Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rannvloaz

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
rannvloaz

| Iskevrennad eus | time interval, season  |

  Eus Wikidata
*Gwelout ar peder rannvloaz war an Douar.*
Marelladur o kinnig ar peder rannvloaz.
Ur **rannvloaz**, pe **koulz-bloaz**, zo ur rann eus ar bloaz, a zo kement hag un *trimizvezh*, ha peder rannvloaz, pe pevar c'houlz-bloaz, zo er bloaz.

E sevenadurioù zo e weler muioc'h pe nebeutoc'h eget pevar c'houlz-bloaz: henvroiz Aostralia a wel seizh.

Teir luc'hskeudenn o tiskouez ar Sierra de Guadarrama, e -kreiz Spagn, en teir rannvloaz-mañ: er goañv en nec'h, en nevezamzer er c'hreiz, en diskaramzer en traoñ.
## Ar peder rannvloaz

 Ar pevar c'houlz-amzer.
Peurvuiañ e vezont kinniget evel-hen:

* An nevezamzer
* An diskaramzer
* Ar goañv
* An hañv

## Goueliañ ar rannvloazioù

Dre vras e vez goueliet pep rannvloaz en Europa abaoe milvedoù. Chom a ra aspadennoù eus ar gouelioù-se hiriv an deiz c'hoazh:

* Pask gouel an nevezamzer,
* Gouel-Yann, gouel an hañv ,
* Halloween, pe Oktoberfest pe gouel Visant, pe anvioù all, evit an diskaramzer,
* Nedeleg evit ar goañv.

Er gevredigezh diwar ar maez e oant gouelioù a bouez bras. Hiziv n'int nemet digarezioù kenwerzhel*Ali personel*.

## Arz

* *Quatro stagioni*, ar *Peder Rannvloaz*, gant Antonio Vivaldi.
# Deiziadur loarel

Graet e vez **deiziadur loarel** eus un deiziadur diazezet war prantadoù al loar.

Peurliesañ ez a en-dro gant mizioù a glot gant ul loariad. Evel-se e verk deiz ar miz e peseurt prantad emañ al loar.

Gallout a ra un deiziadur loarel merkañ ar c’houlzioù-amzer ha prantad al loar war un dro. Evel-se emañ kont gant an deiziadur sinaat, an deiziadur hebraek hag an deiziadur hindi. Deiziadurioù evel-se zo deiziadurioù heolloarek.
Met n'eo ket ret d'un deiziadur loarel bezañ evel-se. Ober a ra an deiziadur muzulman gant ur bloavezh na heuilh ket ar c’houlzioù-amzer. Ur gwir deiziadur loarel eo neuze.

## Gwelet ivez

* Loar
* Miz
# Steredoniezh

steredoniezh

skourr eus ar skiant, diskiblezh akademek| Iskevrennad eus | skiantoù fizik, skiantoù rik, skiantoù an natur, skiant  |
| Anv berr | ⴰⵙⵏⵉⵜⵔⵉ  |
| Anvet diwar | oabl, steredenn  |
| Deiziad kregiñ | 8. millennium BCE  |
| Danvez studi | korf-egor, dark fluid  |
| Studiet gant | science studies  |
| Hashtag | Astronomie  |
| Dezverket dre | astronomy prize  |
| Istor | history of astronomy  |
| Pleustret gant | steredoniour  |
| Entry in abbreviations table | astro.  |
| Anaouder WordLift |   |
| Stack Exchange site URL |   |
| Tikedenn Stack Exchange |   |

  Eus Wikidata
Engavadur e Camille Flammarion : *L'Atmosphère - Météorologie Populaire*, Paris, 1888
Skiant evezhiañ an oabl hag ar c'horfoù-egor eo ar **steredoniezh**. Kontet eo da skiant koshañ Mab-Den. Gouiziegezh vat a-fet ar steredoniezh (koublet alies gant ar steredouriezh), a zo bet gant an holl sevenadurioù aet da goll, ha kavet ez eus bet roudoù anezhe e pep seurt doareoù. Dispartiet e vez ar skiant e meur a dachenn : ar steredoniezh a evezhierezh, an astrometriezh, an astrofizik, hag ar gosmologiezh.

