugent pennad a ya d'e sevel, renket tamm-pe-damm dre zodenn hep na vije ur red didroc'h a gasje a geal da geal. N'eus keñver ebet etre daou bennad amezek.

Ez-hengounel e vezer boas da envel pep pennad dre e c'herioù kentañ. Setu amañ, da skouer, deroù pennad kentañ *Kendivizoù Konfusius*, a anver 學而, *Xué ér* :

子曰："學而 時習之，不亦說乎？"
*Z ĭ yuē: "Xué ér shí xí zhī, bú yì shuō hū ?"*
Ar Mestr a lavaras : "Ha n'eo ket plijus studiañ, ha pleustriñ goude ?"

Kentañ ger al *Lun Yu* : 學, *xué*, "deskiñ" eo alc'hwez kelennadurezh Konfusius. A-hed ar skrid e vo pouezet war deskadurezh mab-den, a rank studiañ ar skridoù kozh hag al lidoù a-benn dont da vezañ ur *junzi*, un den a enor, ha degas kendoniezh en e vuhez, en hini ar Stad ha, pelloc'h, en hini ar bed dre adkavout ar gendoniezh gant an hollved.

Konfusius e-unan en em ginnig evel "un treuzkaser na ijinas netra" (*Kendivizoù*, VII.1). Evit gwir ez adkaver el *Lun Yu* kealioù eus an *Dàxué* hag ar *Zhōngyōng* a-douez skridoù hengounel all : dre zeskiñ e teuer habask hag ez eer war-raok war hent ar vertuz. Petra bennak ma oa bet Konfusius lakaet da virour e komprener dre lenn e gelennadurezh e poueze er c'hontrol war ar pleustriñ goude ar studiañ, a-benn mont war-raok ha bezañ gouest da gemmañ politikerezh ar Stad.

"Kemerit tri den dre zegouezh er straed : dre ret o devo un dra bennak da gelenn din. Ur skouer evidon e vo perzhioù mat unan anezho, hag ur rebech perzhioù fall unan all." (*Kendivizoù*, VII.22) : dre al lavarenn-se ez embanne Konfusius e fiziañs e natur wirion mab-den, hag e galloud pep den da dizhout ar stad a *junzi* e-kerzh e vuhez. Ster emreizhel ar ger "denjentil" eo a ranker kompren e kelennadurezh al *Lun Yu*, evel m'en diskouez sturiennoù ar pennad XV el *Lun Yu*.

A-hed ar *C'hendivizoù* sinaek ez eus ur c'henc'hoari etre 人 *rén*, "den" ha 仁 *rén*, "denelezh" ha "madelezh". Niverus eo ar sturiennoù a bouez war emzalc'h denel an den : alies e kav Konfusius perzhioù mat pe fall e den pe zen er c'heñver-se – hag ar Mestr e-unan a lavare e chome-eñ ur 人 *rén* pell c'hoazh eus 仁 *rén* (*Kendivizoù*, VII.33).

*Na lakait biken war an dud all ur redi n'ho pije ket dibabet evidoc'h-c'hwi* eo ar sturienn (XV.24) a c'hallje diverrañ kelennadurezh ar *C'hendivizoù*, kevret marteze gant ar sturienn IX.17 :

*War glann ur stêr edo ar Mestr. Lavaret a reas :*
 *"A, mont evel-se war-raok, dizehan, deiz ha noz !"*
### *Ar Mengzi*

Un tamm eus ar **Meng Zi**
Diwar anv ar prededour MENG Zi (372-289 KJK), "Mestr Meng", e teu talbenn ar **Mengzi** (孟子, *Mèng Zĭ*). Ur skrid eus marevezh ar Stadoù Brezelour (475-221 KJK) eo ivez neuze.

Ha Meng Zi eo aozer al levr a zoug e anv ? Ya, gant harp lod eus e studierien mar kreder an istorour meur SIMA Qian (~145-~86 KJK). War-lerc'h Sima Qian e voe gouizieien oc'h embann ez eo ar studierien o-unan a skrivas al levr war-lerc'h marv o mestr ; lod all c'hoazh a zalc'has start d'ar Mestr hepken evel aozer ar skrid.

