Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# William Wordsworth

William Wordsworth, poltredet gant Benjamin Robert Haydon (1842)
**William Wordsworth** (1770 – 1850) zo unan eus barzhed ar romantelezh e Bro-Saoz. Gant Samuel Taylor Coleridge ec'h embannas un dastumad barzhonegoù e 1798 anvet *Lyrical Ballads*.

E oberenn vrudetañ avat eo *The Prelude*, ur varzhoneg yaouankiz kresket gantañ dre veur a wech.

Barzh Ofisiel ar Rouantelezh (*Poet Laureate*) e voe adal 1843 betek e varv e 1850.

## Oberennoù pennañ

*Lyrical Ballads, with a Few Other Poems* (1798)
* *Simon Lee*
* *We are Seven*
* *Lines Written in Early Spring*
* *Expostulation and Reply*
* *The Tables Turned*
* *The Thorn*
* *Lines Composed A Few Miles above Tintern Abbey*

*Lyrical Ballads, with Other Poems* (1800)
* *Preface to the Lyrical Ballads*
* *Strange fits of passion have I known*
* *She Dwelt among the Untrodden Ways*
* *Three years she grew*
* *A Slumber Did my Spirit Seal*
* *I travelled among unknown men*
* *Lucy Gray*
* *The Two April Mornings*
* *Solitary Reaper*
* *Nutting*
* *The Ruined Cottage*
* *Michael*
* *The Kitten At Play*

*Poems, in Two Volumes* (1807)
* *Resolution and Independence*
* *I Wandered Lonely as a Cloud* Also known as *Daffodils*
* *My Heart Leaps Up*
* *Ode: Intimations of Immortality*
* *Ode to Duty*
* *The Solitary Reaper*
* *Elegiac Stanzas*
* *Composed upon Westminster Bridge, September 3, 1802*
* *London, 1802*
* *The World Is Too Much with Us*

## Oberennoù all

* *Guide to the Lakes* (1810)
* *To the Cuckoo*
* *The Excursion* (1814)
* *Laodamia* (1815, 1845)
* *The White Doe of Rylstone* (1815)
* *Peter Bell* (1819)
* *The Prelude* (1850)
# Mars Reconnaissance Orbiter

Ar sontenn MRO oc’h arsellet gorre Meurzh.
**Mars Reconnaissance Orbiter** (teskanv : **MRO**) a zo ur sontenn amerikan savet gant an NASA evit kelc’htreiñ en-dro da Veurzh.

He c’hefridi a zo luc’hskeudenniñ pizh gorre ar blanedenn hag, e-touez traoù all, kavout lec’hioù mat da egorlistri da zouarañ. Klask a ray dour ivez, studiañ perzhioù hec’h atmosfer hag he geologiezh.

Bannet eo bet ar sontenn d’an 12 a viz Gwengolo 2005 ha krog eo da gelc’htreiñ en-dro d’ar Blanedenn Ruz d’an 10 a viz Meurzh 2006.

D’an 23 a viz Meurzh eo bet treuzkaset ar fotoioù kentañ bet tapet ganti eus gorre ar blanedenn.

Padout a ray he c’hefridi daou vloavezh mard a mat pep tra.

## Liammoù diavaez

* lec'hienn NASA gouestlet da v-Mars Reconnaissance Orbiter (e saozneg)
* lec'hienn JPL gouestlet da v-Mars Reconnaissance Orbiter (e saozneg)
# 1764

*Diwar-benn bloavezh **1764** an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù

#### Norzhamerika

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri

#### Livañ

#### Sonerezh

#### Lennegezh

### Skiantoù ha teknikoù

* Dispac'h greantel : James Hargreaves a ijinas ar *spinning jenny*, ur mekanik da nezañ koton.

### Armerzh

### A bep seurt/diasur

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :*Rummad:Ganedigezhioù 1764*

## Marvioù

Gwelet ivez:*Rummad:Marvioù 1764*

## Gwelet ivez

* Roll ar Pennoù Stad e 1764
# 21 C'hwevrer

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| ← **C'hwevrer** → |
| 1añ | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 |   |   |   |   |   |   |

 |
|  |

## Darvoudoù

* 1804 : evit ar wech kentañ un ijinenn dre vurezh pe ur stlejerez, savet gant Richard Trevithick, a ya en-dro e labouradeg houarn Pen-y-Darren e Kembre.
* 1848 : Manifesto ar strollad komunour embannet gant Karl Marx ha Friedrich Engels.
* 1916 : deroù Emgann Verdun e Bro-C'hall.
* 1952 : lazhet ez eus tud gant ar polis e-pad ur vanifestadeg evit ar banglaeg e Pakistan ar Reter (bremañ republik dizalc'h Bangladesh).
* 1993 : tapet eo rekord bedel al lammat gant ar berchenn en diabarzh (6,15 m) gant an atletour ukrainat Sergei Bubka, e Donetsk (Ukraina).