An astrofizik a zo ur brank eus ar steredoniezh hag eus ar fizik, ha sellet a ra diouzh aplikadennoù ar fizik er fenomenoù evezhiet gant ar steredoniezh. Evit bremañ, tout ar steredoniourien o deus ur stummadur hir ha resis war an astrofizik, hag o evezhiadennoù a vez studiet en ur genarroud astrofizik, setu n’eus ket kemend-all a gemm ken etre an daou gelenn-mañ.

## Levrioù

* Paul Lebreton, *Studi var an astrou*, Lefournier, Brest, 1848 (*→ lenn war wikimammenn*).
# Trovan

Trovan

ranndir| Iskevrennad eus | climate zone  |
| Has boundary | tropic  |

  Eus Wikidata
An trovanoù (glas teñval) a bep tu d'ar c'heheder (glas sklaer).
An daou ledred ma c'heller gwelout an Heol er zenit da geñver ar goursav-heol eo an **trovanoù**. Anv an div drovan eo *Trovan ar C'hrank* (en norzh) ha *Trovan ar C'havr* (er su). Amprestet eo bet *trovan* digant ar c'hembraeg "trofan" ha kavet e vez "tropik" diwar ar galleg e testennoù 'zo.

Pa vez kaoz eus an trovanoù (s.o. an dro-lavar "dindan an trovanoù") e vez meneget ivez an takad lec'hiet etre ledoù an trovanoù, da lavarout eo etre al ledoù 23° 17' N ha 23°27' S. hag emañ ar C'heheder etrezo ha kenstur dezho, en takadoù-se e c'hall an Heol bezañ er zenit ivez tro-pe-dro e-pad ar bloaz.
War linenn *Trovan ar C'hrank* e weler an Heol dindan ur c'horn 90° da c'hoursav-heol an hañv hag da c'hoursav-heol ar goañv war linenn *Trovan ar C'havr*. Kemeret eo bet anvioù an trovanoù diwar ar zodiak hag ez-resis eus anvioù ar steredegoù ma kreder gwelout an Heol tost outo goude ar goursavioù-heol.

Plant an trovanoù a zo ar re a zo o annez orin en takad trovanel. Pa vez hin an takad-se tomm ha glavus e reer *trovanel* eus pep takad a zo an hin-se dezhañ, met kavet e vez lec'hioù n'int ket evel-se dindan an trovanoù, er menezioù uheloc'h da skouer.

E renkadur an hinoù savet gant Peter Köppen e vez termenet evel trovanel un hin gant ar perzhioù-mañ : n'eo ket krin ha ned a ket keidenn ar wrez en ur miz dindan 18 °C.

Un takad tomm gant ur marevezh glaveier hag ur marevezh sec'h eo takad an trovanoù nemet pa dostaer ouzh ar C'heheder e kouezh muioc'h-muiañ a c'hlaveier ken e kouezhont bemdez e takad ar C'heheder. Tro-war-dro d'an trovanoù e vez nebeut a c'hlaveier hag e vez dezerzhioù bras evel hini ar Sahara, hini mervent ar SUA, hini Ledenez Arabia, hini ar Goudjarat (takad bihan en India), hini Atacama (Chile) hag hini Namibia. Koulskoude n'eo ket krin an hinad dindan an trovan en India, Tailand, Laos ha Viêt-nam diwar levezon ar monson, da lavaret eo ar glaveier bras ha puilh sachet bep hañv war ar broioù-se gant tolzenn yen an Himalaya.

Lodennoù ar bed gant un temz-amzer hag ur struzh trovanel (e glas), hervez termenadur Köppen.
# Islandeg

| Islandeg (*íslenska*)

---

 |
| --- |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Island |
| Komzet gant : | 280 000 |
| Familh-yezh : | Yezhoù Indezeuropek
Germanek
Germanek an hanternoz
Skandinavek ar c’hornôg
**Islandeg** |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Island |
| Akademiezh : | Ensavadur an Islandeg (*Íslensk málstöð*) |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | isl |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL | ISL |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

Ljóni o komz islandeg
Un arroud islandek en ul levr
Ur yezh c'hermanek eus skourr yezhoù skandinavek ar c’hornôg eo an **islandeg** (*íslenska*), komzet en Island dreist-holl. Un nebeud islandegerien a gaver ivez e Kanada hag e Stadoù Unanet Amerika.