Hervez ar ouizieien a-vremañ ez eus eus ar *Mengzi* evel eus al *Lun Yu* : ur c'hendastumad graet gant diskibled ar Mestr.

Kelennadurezh Konfusius hervez Meng Zi zo dastumet el levr diouzh patrom ar *C'hendivizoù*, en un doare hiroc'h ha fraesoc'h avat.

Kendivizoù Meng zi gant renerien Stadoù, pennvilourien ha prederourien all eo danvez ar skrid.

Displeget eo kredenn Meng Zi e natur vat mab-den, a rank tennañ splet anezhi ha bevañ en un doare madelezhus ha reizh a-benn em gavout kendoniet gant an hollved. Evel Konfusius e pouez Meng Zi war deverioù ar renerien da-geñver ar bobl, war deverioù ar bobl da-geñver ar renerien, ha war perzhioù fall ar brezel.

Resis, berr, buhezek ha taer eo yezh ar skrid. Keñveriadennoù, skeudennoù ha litoriennoù a zeu da nerzhaat an arguzennoù. Alies e teu Meng Zi a benn da drec'hiñ e gendivizerien dre o lakaat da gouezhañ en trapoù o deus stegnet o-unan dre o emzalc'h hag o c'homzoù. A-fed lennegezh e seller ouzh ar *Mengzi* evel ouzh ur skouer eus ar c'homz-plaen sinaek.

Chomet eo ar *Mengzi* unan eus skridoù pennañ ar Gonfusianegezh, ha digemm eo e levezon war prederouriezh ha lennegezh Sina betek hiziv an deiz.

## Ar Pemp Klaselour

Diwar studiañ, adstudiañ ha studiañ c'hoazh ar skridoù-se (a-douez reoù all) e savas Konfusius ar brederouriezh en devo al levezon donañ war Sina hag Azia ar Reter betek hiziv an deiz.

Er bloavezh 213 KJK, pa oa al Lezennourien o ren e voe berzet al levrioù konfusian, ha devet lod anezho. Eñvoriet e oa bet al levrioù klasel gant un nebeud gouizieien konfusian o zreuzkasas d'o studierien, hag ar re-se o skrivas a-benn adsevel ar Glaselourien.

Ur c'hwec'hvet Klaselour a oa, anvet 樂經, *yuè jīng*, "Klaselour ar Sonerezh" ; devet e voe an darn vuiañ anezhañ ivez, met siwazh ne voe ket ar ouizieien gouest da resteurel an holl ganaouennoù (305 anezho) a oa bet dibabet gant Konfusius. E *Klaselour al Lidoù* e kaver ul levrenn anvet 樂記 *Yuè Jì*, "eñvor ar sonerezh"a zo o tont eus ar *Yue Jing*.

### *Klaselour ar C’hemmoù*

**八卦 *Bā Guà
ar roue ZHOU Wen (1099-1050 KJK)
E-touez levrioù koshañ Sina emañ ar 易經, *yì jīng*, **Klaselour ar C'hemmoù**.
A-unvan e tiogel ar ouizieien e voe skrivet war-dro 800 KJK, da vare ar remziad **Zhou ar C'hornôg** (1050-771 KJK).

Studiet-pizh e voe gant Konfusius er 6vet kantved KJK, evel ma lavar er *C'hendivizoù* (VII.17) ; ul levr anvet 十翼 *shí yì*, "Dek askell", a skrivas a-benn displegañ ar "Yijing".

Eus deroù an 3de kantved KJK e teu an dornskrid koshañ eus ar *Yi Jing* a zo deuet betek ennomp, skrivet war korzennoù bambouz, a c'haller gwelet e mirdi Shanghai.

