# Alamaneg

| Alamaneg (*Deutsch*)

---

 |
| --- |
|  |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Alamagn, Aostria, Suis ha 37 bro all |
| Rannved : | Europa |
| Komzet gant : | 120 000 000 |
| Renkadur : | 9 |
| Familh-yezh : | Yezhoù indezeuropek
* Yezhoù germanek
	+ Yezhoù germanek ar c'hornôg
		- Yezhoù alamanek uhel
			* **Alamaneg**
 |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Alamagn Aostria Suis Liechtenstein Luksembourg Belgia • Kenofisiel e lod rannvroioù eus : Danmark Italia Polonia |
| Akademiezh : | - |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | deu |
| ISO 639-3 | deu |
| Kod SIL | DEU, GER |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

An **alamaneg** (pe *Deutsch* er yezh-se) a zo ur yezh eus strollad yezhoù germanek ar c'hornôg, e familh ar yezhoù indezeuropek. Ar yezh implijetañ en Unaniezh Europa an hini eo.

Ar yezh a vez komzet e seizh bro dreist-holl: Alamagn, Aostria, Suis, Liechtenstein, Luxemburg, reter Belgia, su Tirol. En Elzas, Loren, hag e Nordschleswig (su Danmark) e vez implijet ar yezh gant ur vinorelezh eus an dud. Kumuniezhoù alamanek a vev ivez en Europa ar reter, e su Brazil, hag e Namibia.

Gaolet eo ar yezh etre alamaneg-uhel hag alamaneg-izel.

## Anvadur an alamaneg diouzh ar broioù

### Ar ger "Deutsch"

An Alamaned a ra "**Deutsch**" eus o yezh, ar ger-se zo liammet ouzh ar ger "tud" e brezhoneg. An daou a zeu eus indezeuropek "**\tewtéh₂" hag a dalvez "meuriad". Anv an doue Teutates zo liammet ivez. Ar ger-se a vez implijet gant pobloù germanek dreist-holl.

### Ar ger "němьcь"

Pobloù slavek a implij ar ger "němьcь" pe "nemek". Ur ger evit lavaret "mut" peogwir e oa diaes en em gompren etrezo a-gaoz d'ar yezhoù disheñvel-tre.

### Ar ger "germanen"

Implijet e vez ar ger "german-" e saozneg hag er broioù levezonet gant ar yezh-se.

### Ar ger "alamannen"

Implijet e vez ar ger "alaman-" gant pobloù romanek, keltiek hag er Reter-Nesañ dreist-holl.

## Istor

### Kentañ kemmadurioù-kensonennoù

Gant ar c'hentañ kemmadurioù-kensonennoù (*erste germanische Lautverschiebung*) e-tro ar Vvet kantved kent JK e komañse ar yezh c'hermanek voutin a-ziwar ur rannyezh indezeuropek. Gant ar c'hemmadurioù-mañ e vez displeget an diforc'hioù a zo etre ar yezhoù germanek (alamaneg, nederlandeg, saozneg, h.a.) hag ar yezhoù indezeuropek all. Evit eeunaat an traoù e c'haller kinnig anezho er mod-mañ:

* k → h : lat. *casa* — alam. *Haus*, saoz. *house*
* p → f : lat. *pater* — saoz. *father*, alam. *Vater*
* t → th : lat. *tres* — saoz. *three*, ndl. *drie*
* d → t : lat. *decem* — ndl. *tien*, saoz. *ten*
* g → k : lat. *gula* — alam. *Kehle*, ndl. *keel*
* bʰ → b : sañskr. *bʰrātā* — alam. *Bruder*, saoz. *brother*
* dʰ → d : sañskr. *dhītí* — saoz. *deed*, ndl. *daad*
* gʰ → g : \**gʰostis* e indezeuropeg (lat. *hostis*) — alam. *Gast*, saoz. *guest*

### Eil kemmadur-kensonennoù

Komañs a reer d'ober anv eus an alamaneg pa c'hoarvez an eil kemmadur-kensonennoù er rannyezhoù implijet e mervent Alamagn (*zweite germanische Lautverschiebung* pe *hochdeutsche Lautverschiebung*), a vez lakaet e-tro ar VIvet kantved tamm-pe-damm. D'ar mare-se an heni e oa diforc'het alamaneg izel (*Niederdeutsch*), yezh an norzh.