An islandeg eo ar yezh skandinavek emdroet an nebeutañ e-keñver an henyezh. Furmoù disheñvel o devez an anvioù evit ezteurel o c’harg yezhadur : gant morfemoù e vez merket an troadoù, ar reizh hag an niver, evel ma veze graet en henskandinaveg.

En abeg da se n'eo ket re ziaes da Islandiz hiziv an deiz lenn testennoù eus ar Grennamzer, evel sagaoù ar Vikinged, bet savet tremen seizh kantved zo.

Skrivet e vez an islandeg gant al lizherenneg latin, gant un nebeud lizherennoù dibar evel : Á/á, É/é, Í/í, Ó/ó, Ú/ú, Ý/ý, Ð/ð (distaget evel an "th" saoznek er ger *this*), Þ/þ (distaget evel an "th" saoznek er ger *thin* pe evel ar <z> spagnolek er ger *cabeza*), Ö/ö hag Æ/æ. Ne reer ket gant al lizherennoù <c>, <q>, <w> ha <z>.

## Glanyezhouriezh

Evezh bras a daol an islandegerien ouzh « glanded » o yezh ; ne fell ket dezho e vefe gerioù estren enni. Abalamour da se e reer en islandeg gant gerioù disheñvel-mat diouzh re ar yezhoù indezeuropek all, evit ar meizadoù nevez a vez anvet e kalz yezhoù alies gant gerioù amprestet digant al latin pe ar gresianeg.

* Un nebeud skouerioù

**urzhiataer** = *tölva* (savet diwar *tala*, "niver", ha *völva*, "divinourez", "urisinourez").
**burev** = *skrifstofa* ("kambr skrivañ")
**c’hoariva** = *leikhús* ("ti-c’hoari")
**paseporzh** = *vegabréf* ("tremen-hent")
**pouezventer** = *loftvog* ("mentel an aer")
**margarin** = *smjörlíki* ("tra heñvel ouzh amann")
**kenrouedad** = *veraldarvefurinn* ("rouedad bedel")
## Gerioù brezhonek amprestet digant an islandeg

* geiser, diwar Geysir, ar geiser anavezetañ en Island
* saga

## Ar *Bater* en islandeg

Faðir vor, þú sem er á himnum.

Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki,

verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni.

Gef oss í dag vort daglegt brauð.

Fyrirgef oss vorar skuldir,

svo sem vér og fyrirgefum

vorum skuldunautum.

Og eigi leið þú oss í freistni,

heldur frelsa oss frá illu.

Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin

að eilífu amen.

## Liammoù diavaez

* Kentelioù islandeg e meur a yezh
* Íslensk málstöð (Ensavadur an Islandeg)
* Ethnologue
* Barzhoniezh vrezhonek troet en islandeg
# Hensaozneg

An **hensaozneg** pe **angl-saozneg** (a zlelfe graet **henangleg** anezhañ kentoc'h evel e raer gant ar yezhoù all, an *hensaozneg* a dalv kentoc'h an *hen alamaneg izel*) hag **Ænglisc** er yezh end-eeun, zo ur yezh c'hermanek kozh hag a veze komzet er pezh a zo bremañ Bro-Saoz ha gevred Bro-Skos, etre kreiz ar Vvet kantved ha kreiz an XIIvet kantved.

Runoù futhorc
Ur yezh gant troadoù e oa an hensaozneg ha kalzik a frankiz a oa evit urzh ar gerioù er frazennoù. Kar-nes e oa d'ar yezhoù germanek all en amzer-hont, dreist-holl d'an henfrizeg, rak ne oa ket bet levezonet gant ar galleg c'hoazh. Dindan levezon ar yezh-se, goude aloubadeg Bro-Saoz gant Normaned Gwilherm an Alouber, e cheñchas kalz yezh ar vro ha dont da vezañ ar c'hrennsaozneg, ur yezh gant nebeutoc'h a sked eget an hensaozneg.

Skrivet e veze an hensaozneg, en deroù, gant an doare *futhorc* (pe *fuþorc*), ur stumm emdroet eus an doare futhark implijet er yezhoù germanek all. Kemeret e voe lec'h ar *futhorc* gant al lizherenneg latin, war-bouez un nebeud arouezennoù dibar hag a voe miret, evel **þ**, **ƿ**, **æ** pe **œ**.