Dindan an talbenn 古文經, *gŭ wén jīng*, "henglaselour" e voe testenn ar *Yi Jing* embannet gant an Daoad **FEI Zhi** (~50 KJK-~10 GJK). Ar gentel-se eo a c'haller lenn hiziv, ha honnezh eo gwele ar brederouriezh e Sina.

Un dastumad arouezioù arveret gant an divinourien eo diazez ar *Yi Jing* ; un tres eeun (**—**) a dalveze "ya" evel respont, un tres astalus (**– –**) a dalveze *nann*. Buan e voe klasket resisaat ar respontoù dre genstrollañ an arouezioù daou-ha-daou hag an eil a-us egile ; pevar daoulun a voe neuze. Diwezhatoc'h e voe ouzhpennet un trede gwiskad arouezioù a roas eizh trilun anvet 八卦 *bā guà*, "trilun" :

☰ 乾 *qián*, "ar c'hrouer", kreñv, aroueziet gant an oabl hag an tad ;
☷ 坤 *kūn*, "an degemerour", sujet ha dilezet, aroueziet gant an douar hag ar vamm ;
☳ 震 *zhèn*, "an dihuner", fiñvus, aroueziet gant ar c'hurun hag ar mab kentañ ;
☵ 坎 *kǎn*, "an islonk", risklus, aroueziet gant an dour hag an eil mab ;
☶ 艮 *gèn*, "ar c'hlaviadur", o tiskuizhañ, aroueziet gant ar menez hag an trede mab ;
☴ 巽 *xùn*, "an hini flour", treantus, aroueziet gant an avel hag ar verc'h kentañ ;
☲ 離 *lí*, "ar stager", skedus, aroueziet gant an tan hag an eil merc'h ;
☱ 兌 *duì*, "an hini seder", drant, aroueziet gant al lenn hag an trede merc'h.
**01- 乾 *qián64- 未濟 *wèi jì
Dre genstrollañ daou *bā guà* e saver ur c'hwec'hlun, ha 26 = 64 c'hwec'hlun a gaver er *Yi Jing* neuze, eus 01- 乾 *qián*, "ar c'hrouer" betek 64- 未濟 *wèi jì*, "kent ar sevenidigezh".

Deskrivadur ar 64 c'hwec'hlun unan-hag-unan eo testenn ar *Yi Jing*. A c'hwec'hlun da c'hwec'hlun e kemm stad (eeun pe astalus) an tresoù e-keñver ar c'hwec'hlun kent, ar pezh a ziskouez ar c'hemmadennoù a c'hoarvez dibaouez en hollved dre genc'hoari ar *yin* hag ar *yang* evel deskrivet gant an Daoidi, alese anv *Klaselour ar C'hemmoù*. Peogwir e talvez 易 *yì* kement hag "eeun, aes", "kemmañ" ha "lakaat e-lec'h" war-an-dro e c'haller staliañ pennaennoù ar *Yi Jing*.

**An eeunded** eo orin kement tra, fetis pe zifetis, a zo en hollved. Aes hag eeun eo lezenn-diazez an hollved, daoust pegen luziet e c'hall an traoù hañvalout bezañ. An eeunded-se a zo aroueziet gant an daou dres **—** ha **– –** eo ar *Yi Jing* savet warno.
**Ar c'hemm** eo an implij a reer eus kement tra, fetis pe zifetis, a zo en hollved. Atav e vez kemmadennoù e kement elfenn eus an hollved. Dre gompren ha tennañ splet eus ar fed-se e c'hall an den em azasaat ouzh ar c'hemmoù a c'hoarvez dibaouez en e vuhez.
**Arn hollbadusted** eo natur wirion kement tra, fetis pe zifetis, a zo en hollved. Petra bennak ma hañval pep tra o kemmañ dibaouez e chom an natur-se divrall en amzer hag en egor. Tost-tre emañ ar *Yi Jing* d'an *Dao De Jing* er c'henver-se.
Meur a zoare zo da ober gant ar *Yi Jing*, peogwir ez eus anezhañ ur skrid rinek ha pleustrek war-an-dro, unan buhezegel ha prederouriezhel war-an-dro ivez, unan barzhoniel hag unan karget a furnez deuet betek ennomp a-dreuz tremen daou vilved.