## Ganedigezhioù

* 1794 : Antonio López de Santa Anna, prezidant Mec'hiko.
* 1834 : Feliks Brignou, skrivagner ha troour brezhonek.
* 1885 : Sacha Guitry, skrivagner, aktour ha filmaozer gall.
* 1900 : Madeleine Renaud, aktourez gall.
* 1903 : Raymond Queneau, skrivagner gall.
* 1924 : Robert Mugabe, prezidant Zimbabwe.
* 1933 : Nina Simone, kanourez amerikan.
* 1937 : Harald V, roue Norvegia.

## Marvioù

|  |  |
| --- | --- |
| Baruch de Spinoza | Gustave Caillebotte |

* 1513 : Jul II, pab.
* 1677 : Baruch Spinoza, prederour izelvroat.
* 1730 : Benead XIII, 243vet pab.
* 1894 : Gustave Caillebotte, livour gall.
* 1895 : Alphonse Guérin, mezeg ha surjian gall.
* 1926 : Heike Kamerlingh Onnes, fizikour izelvroat, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik.
* 1938 : Yves Le Trocquer, ijinour ha polilikour.
* 1965 : Malcolm X, stourmer evit gwirioù ar Re Zu er Stadoù Unanet.
* 1977 : Seán Ó Ríordáin, barzh iwerzhonek.
* 2014 : Alphonse Arzel, maer Gwitalmeze ha senedour.
* 2015 : Meredydd Evans, skolveuriad ha stourmer evit ar c'hembraeg.

## Lidoù

* Devezh etrebroadel ar yezh vamm (UNESCO).
* Devezh Merzherien ar Yezh e Bangladesh.
* Deiziadur henroman : *IX ante calendas Martias / Feralia* = IXvet deiz kent In Meurzh / *Feralia* (displegadenn da zont)
* Iliz katolik :

* E Breizh:
	+ santez Gwenn
# Afrika ar C'hornaoueg

Afrika ar C'hornaoueg hervez Aozadur ar Broadoù-Unanet.
**Afrika ar C'hornaoueg** (pe **Afrika ar C'hornôg**) a zo ur rann eus kevandir Afrika. Hervez Aozadur ar Broadoù Unanet e vez lakaet e-barzh:

* Aod an Olifant
* Benin
* Burkina Faso
* Gambia
* Ghana
* Ginea
* Ginea-Bissau
* Kab Glas
* Liberia
* Mali
* Maouritania
* Niger
* Nigeria
* Saint Helena, Ascension ha Tristan da Cunha (e dalc'h ar Rouantelezh-Unanet)
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
# Meurvor Indez

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Meurvor Indez
Ur meurvor er su da Azia, er reter da Afrika hag er c'hornaoueg da Aostralazia eo **Meurvor Indez(Daveoù a vank)*. Anvet eo diwar hini Indez, da lavaret eo an holl vroioù el ledenez vras m'emañ India, Pakistan ha Bangladesh enni.

War e riblennoù hanternoz e kaver Ledenez Arabia, Iran, Pakistan, India, Bangladesh, Tailand, Malaysia, Indonezia hag Aostralia. Er c'hornôg e kaver aodoù Afrika (Djibouti, Kenya, Tanzania, Madagaskar, Mozambik, Moris) hag er Su emañ Meurvor ar Su.
 Dre un emglev etrebroadel emañ e harz gant ar Meurvor atlantel war led Kab ar Pikernigoù (20° E), gant ar Meurvor Habask war hed enez Tasmania ha gant Meurvor Antarktika war an 60vet hed Su.
 Gant Meurvor Indez ez eus ur gorread 75 milion a km².
# Yezh dezrannel

| Renkadur morfologel |
| --- |
|
Daspegel
Dezrannel
Enteuzel
Liessintezel
Oligozintezel
Sintezel |

Er **yezhoù dezrannel** (saozneg : *analytic* pe *isolating language*), an darn vrasañ eus ar morfemoù zo morfemoù distag, da lavaret eo e c'hellont bezañ implijet evel gerioù hepmuiken

Ar c'hontrol-mik eo ar re-mañ diouzh ar yezhoù sintezel hag a ra diouzh o zu gant meur a vorfem stag evit merkañ perzhioù yezhoniel ar ger-mañ-ger. Er yezhoù dezrannel e verker perzhioù yezhoniel ar gerioù er frazenn hervez o urzh enni.