## An hensaozneg er sevenadur a-vremañ

Ar yezhoniour ha skrivagner J. R. R. Tolkien, a labouras stank war an hensaozneg hag er c'helennas e Skol-veur Oxford. Implijout a ra anezhañ da sevel un hollved harozel ha faltaziek anvet *Middle-Earth* (Douar-ar-C'hreiz) e lec'h ma vev ur bobl marc'hegerien anvet Rohirrim hag a gomz ur yezh peuzheñvel ouzh an hensaozneg.

Ar skrivagner Paul Kingsnorth en deus skrivet un danevell anvet *The Wake* oc'h implij ur yezh savet gantañ e-unan, diazezet war ar saozneg mes gant ur geriaoueg ha troioù-lavar tennet eus an hensaozneg.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

* Introduction to Old English (en)
* Omniglot (en)
# Norvegeg

Yezh Norvegia hag unan eus ar yezhoù skandinavek eo an **norvegeg** pe **norgeeg**. Meur a rannyezh zo, ha daou stumm skrivet ofisiel, anvet bokmål ha nynorsk.

* ar *bokmål* (pe « yezh al levrioù» ─ distaget « 'bouk-môl »), a deu eus ar *riksmål* ( « yezh ar rouantelezh » ─ distaget « 'riks-môl »), un doare norvegeg levezonet don gant an daneg (norsk-dansk/dansk-norsk), en amzer hir ma oa Norvegia e rouantelezh rouaned Danmark;
* an *nynorsk* (da lavarout eo "norvegeg nevez"), a deu eus al landsmål (« yezh ar vro »), ar yezh savet gant Ivar Aasen, diwar ar rannyezhoù komzet er vro.
# Daneg

| Daneg (*dansk*)

---

 |
| --- |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Danmark, Inizi Faero, Greunland, Alamagn (Schleswig) |
| Komzet gant : | 5 500 000 |
| Renkadur : | goude 100 |
| Familh-yezh : | Yezhoù Indezeuropek
* Yezhoù germanek
	+ Germaneg an norzh
		- Skandinaveg ar c’hornôg
			* **Daneg**
 |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Danmark, Inizi Faero, Greunland, Alamagn, Unaniezh Europa |
| Akademiezh : | Dansk Sprognævn |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | da |
| ISO 639-2 | dan |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL | dan |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

An **daneg** zo ur yezh germanek eus skourr ar yezhoù skandinavek. Kar eo d'an norvegeg ha d'ar svedeg. Ur statud yezh ofisiel en deus e Danmark hag en Inizi Faero hag e Greunland (a-gevret gant yezh vroadel pep hini eus an div vro-se). Ur statud ofisiel en deus ivez e Schleswig-Holstein en Alamagn, ma vez komzet gant 50 000 den.

Skrivet e vez an daneg gant al lizherenneg latin gant teir lizherenn ispisial ouzhpenn : **Æ**, **æ** ; **Ø**, **ø**, **Å**, **å**. Pa ne c’heller ket skrivañ al lizherennoù-se e reer en o flas gant *ae*, *oe* hag *aa*.

An daneg eo ar yezh skandinavek zo pellaet ar muiañ diouzh an norseg kozh, dre m’eo bet eeunaet kalz e yezhadur ha dre m’eo emdroet kalzik e fonologiezh.
Daoust m’eo bihan Danmark e oa diforc’hioù rannyezhel bras dre ar vro betek nevez zo (gant tri strollad rannyezhoù : *østdansk*, daneg ar reter, *ømål* pe *ødansk*, daneg an inizi, ha *jysk*, yezh Jutland). Hiziv an deiz koulskoude eo ledet yezh Kopenhagen dre ar vro a-bezh hag alies ne chom nemet arlivioù rannyezhel war ar parlantoù.