An diouganer hag ar prederour eo an daou du pennañ a glasker er *Yi Jing* peurliesañ.

* Peogwir eo diazezet war un hengoun divinourien o deus lemmet o binvioù a-benn ma vijent resisoc'h-resisañ e c'haller atersiñ ar *Yi Jing* da gaout un diougan.

Gant 50 garenn avron-marc'h a raed gwezhall, gant tri fezh-moneiz e vez graet hiziv : bannet e vezont un un taol ; hervez pil pe groaz pep pezh e saver tres kentañ ar c'hwec'hlun ; goude ar c'hwec'hvet bannadenn e seller er *Yi Jing* ouzh ar c'hwec'hlun a zo bet savet.

Dindan tres pep c'hwec'hlun emañ *ar varn* hag *ar skeudenn*, a zo an diougan. Mard eus tresoù kemmus en dennadenn e ranker sellet ouzh o zalvoudegezh ivez.

* Ul levr a furnez eo ar *Yi Jing*, ar pezh a zo pouezusoc'h eget e berzh evel benveg-divinout. Evel un andon a furnez e voe studiet gant Konfusius ha kar eo d'an *Dao De Jing*, skrid-diazez an Daoegezh.

Anat eo e voe ar **Yi Jing** poellet evel ur c'harskeudenn eus an hollved ; hep mar emañ e-touez al levrioù pouezusañ bet skrivet biskoazh er bed.

### *Klaselour an Teulioù*

Un dastumad eus darvoudoù a c'hoarvezas en Istor Sina adalek an amzerioù hen (ha mojennel evit un darn vat anezho) betek dibenn ar remziad Zhou (1045-221 KJK) eo **Klaselour an Teulioù** ( 書經, *shū jīng*, "klaselour an teulioù").

Unan eus koshañ skridoù klasel Sina eo, gant ar *Yi Jing* (gwelit amañ a-us) hag ar *Shi Jing* (gwelit amañ dindan).

Gant grefierien al lezoù e voe skrivet komzoù ar rouaned hag an impalaered. Hervez an hengoun e vije bet dibabet ur c'hant bennak eus ar skridoù-se gant Konfusius, o bodas en un doare rak-*Shu Jing*. Berzet e vije bet al levr-se er bloavezh 213 KJK gant ar maodiern LI Si, ha devet a-gevret gant levraoueg an Impalaeriezh gant diazezer ar remziad Han, **Han Gaozu** (ren 206-195). E-kerzh ren ar remziad Han, a echuas e 220 KJK, e voe adkavet un tamm eus ar *Shu Jing*, a voe anvet *Shang Shu* ; klask a rejod neuze adsevel ar peurrest eus ar skrid orin, ar pezh a roas daou skourr hengounel da-geñver ar *Shu Jing* : ur "skrid arnevez" (今文, *jīn wén*) 29 fennad ennañ, hag ur "skrid hen" (故文, *gù wén*) a 58 pennad. Brezel speredel zo bet etre an daou hengoun betek deroù an 20vet kantved.

E deroù ar 4vet kantved, e dibenn ren ar remziad **Jin ar C'hornôg** (265-316), e voe kollet ar *Shang Shu*. E deroù ren ar remziad **Jin ar Reter** (317-419) e voe adsavet ar skrid ur wezh c'hoazh, ha profet d'an impalaer war-dro ar bloavezh 320. Ar gentel-se eo a anver *Klaselour an Istor* – pe *Klaselour an teulioù* hervez an anv a oa bet roet dezhañ da vare ar remziad **Song ar Su** (1126-1279) – hiziv an deiz.