Ur yezh dezrannel anavezet mat eo ar sinaeg. Da skouer :

| "Ma holl vignoned a fell dezho debriñ vioù" |
| --- |
| 我 | 所有 | 的 | 朋友 | 都 | 要 | 吃 | 鸡 | 蛋; |
| *wǒ* | *suǒyǒu* | *de* | *péngyou* | *dōu* | *yào* | *chī* | *jī* | *dàn* |
| Me | holl | [rannig perc'hennañ] | mignon(ed) | holl | fellout | debriñ | yar | vi(où) |

Evel ma tiskouez mat ar skouer-mañ, pep silabenn (pep eil a-wechoù) a dalvez d'ur mennad. Ouzhpenn-se e weler mat penaos e vez implijet daou c'her (pe daou vorfem) da dalvezout da *holl* (所有 *suǒyǒu* ha 都 *dōu*). Setu unan eus ar perzhioù kevreadel a gaver alies er yezhoù dezrannel.

Meur a yezh dezrannel all zo en Azia ar Gevred, evel an thai (pe *taeg*) hag ar vietnameg.

Pa geñverier ar frazenn sinaek gant he zroidigezh vrezhonek e weler splann penaos e vez implijet meur a vorfem stag (kengerioù) e brezhoneg evit merkañ perzhioù yezhoniel. Sklaeroc'h c'hoazh eo an diforc'h etre ar yezhoù dezrannel evel ar sinaeg hag ar yezhoù sintezel pa vezont lakaet keñver-ouzh-keñver gant yezhoù evel an alamaneg :

| *Der Mann* | *Die Männer* |
| --- | --- |
| *Der* | *Mann* | *Die* | *Männer* |
| *an*

---

ger-mell strizh | *den*

---

anv-kadarn nominativel gourel unander | *an*

---

ger-mell strizh | *dud*

---

anv-kadarn nominativel gourel liester |

## Perzhioù pennañ ar yezhoù dezrannel

Peurliesañ e vez savet gerioù evit komz eus mennadoù difetis dre implijout meur a c'her (pe vorfem distag), da lavaret eo ez implij ar yezhoù dezrannel gerioù kevrennek kentoc'h evit gerioù savet dre zisplegadur en ur implijout morfemoù stag : kengerioù, da skouer.

Dre ma reont hep merkañ perzh yezhoniel pep ger dre ouzhpennañ morfemoù resis, ar yezhoù dezrannel a rank sevel o frazennoù hervez reolennoù kevreadel kalz strishoc'h evit er yezhoù sintezel evit merkañ perzh pep elfenn er frazenn.

E sinaeg, da skouer, e vez implijet rannoùigoù distag arbennik evit merkañ liammoù perc'hennañ ha n'eo ket ar genitivel evel e saozneg :

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| (zh) | **人rén* | **的de* | **书shū* |
| (br) | "den" | [rannig-perc'hennañ] | "levr" |
| (en) | *the man* |  's | *book* |
| (br) | “ levr an den » |

Techet e vez ar yezhoù dezrannel da rediañ ar gomzerion da lakaat o skiant-prenet da dalvezout , pa dennont da draoù na vezont ket lavaret evit kompren ar frazennoù, rak ne vez ket merket en un doare ken resis ha gant ar yezhoù sintezel al liammoù etre elfennoù disheñvel ar frazenn.

## Pennadoù kar

* Renkadur hervez ar vorfologiezh
* Yezh sintezel
* Yezh daspegel
* Yezh liessintezel

## Notennoù
# Monterey (Kalifornia)

Porzh Monterey
**Monterey** zo ur gêr eus Kalifornia, war aod kornôg ar Stadoù Unanet. Emañ war ribl Monterey Bay, e-kreiz Kalifornia. Da vare niveradeg 2010 e oa 27 810 a dud o chom e Monterey.

Penngêr Alta California e oa Monterey d’ar mare ma oa al lodenn-se eus Norzhamerika e dalc’h an Impalaeriezh spagnol, ha goude-se ivez pa oa deuet Mec'hiko da vezañ dizalc'h. Goude ar Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù Unanet (1846-1848) e teuas Kalifornia e-barzh Stadoù Unanet Amerika. Ha paouez a reas Monterey da vezañ he c'hêr-benn e 1849.