## Un nebeud gerioù

* Danad: *dansk*
* Demat: *godmorgen*, *godaften*
* Kenavo: *farvel*
* Degemer mat: *velkommen*
* Trugarez: *tak*
* Ya: *ja*
* Nann: *nej*

## Liammoù diavaez

* Présentation du danois (Ministrerezh an Aferioù Estren) (fr)
* Grammaire danoise (fr)
* List of online Danish-language related resources (en)
* Danish in Germany (en)
# Svedeg

| Svedeg (*svenska*)

---

 |
| --- |
| Kartenn al lec'hioù pennañ ma vez komzet svedeg |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Sveden, Finland |
| Rannved : | Europa |
| Komzet gant : | 9 300 000 |
| Renkadur : | 89 |
| Familh-yezh : | Yezhoù indezeuropek
* Yezhoù germanek
	+ Germaneg an norzh
		- Skandinaveg ar reter
			* **Svedeg**
 |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Sveden, Finland, Unaniezh Europa |
| Akademiezh : | Svenska språkrådet (Kuzul ar yezh svedek) |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | sv |
| ISO 639-2 | swe |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL | swe |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

Ar **svedeg** (*svenska*) a zo ur yezh c'hermanek eus skourr ar yezhoù skandinavek. Kar eo d'an norvegeg ha d'an daneg. Ar yezh ofisiel er fedoù eo e Sveden hag ur statud yezh ofisiel en deus e Finland, a-gevret gant ar finneg, nemet en inizi Åland m'eo ar yezh ofisiel nemeti.

Skrivet e vez ar svedeg gant al lizherenneg latin gant un nebeud lizherennoù ispisial ouzhpenn : å, ä, ö.

Levezonet eo bet ar svedeg gant an alamaneg hag ivez, diwezhatoc'h, gant ar galleg, en XVIIIvet ha XIXvet kantved Setu skouerioù amprestoù gallek : *nivå* (*niveau*, "live"), *paraply* (*parapluie*, "disglavier"), *promenera* (*promener*, "pourmen").

## Un nebeud gerioù

* Svedad: *svensk*
* Salud: *hej* (hey)
* Kenavo: *hej då* (hey-do)
* Degemer mat: *välkommen* (velkommen)
* Trugarez: *tack* (takk)
* Ya: *ja* (ya)
* Nann: *nej* (ney)

## Yezh ar sinoù

* Ar re vouzar a ra gant Yezh ar Sinoù Svedek.

## Liammoù diavaez

* (en) Swedish Language Free Resource
* (en) Daneg ha Svedeg gant restroù son
# Izelvroeg

| Nederlandeg (*Nederlands*)

---

 |
| --- |
| Perzhioù |
| Komzet e : | Izelvroioù Belgia Frañs Surinam Aruba Antilhez Nederlandat |
| Rannved : | Europa |
| Komzet gant : | 22 000 000 |
| Renkadur : | 37-48 |
| Familh-yezh : | Yezhoù indezeuropek
* Yezhoù germanek
	+ Yezhoù germanek ar c'hornôg
		- Yezhoù alamanek izel
			* **Nederlandeg**
 |
| Statud ofisiel |
| Yezh ofisiel e : | Izelvroioù Belgia Surinam Aruba Antilhez Nederlandat Unaniezh Europa |
| Akademiezh : | Nederlandse Taalunie |
|  |
| Kodoù ar yezh |
| ISO 639-1 | nl |
| ISO 639-2 | dut / nld |
| ISO 639-3 |  |
| Kod SIL | NLD |
| Sellit ivez ouzh ar pennad Yezh. |

An **izelvroeg**, pe **nederlandeg** (diwar an anv izelvroek *nederlands*), pe **hollandeg** (diwar an anv galleg) eo yezh ofisiel an Izelvroioù ha hini un toulladig Stadoù bet en o dalc'h, evel Surinam, an Antilhez Nederlandat, Aruba. Ur yezh ofisiel eo ivez e Belgia, hag unan eus yezhoù ofisiel Unaniezh Europa.

Komzet e vez ivez e norzh Frañs, er vro anvet *Flandrez an Arvor* pe *Westhoek*.

## Gerdarzh

Savet eo an anv *izelvroeg* diwar anv an *Izelvroioù*, ha **nederlandeg** diwar anv Nederland, a zo anv izelvroek an Izelvroioù. E brezhoneg e c’heller kavout ivez *hollandeg*, abalamour d'ar c'hemmesk graet e galleg etre ar vro a-bezh, an Izelvroioù, hag ur broviñs anezhi, proviñs Holland (gwelout Rouantelezh Holland, krouet gant Napoleon evit e vreur). Un anv all a gaver c’hoazh, e skridoù brezhonek gwechall, evit ar yezh-se a-wechoù : *flamancqaich*, *flamankeg* pe *flamanteg* pe *flamantach* *(Daveoù a vank)*; war skouer ar pezh a veze lavaret e galleg gwechall (*flamand*).