Pemp rann zo el levr, unan dre remziad. E pep rann emañ an teuliadoù a denn d'ar remziad a rene pa oant bet skrivet gant ar c'hrefierien. N'eus nemet an teulioù a denn d'ar remziad Zhou a gement a zo brudet gwirion ; goude ar marevezh Zhou ez eo bet skrivet an teulioù all e gwirionez, ha da ziwezhañ-holl (en 3de kantved KJK) eo bet skrivet ar re a denn d'ar mareoù koshañ.

Prezegennoù ar rieion pe o c'hendivizoù gant o ofiserien eo danvez an darn vrasañ eus an teuliadoù.

Hen eo ar skridoù evelkent. Diaes int da lenn rak disheñvel-bras eo ar yezh diouzh hini kement skrid a zo deuet war-lerc'h. Dre geñveriañ yezh ar *Shu Jing* gant ensdkrivadur war arem eus ar marevezh Zhou e c'haller testeniañ eus gwirionded lod teulioù.

Pa lenner ar *Shu Jing* e weler ganedigezh ar brederouriezh sinaat diwar ar relijionoù hen. Ennañ e komz ar renerien eus *de*, "nerzh" an Daoegezh, hag eus *tianming*, "kefridi an Neñv", e stourmo Konfusius a-benn he skarzhañ ha lakaat e veizad a *junzi* en he lec'h. Er sturienn VII.18 eus ar *C'hendivizoù* e ra Konfusius meneg eus *Klaselour an Teulioù*.

### *Klaselour ar Barzhonegoù*

 **Barzhoneg kentañ ar *Shi Jing*,**
diwar zorn an impalaer QING Qianlong
Koshañ barzhaz Sina eo 詩經,  *Shī Jīng*, **Klaselour ar Barzhonegoù** ; 305 barzhoneg zo ennañ, ar re goshañ anezho o tont eus ar marevezh **Zhou** kornogel (1046-771) hag ar re nevesañ eus marevezh an Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù.

Gant Konfusius e vije bet strobet, hervez an hengoun, hogen kozh hep mar e oa ar *Shi Jing* dija da amzer ar prederour meur.

Hiziv an deiz e kred ar ouizieien sinaat e teu ar *Shi Jing* eus "Dastumad barzhonegoù kefridiourien ar roue" (王官采詩 *wáng guān cǎi shī*), a zo meneget e Levr ar remziad Han : gant ar rouaned Zhou e oa bet kaset kefridiourien da zastum barzhonegoù dre ar Stad a-bezh da vare an eostoù a-benn ma vijent lennet ha studiet gant ar roue, e felle dezhañ kompren ene ha spered an dud vihan.

Meneget eo ar *Shi Jing* a-hed ar *C'hendivizoù*, ken abred hag ar 15vet sturienn (I.15), ha kreñv e pouez Konfusius war ar studi anezho er sturienn XVII.10 pa lavar ne c'hall ket un den bevañ evel un den mar ne studi ket daou damm kentañ ar *Barzhonegoù*.

Lusk zo er *Barzhonegoù*, hag aes eo o deskiñ dre eñvor, ar pezh a laka da grediñ ez eo ar *Shi Jing* a zo deuet betek ennomp tost-tre d'an hini a veze studiet gant Konfusius.

Peder rann zo e *Klaselour ar Barzhonegoù.*

* 國 風 *guó fēng*, "Avelioù digant ar Stadoù" (anvet ivez "Kentelioù digant ar Stadoù")

Poblel dre o orin pe o stumm eo ar 160 barzhoneg a gaver er rann gentañ. Amsakr eo an darn vuiañ anezho, ha renket int dre vro.
Ar re neveshañ eo ar barzhonegoù-se. Dre 15 levrenn int dasparzhet, an daou gentañ o vezañ bet dastumet er Stad Zhou. Buhez ha stuzioù ar bobl zo deskrivet enno, ha levezon ar renerien war spered ar bobl a verzer p'o studier.
* 小 雅 *xiăo yă*, "Barzhonegoùigoù kran" (anvet ivez "Meulganoùigoù eus ar rouantelezh")