Betek ar bloavezhioù 1950 e oa bras pouez ar pesketa e buhez kêr. Dedennañ a ra kalz touristed ha kalz arzourien ivez (skrivagnerien, livourien), abaoe dibenn an XIXvet kantved. E-touez an traoù a zesach gweladennerien da Vonterey bremañ e c’haller menegiñ Akwariom Bae Monterey, unan eus ar re vrasañ e Norzhamerika, hag ar "Monterey Jazz Festival" a vez aozet bep bloaz.

### Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel (en)
# Republik Poblel ha Demokratel Korea

| **조선민주주의인민공화국朝鮮民主主義人民共和國Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk** Republik Poblel ha Demokratel Korea |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Banniel Korea an Norzh | Ardamezioù Korea an Norzh |
| *Sturienn:* 강성대국 *Bro meurdezus ha berzhus* |
|  |
| Yezh ofisiel | Koreaneg |
| Kêr-benn | Pyongyang |
| Kêr vrasañ | Pyongyang |
| Prezidant peurbadel | Kim Il-sung |
| Penn ar vro | Kim Jong-un |
| Ministr kentañ | Choe Yong-rim |
| Gorread | 120 540 km² |
| Poblañs (2005)  Stankter | 22 912 177 a annezidi 186 annezad/km² |
| Dizalc'hiezh | 9 a viz Gwengolo, 1948 |
| Moneiz | Won (₩n) (KPW) |
| Kan broadel | *Aegukka* |
| Kod kenrouedad | .kp |
| Kod pellgomz | +850 |

 |

**Korea an Norzh** pe **Norzhkorea**, ent-ofisiel **Republik Poblel ha Demokratel Korea** (e koreaneg, *조선민주주의인민공화국 Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk*), a zo ur riez eus Azia ar reter, dindan hanterenn norzh ledenez Korea. Pyongyang eo kêrbenn ar vro ha war ar memes-tro an hini vrashañ. En norzh hag er gwalarn eus ar vro e vez Sina ha Rusia a-hed ar stêrioù Amnok (pe Yalu e sinaeg) ha Tumen. Er su e vez Korea ar Su, etre an div vro e adkaver an takad disoudardet Korea pe Demilitarized Zone (DMZ) a ra an harz.

Norzh Korea evel e amezeg eus ar su a embann bezañ ar galloud nemetañ war Korea a-bezh: al ledenez hag an enezeier. Norzh ha Su Korea a zo bet degemeret evel ezel eus Aozadur ar Broadoù Unanet e 1991.

E 1910, Korea a oa bet aloubet gant Impalaeriezh Japan. Ur wech kodianet ar Japaniz e fin an Eil Brezel-bed e 1945, Korea a voe rannet e div lodenn. Unan en norzh e dalc'h an URSS, hag unan er su e dalc'h Stadoù-Unanet Amerika. Taolioù marc'hata, unvaniñ a voe klasket en aner, hag e 1948, e voe savet gouarnamantoù disheñvel. Eus un tu Republik Poblel ha Demokratel Korea evit an norzh, Republik Korea kapitalour evit su al ledenez. Norzh Korea en devoa aloubet ar su e 1950 ar pezh en devoa degaset Brezel Korea (1950–1953). Un arsav-brezel a voe e 1953, met hiziv-an-deiz c'hoazh ez eo an div vro hep kaout un emglev peoc'h.

## Gwelet ivez

* Juche

Stadoù Azia
 **Stadoù Azia**
Afghanistan • Arabia Saoudat • Armenia2 • Azerbaidjan1 • Bahrein • Bangladesh • Bhoutan • Brunei • Egipt3 • Emirelezhioù Arab Unanet • Filipinez • India • Indonezia5 • Iran • Iraq • Israel • Japan • Jordania • Jorjia1 • Kambodja • Kazac'hstan1 • Kiprenez2 • Kirgizstan • Korea an Norzh • Korea ar Su • Koweit • Laos • Liban • Malaysia • Maldivez • Mongolia • Myanmar • Nepal • Oman • Ouzbekistan • Pakistan • Qatar • Rusia1 • Republik Pobl Sina • Republik Sina (Taiwan) • Singapour • Siria • Sri Lanka • Tadjikistan • Thailand • Timor ar Reter4 • Turkia1 • Turkmenistan • Viêt Nam • Yemen

**Stadoù ha n'int ket anavezet :** Nagorno-Karabac'h2

**Tiriadoù gant ur statud dibar :** Hong Kong • Makao • Palestina

1. En Europa evit un darn. 2. En Azia e-keñver douaroniezh met a vez sellet outi evel un tamm eus Europa evit abegoù istorel ha sevenadurel.
3. En Afrika evit ar braz. 4. Lakaet a-wechoù en Okeania. 5. En Okeania evit un darn.