## Yezh ar sinoù

* Ar re vouzar a ra gant Yezh ar Sinoù Izelvroek.

An nederlandegva en Europa
# Kentgermaneg

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Ar **c'hentgermaneg**, pe **protogermaneg** (berraet **PGmc.**), **germaneg kumun** a zo ur gentyezh nann-testeniekaet, adsavet, a vez gwelet gant lod evel mamm an holl yezhoù germanek. Ar gentyezh-mañ eo ar yezh-vamm a-nevesañ kumun evit an holl yezhoù germanek. Dont a ra eus ar c'hentindezeuropeg (KIE).

N'eo ket testeniekaet ar yezh-se gant skridoù met adsavet eo bet dre an hentenn geñveriañ gant yezhoniourien. Koulskoude, skridoù runek a zo bet kavet e Skandinavia eus ar bloaz 200 goude Jezuz-Krist hag a c'hallfe bezañ kentgermaneg diwezhañ pe kentnorseg.

## Fonologiezh

### Kensonennoù

Kensonennoù kentgermanek|   | Diweuz | Dent | Kevig | Staon | Drekstaon | Gweuz-staon |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dre fri | m |   | n |   | (ŋ) | (ŋʷ) |
| Dre serriñ | p  b | t  d |   |   | k  ɡ | kʷ  ɡʷ |
| Dre daravat | ɸ  (β) | θ  (ð) | s  z |   | x  (ɣ) | xʷ |
| Dre strakal |   |   | r |   |   |   |
| Dre dostaat |   |   |   | j |   | w |
| A-gostez dre dostaat |   |   | l |   |   |   |

Notes:

1. [ŋ] a oa un alofonem eus /n/ dirak drekstaon dre serriñ.
2. [ŋʷ] a oa un alofonem eus /n/ dirak gweuz-staon dre serriñ.
3. [β], [ð] ha [ɣ] a oa un alofonemoù eus /b/, /d/ and /ɡ/.

### Vogalennoù

Ar c'hentgermaneg en doa peder vogalenn verr pemp pe c'hwec'h vogalenn hir ha da nebeutañ unan "hir-pad" vogalenn ((en) "overlong"). N'eo ket sur kalite fonemik ar vogalennoù-se.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Vogalennoù mouezhiet**|  | A-raok | A-dreñv |
| --- | --- | --- |
| berr | hir | hir-pad. | berr | hir | hir-pad. |
| Serr | i | iː |  | u | uː |  |
| Damserr | e | eː |  |  |  |  |
| Damzigor |  | ɛː | ɛːː |  | ɔː | ɔːː |
| Digor |  |  |  | ɑ | ɑː |  |

 |

**Vogalennoù friet**|  | A-raok | a-dreñv |
| --- | --- | --- |
| berr | hir | hir-pad. | berr | hir | hir-pad. |
| Serr | ĩ | ĩː |  | ũ | ũː |  |
| Damserr |  |  |  |  |  |  |
| Damzigor |  |  |  |  | ɔ̃ː | ɔ̃ːː |
| Digor |  |  |  | ɑ̃ | ɑ̃ː |  |

 |

## Notennoù ha daveoù
# Hedred

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

An **hedred** (pe **hedenn** ) a zo un dalvoudegezh kornel eus lec'hiadur ur poent war an Douar, er Reter pe er C'hornôg.

Ez-resis, **hedred** a reer eus ur c'horn a zo etre ar blaenenn a dremen dre ahel an Douar ha hedredenn Greenwich diouzh un tu, hag ar blaenenn a dremen dre ahel an Douar hag ur poent bennak war-c'horre hor planedenn diouzh an tu all.

* *Hedredenn* a reer eus ul linenn ijinet, anezhi un hantergelc'h a ya eus an eil penn-ahel d'ar voul-douar d'egile. ; hedredenn Greenwich eo an dave, al linenn a verk 0° pep korn, da lavaret eo pep hedred/hedenn.

Rannet eo bet ar voul-douar e 360 hedenn, evel en ur c'helc'h (360°) ; 360 hedredenn zo ivez neuze.