Barzhonegoù al lezioù eo ar 74 pezh-se, a veze kanet e gouelioù ha lidoù boutin.
* 大 雅 *dà yă* , "Barzhonegoù meur ha kran" (anvet ivez "Meulganoù meur eus ar rouantelezh")

Da-geñver darvoudennoù pouezusoc'h, al lidoù roueel da skouer, e veze kanet ar 31 varzhoneg-se.
Koshoc'h eo ar "Barzhonegoù kran" (*yă*), ha fichetoc'h ivez. Danevelliñ darvoudoù al lezioù a reont, meuleudiñ ar briñsed, reiñ pour ha triñchin d'al lezioù, klemm diwar-benn reuzioù ar brezelioù...
* 頌 *sòng*, "Meulganoù" (anvet ivez "Meulganoù eus an azeuldi hag an Aoter")

Meulganoù relijiel evit ar rouaned kentañ eo an 40 pezh-se, a veze kanet e-pad an aberzhioù evit an hendadoù.
Ar skridoù koshañ eo ar *Meulganoù*. Kentidik eo o stumm, amreol pe ezvezant eo ar c'hlotennoù enno, n'int ket rannet a-bozioù c'hoazh. Hollbouezus eo ar relijion enno, troet war-du ar rouaned veur pe war-du doueed an Natur.
*Klaselour ar Barzhonegoù* eo ar skrid lennegel koshañ e Sina. Levezonet eo bet an daou vilved war e lerc'h gant stumm e werzennoù hag e glotennoù.

En tu all d'an enklaskoù lennegel e ro ar *Shi Jing* un alberzh eus ar sevenadur Han war glannoù ar Stêr Velen (黄河, *Huáng Hé*), a yeas diwezhatoc'h da aloubiñ Sina evel m'he anavezomp.

### *Klaselour al Lidoù*

 Klaselour al Lidoù
(embannadur notennaouet, levrenn 59, koshoc'h eget 907 GJK)
Evel ar *Shi Jing* e teu **Klaselour al Lidoù** ( 禮記, *lǐ jì*, “roll al lidoù”) eus ar marevezh **Zhou** kornogel (1046-771). Konfusius e-unan en devije strobet skridoù ar stumm kentañ, a oa bet devet e 213 KJK, hogen gant **Dai Han** ha gouzieien all e deroù ar 1añ kantved KJK e voe staliet an embannadur a zo deuet betek ennomp.

Trede klaselour al lidoù eo al *Li Ji* e red an amzer, goude ar **Zhou Li** (周禮, *zhōu lǐ*, "lidoù Zhou") hag ar **Yi Li** (儀禮, *yí lǐ*, "lidadur al lidoù").

Ar *Zhou Li*
Ul listennad kargoù ofisiel rannet e 6 rummad a voe an diazez da 6 maodierniezh an impalaeriezh eo ar *Zhou Li*. Eus ar rann 1 d'ar rann 6 e ro displegadenoù a-zivout ar gouarnamant dre vras ; ar c'helennerezh ; an aozadurioù kevredigezhel ha relijiel ; an armeoù ; ar justis ; ar bobl, al labour-douar hag an diriegezh.
Ar *Yi Li*
E 17 pennad, gant meur ag adlavar ha munudoù diezhomm, e tispleg ar *Yi Li* penaos e rank an dud eus an noblañs izel em zerc'hel en o buhez foran ha prevez e Sina tost da 3000 bloaz zo.
Un astenn eus ar *Yi Li* e vije al  Li Ji , hervez ar Gonfusianed. Ledanoc'h eget *lidoù* e oa ster *lǐ* e spered Konfusius war a hañval : kement ha "reolennoù buhezegezh" e talveze kentoc'h, anezho un doare da zeskrivañ emzalc'h ur *junzi*, un den a enor, da geñver darvoudoù ar vuhez pemdez. Dre heuliañ ar reolennoù hengounel-se, hervezañ, e teuje an dud da vezañ habaskoc'h, ar pezh a oa rekis un tamm da vare ar Stadoù Brezelour.