Ar gemmadenn fonetek a ziskouez un nebeud diforc'hioù etre an alamaneg a-vremañ ha, da skouer, an nederlandeg pe ar saozneg :

* k → ch : *ik* — *ich* « me » ; *ook* — *auch* « ivez » ; *maken*/*make* — *machen* « ober (oberiañ) »
* d → t : *dag*/*day* — *Tag* « deiz » ; *bed* — *Bett* « gwele » ; *doen*/*do* — *tun* « ober (gwerediñ) »
* t → s : *wat*/*what* — *was* « petra  » ; *straat*/*street* — *Straße* « ru/straed » ; *eten*/*eat* — *essen* « debriñ »
* t → (t)z : *zitten*/*sit* — *sitzen* « azezañ » ; *twee*/*two* — *zwei* « daou »
* p → f : *slapen*/*sleep* — *schlafen* « kouskaat » ; *schip*/*ship* — *Schiff* « bag » ; *helpen*/*help* — *helfen* « sikour(iñ) »
* p → pf : *peper*/*pepper* — *Pfeffer* « pebr » ; *paard* — *Pferd* « marc'h »
* v, w, f → b : *geloof*/*belief* — *Glaube* « kredenn » ; *avond*/*evening* — *Abend* « abardaez »

### Ar Grennamzer

Etre an Xvet kantved hag ar XVvet kantved e tegouezhas an diftongennoù e rannyezhoù kornad-bro ar Mervent evit-fed vez disklipet dre zaou fonem evit *ei*, *eu* ha *au*. Gant-se e ouzomp penn d'an diforc'hioù a zo etre an alamaneg reolataet ha, da skouer, an nederlandeg :

* ū → au : *hūs* → *Haus* « ti » ; *mūs* → *Maus* « logod(enn) »
* ī → ei : *wīse* → *Weise* « ardoù » ; *zīt* → *Zeit* « amzer (gronologel) »
* iu → eu : *liute* → *Leute* « tud » ; *hiute* → *heute* « hiziv »

Er c'hontrol eus Stadoù war an harzoù eo chomet ar c'hornadoù-bro germanek lodennet (*Kleinstaaterei*) anezhe a-hed ar Grennamzer tout kazimant, ar pezh a lako diforc'h diorroadur ar rannyezhoù a zo diforc'h-rik ha, gwech a ve, dibosupl da gompren evit daou zen é kaozeal eus kornajoù-bro disheñvel. Kaset eo bet peurunvaniñ an holl rannyezhoù gant ar varzhed hag o *Mittelhochdeutsche* poetik war-dro an XIIIvet kantved, nawazh n'eo ket bet levezonet yehz an dud gant an dra-se, peogwir ne ouie an taol bras eus an dud na lenn na skrivañ. Hag ar mod-se zo bet e-pad pell un troc'h etre ar c'hornadoù-bro jermanek, div vro pe kornad-bro yezh :

* en norzh, ha dreist-holl e treuziad an Hansa ma oa an alamaneg izel ur c'hedyezh eus Mor an Hanternoz da beket ar Mor Baltel.
* er Su e vize savet gant tud gouiek ha lennek, a-dammig-da-dammig, abaoe ar XIVvet kantved ur yezh komprenet gant an holl dud a rae gant rannyezhoù all, ar pezh a zeuas da vezañ an alamaneg reolataet (*Hochdeutsch*). An dra zo da verzout ivez eo n'eus ket bet choazet ur yezh kêr-benn evel vize graet gant ar Stadoù all maez ar vro.

## Levezon an adkempenn

E 1521 eo bet laket gant Martin Luther an Testamant Nevez en alamaneg reolataet a oa war ar stern, hag e 1534 an Testamant Kozh. Na bezañ ne voe ket Luther an hini kentañ o sevel ar yezh reolataet-mañ etre an holl gornadoù-bro - war ar stern abaoe ar XIVvet kantved - e servijo an adkempenn-mañ da lakaat an alamaneg reolataet er melestradur hag ar skolioù, ha memes e norzh Alamagn eo bet kemeret.

Met beket diveroù an XIXvet kantved e chomas an Hochdeutsch ur yezh skrivet gwall alies. En norzh dreist-holl e veze desket ar yezh reolataet-se da yezh estren.

Sellit ouzh ar ger alamaneg er
wikeriadur, ar geriadur frank.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porched Alamagn** – Adkavit pennadoù ha rummadoù Wikipedia a denn da Alamagn. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Porched Aostria** – Adkavit ar pennadoù a denn da Aostria. |