Muzuliet e vez an hedred adalek hedenn Greenwich (0°), war-du ar C'hornôg pe war-du ar Reter. En doare-se eo bet rannet ar voul-douar e div lodenn gevatal : eus 0° da 180° Kornôg hag eus 0° da 180° Reter, 180° Kornôg ha Reter o vezañ an hevelep hedredenn, en tu enep da hedenn Greenwich hag a-eeun ganti (dre Enez Wrangel en hantervoul norzh hag Enez Futuna en hantervoul su e tremen).

>
> • Da skouer, pa lavarer eo 1° 33′ 10″ Kornôg *hedred* Naoned e venner lavaret emañ Naoned er C'hornôg da C'hreenwich hag ez eus ur c'horn 1° 33′ 10″ e vent etre *hedredenn* Greenwich hag an *hedredenn* a dremen dre Naoned.
>
>
>

* E Londrez, e karter Greenwich, emañ *The Royal Observatory*, da lavaret eo an Arsellva Roueel.

## Gwelet ivez

* Ledred

## Notennoù
# Horolaj-heol

horolaj-heol

| Iskevrennad eus | astronomical instrument, small monument, ostilh, kizelladur  |
| Implij | measurement of time  |
| Studiet gant | gnomonics  |
| Istor | history of sundials  |
| Measures | motion  |
| A implij | Heol  |

  Eus Wikidata
 Horolaj-heol e Varsovia.
penaos e ya en-dro un horolaj-heol.
Un **horolaj-heol**, pe **eurier-heol** zo ur seurt horolaj ma vez merket an eur gant an heol.

## Gerioù-stur

Frazennoù latin a veze skrivet alies war an horolajoù-heol, evel ar re-mañ.

* *Carpe diem*
* *Horas non numero nisi serenas* ("Ne gontan nemet an eurvezhioù dic'hoabr") — E Dinarzh, Breizh
* *Tempus fugit*
* *Tempus Fugit Velut Umbra* ("Evel ar skeud e tremen an amzer") — E Konk-Kerne, Breizh
* *Vulnerant omnes - Ultima necat - Tuam nescis* ("Gloazañ a ra an holl - Lazhañ a ra an hini ziwezhañ - Ne ouzez ket da hini") — E Lovere, en Italia

Bommoù gallek zo ivez :

* *Il est toujours l'heure de ne rien faire* ("Atav e vez an eur da ober netra") — E Saint-Rémy-de-Provence, Bro-C'hall
* *Hora ruit - Respice finem - Juste vive et cole Deum* ("Tremen a ra an eurvezhioù - Bez soñj eus an diwezh - Bev dereat ha kan meuleudi da Zoue") — E Nové Město nad Metují, Tchekia
* *Craignez la dernière* ("Douj an hini ziwezhañ") — E Rosko, Breizh

* E Bütgenbach, e Belgia.
* E Pavia, en Italia.
* E Saint-Rémy-de-Provence.
* Daou horolaj-heol stok-ha-stok, e Nové Město nad Metují.
* E Lovere.
* Moot Hall, en Aldeburgh, e Suffolk, e Bro-Saoz.
* AEIOU, e Meran, Südtirol.
* E Konk-Kerne.
* E Recife (Brazil).
# Hollved

hollved

universe| Anv e kana | うちゅう  |
| Named by | Philipp von Zesen  |
| Deiziad kregiñ | 13798 million years BCE  |
| Abeg pennañ | Big Bang  |
| Studiet gant | Kosmologiezh, Q12771345  |
| Deskrivet en URL |   |
| Contains | baryonic matter, dark matter, dark energy  |
| Dezverket dre | Gravitadur, fundamental interaction  |
| Istor | chronology of the universe  |
| Stumm | talvoud dianav, flatness  |
| Tikedenn Stack Exchange |     |
| Enebet ouzh | antiverse  |

  Eus Wikidata
Un darnig dister eus an oabl gwelet gant an teleskop-egor Hubble gant galaksiennoù, pep hini a zo miliardoù a steredennoù ouzh hec'h ober.
Graet e vez gant **hollved** evit ober anv eus kement tra a zo. E-barzh emañ kement tra fizikel, an energiezh, ar planedennoù, ar stered, ar galaksiennoù, ha kement tra eus an egor. Gant an arsellet e c'haller gwelet diorroadur an hollved pell-bras 'zo, koulz lavaret betek ar Big Bang. War a greder eo renet an hollved gant ar memes lezennoù fizikel ha koñstantennoù abaoe an deroù eus e astenn.