Gant red an amzer e teuas ar mennozh-se ha *Klaselour al Lidoù* da vezañ un dave evit buhezegezh an dud, hag evit natur mab-den zoken. Hep mar e voe al *Li Jing* ur mad evit kevredigezh Sina pa lakaas an dud da vezañ emskiant eus o deverioù kevredigezhel.

Un hir a levr eo *Klaselour al Lidoù* pa'z eus 49 levrenn ennañ, a denn d'an dereadegezh e pep keñver er vuhez foran.

Heverk eo al levrenn 19 (un aspadenn eus ar *Yue Jing*, "Klaselour ar Sonerezh"), al levrenn 31 (*Zhongyong*, "Kelennadur ar C'hreiz") hag al levrenn 42 (*Da Xue*, "Ar Ouiziegezh Veur").

### *Bloazdanevelloù an Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù*

Ar  Chun Qiu , levrenn 2 (darnel),
 notennaouet gant **Du Yu**, 7vet-8vet kantved
Levr bloazdanevelloù **Lu**, bro Konfusius, eo 春秋 *chūn qiū*, "nevezamzerioù diskar-amzerioù", anezhañ ar C'hlaselour anvet **Bloazdanevelloù an Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù**.

En urzh red an amzer (renoù, bloavezhioù, rannamzerioù, mizioù) e kinnig, e komzoù berr-berr, an darvoudoù politikel ha soudardel a zo c'hoarvezet e Lu hag er Stadoù amezek Chu, Jin, Qi ha Qin etre ar bloavezhioù ~722 ha ~481 KJK. Darvoudennoù evel fallaennoù, krenoù-douar ha liñvadennoù zo enskrivet ivez.

Disoc'h labour meur a rummad grefierien eo ar marilh-se. En abeg ma heuilh rannamzerioù al labour-douar e reer *Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù* eus ar skrid-se e Sina hag e peurrest eus ar bed.

Hervez an hengoun ez eo Konfusius en devije strobet ha staliet kentel ziwezhañ ar *Bloazdanevelloù*, en ur "reizhañ an anvioù" (正名, *zhēng míng*, "reizhañ an anv") a-benn pouezañ war ster an darvoudoù – ha lezel e varnadennoù-eñ da vezañ komprenet gant e lennerien, da skouer pa skriv anv personel ur roue e-lec'h menegiñ e ditl, ar pezh a ziskouez ne oa ket ar roue dellezek eus e garg hervez soñjoù ar Mestr kozh.

Ken noazh ha krenn eo ar *Chun Qiu* ma vije bet kollet paneve an displegadennoù a zo deuet war e lerc'h, hag a zo pouezusoc'h koulz war tachenn an Istor ha war hini al lennegezh sinaek.

Ar skrid-displegañ klokañ ha koshañ eo ar  Zuozhuan  ("skrid Zuo") a voe savet gant **ZUO Qiuming** er 4re kantved KJK hag adkavet e deroù ar 1añ kantved GJK.

Lennegel eo doare ar *Zuozhuan*, hag un astenn d'ar *Chun Qiu* eo koulz dre e zisplegadennoù ha dre ma komz eus darvoudoù a c'hoarvezas betek 18 vloaz goude dibenn ar skrid-orin. A-wezhioù e ra ar *Zuozhuan* meneg eus darvoudoù a zo disheñvel diouzh a re a gaver er *Chun Qiu*, ar pezh a laka da soñjal ez eus bet eus ur strober all estreget Konfusius.

Un eil adskrid d'ar *Chun Qiu* eo ar  Gongyangzhuan , a voe peursavet gant **GONG Yang** dindan ren an impalaer Han Jing (157-141) diwar ur skrid koshoc'h bet savet, hervez an hengoun, gant **ZI Xia**, unan eus heulierien Konfusius.

Jubennadennoù konfusian eus darvoudoù ar *Chun Qiu* eo danvez an destenn-mañ.

Un trede skrid-displegañ eo ar  Guliangzhuan , a vije bet savet war-dro ar 1añ kantved KJK. Ur jubennadur konfusian all eus ar *Chun Qiu* eo.

Div destenn-displegañ all zo bet kollet, *Zouzhuan* ha *Jiazhuan* eo o anv.

## Levrlennadur

* *Dictionnaire de la Civilisation chinoise*, Encyclopædia Universalis / Albin Michel, Paris, 1998, ISBN 978-2-226-10092-4

### Ar skridoù klasel

*Ar Ouiziegezh Veur*
* *La Grande Étude* , troet gant Martine Hasse, Éditions du Cerf, Paris, 1984, ISBN 978-2-204-02281-1
* *Daxue – La Grande Étude*,

Ul lech'ienn ma kaver ar skridoù klasel sinaek e saozneg hag e galleg.
*Kelennadurezh ar C'hreiz*
* *Zhong Yong, la Régulation à usage ordinaire*, traduction, introduction et commentaire par François Jullien, Imprimerie Nationale, Paris, 1995, ISBN 978-2-11-081259-9
* *Zhongyong – The Doctrine of the Mean*,

*Kendivizoù Konfusius*
* CONFUCIUS (KONG Fu Zi), *Les Entretiens de Confucius*, troet gant Pierre Ryckmans, Gallimard, Paris, 1987, ISBN 978-2-07-030531-5
* CONFUCIUS (KONG Fu Zi), *The Confucian Analects, The Greay Learning & The Doctrine of the Mean*, troet gant James Legge (1815-1897), 1893, Cosimo, New York, SUA, 2009, ISBN 978-1-60520-643-1
* *Lunyu – The Analects of Confucius*,

*Ar Mengzi*
* *Mencius*, Penguin Books, London, R-U, 2004, ISBN 978-0-1419-0268-5

*Klaselour ar C'hemmoù*
* *Yi King – Le livre des transformations*, Librairie de Médicis, Paris, 1994, ISBN 978-2-85327-003-8
* *Yi King – Le livre des mutations*,

D'an hevelp skrid e kas an div zaveenn-mañ : troidigezh c'hallek gant Étienne Perrot eus troidigezh alamanek Richard Wilhelm (1873-1930), a anzaver ar gwellañ troour eus ar *Yijing* er C'hornôg.
* *Book of Changes*, troet gant James Legge (1815-1897),

*Klaselour an Teulioù*
* *Shang Shu*,
* "Chou King, Les Annales de la Chine (1897)*,

Lec'hienn an UQAC, *Université du Québec à Chicoutimi*.
*Klaselour ar Barzhonegoù*
* *Shi Jing– The Book of Odes*,

*Klaselour al Lidoù*
* *Liji*,
* STEELE John Clendinning (troour), *The I-li, or Book of Etiquette and Ceremonial (Volume 1)*, Probsthain, London, R-U, 1917 – adembannet gant General Books, Memphis, Tennessee, SUA, 2010, ISBN 978-1-152-96537-9

*Bloazdanevelloù an Nevezamzerioù hag an Diskar-amzerioù*
* *Chunqiu Zuozhuan – La Chronique de la principauté de Lòu*, troet gant Séraphin Couvreur (1835-1919), Université du Québec à Chicoutimi (UQAC), 2004, ISBN 1554429811,

### Diwar-benn ar skridoù klasel

* GARDNER Daniel K., *The Four Books – The Teachings of the Later Confucian Tradition*, Hackett Publishing, Indianapolis, Indiana, SUA, 2007, ISBN 978-0-87220-826-5
* POUND Ezra, *Confucius*, New Directions, New-York, SUA, 1969, ISBN 978-0-8112-0154-4

## Notennoù

|  |  |
| --- | --- |
|  | **中文世界門戶 Porched ar bed sinaat** — 找到關於中國的頁面 Adkavit ar pennadoù a denn d'ar bed sinaat. |