Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Henc'hres

Henc'hres

art style, ancient civilization, rannvro istorel, cultural region, Sevenadur| Rann eus | history of Greece  |
| Kevandir | Europa  |
| Genidik a | Gres  |
| Daveennoù douaroniel | 38°30′0″N 23°0′0″E  |
| A zo stok ouzh | Trakia, Illyria, Persia  |
| Deiziad kregiñ | 12vet kantved kt JK  |
| Deiziad echuiñ | 600s  |
| Studiet gant | ancient history, Greek studies, studioù klasel  |
| Istor | history of ancient Greece  |
| Ekonomiezh an danvez | economy of ancient Greece  |

  Eus Wikidata
*Plediñ a ra ar pennad-mañ gant "Gres" da vare an Henamzer. Evit ar vro a-vremañ, gwelet Gres.*

---

**Henc'hres** pe **Hellaz kozh** a vez graet eus an Henamzer er bed gresian. Rannañ a c'haller ar prantad-se e meur a lodenn:

* Marevezh mikenean,
* Marevezh teñval,
* Marevezh arkaek,
* Marevezh klasel
* Prantad hellenek.

Kent ar marevezh mikenean emañ ivez sevenadur ar C'hikladoù hag ar sevenadur minoean daoust ma n'o lakaer ket peurliesañ e-barzh prantad an Henc'hres.

## Kronologiezh

Sellet ouzh ar pennad Kronologiezh Henc'hres

N'eus ket bevennoù degemeret gant an holl evit deroù ha diwezh istor henc'hres. Peurliesañ e ra dave da holl istor ar C'hresianed kent an impalaeriezh roman, met implijet e vez gant an istorourien en un doare resisoc'h. Lod anezhe a laka e-barzh marevezh ar sevenadur mikenean gresianeger a echuas e 1150 kent J.-K. hag ar sevenadur minoean a oa en e vleuñv d'ar memes mare e Kreta hag en inizi ar c'hikladoù. Hervez lod avat ar sevenadur minoean a oa ken disheñvel eus sevenadurioù all henc'hres ma tlefe bezañ dispartiet dioute.

## Ar bed gresian

Ar bed gresian, war-dro -527
War-dro an trede milved kent J.-K. e teueas ar C'hresianed d'ober o annez er Balkan. Aloubiñ a rejont N'eo ket hepken Bro-C'hres a vremañ met ivez aod Turkia a vremañ (anvet Ionia en amzer-se). Da c'houde o doa kaset trevadennerien er broioù tro-war-dro, adalek an VIIIvet kantved.
Evel-se e kreskas ar bed gresian betek goleiñ Kiprenez, holl aodoù Turkia, Sikilia ha Su Italia (anvet ar Magna Graecia) hag toleadoù strewet penn-da-benn aodoù ar Mor Kreizdouar ha re ar Mor Du, er broioù a zo hiziv Albania, Bulgaria, Egipt, Libia, Su Bro-C'hall, Reter Spagn, Jorjia, Roumania ha Su Ukraina.

Goude se, er marevezh hellenek, goude aloubadeg Azia gant Aleksandr Veur e levezonas sevenadur Bro-C'hres Azia-Vihanañ, Iran hag Afghanistan. Adalek ar IVe kantved kent Jezuz-Krist ez eo rannet an holl vroioù-se etre rouantelezhioù a sevenadur gresian e lec'h ma vez an henc'hresianeg yezh ar renkadoù uhelañ d'an nebeutañ.

## Hêrezh Henc'hres

Sevenadur Bro-C'hres he deus levezonet tamm pe damm holl ar vroioù stok ouzh ar Vor Kreizdouar hag ar Mor Du, Azia-Vihanañ, Iran hag Afghanistan e mare aloubadennoù Aleksandr (IVe kantved kent Jezuz-Krist).

Treuskaset en deus e hêrezh da Henroma ha, dre Impalaeriezh roman ar Reter, d'ar bed arab. Ur pouez bras-kenañ en deus bet ar brederouriezh, an arzoù hag an ijinoù henc'hresian er sevenadur europat.

## Pennadoù all da lenn

* Keodedoù Henc'hres
* Kronologiezh Henc'hres
* Lennegezh Henc'hres
* Gwengelouriezh Hellaz
* Prederouriezh Henc'hres
* Relijion Henc'hres
# Lesbos

|  |
| --- |
| 39°12′36″N 26°16′48″K |
|  |
|  |

**Lesbos** (*Λέσβος*, distaget *Lezvos* e gresianeg a vremañ ha *Midilli* e turkeg) eo anv brasañ enezenn Hellaz dirak aod Turkia, hag unan eus brudetañ inizi ar bed abalamour d'ar varzhez Safo a vevas enni. Anavezet eo ivez evel Mitilíni, anv ar gêr-benn anezhi e gwirionez.

* Porzh Mitilíni
* Porzh Mitilíni
* Molivos
* Menez Olympos
* Dourbont
roman e Mitilíni
# Divellkeineg

Divellkeineg

grade| Iskevrennad eus | loen  |
| Anv skiantel | Invertebrata  |
| Renk taksonomek | talvoud ebet  |
| Takson uheloc'h | loen  |
| Studiet gant | invertebrate zoology  |
| Tikedenn Stack Exchange |   |
| Enebet ouzh | Vertebrata  |

  Eus Wikidata
Ur gevnidenn
Un **divellkeineg** (liester: **divellkeineged**) a zo ur seurt loen ha n'en deus mell-kein (gwalenn-gein) ebet. Ar c'hontrol eus ur mellkeineg eo eta. Kement loen ha n'eo ket ur mellkeineg (e-touez ar mellkeineged e kaver ar pesked, ar stlejviled, an divelfenneged, an evned, ar bronneged) a zo un divellkeineg.

Ar skourradoù pennañ enno loened divellkeinek a zo:

* Annelida: leoged, buzhug, gelaouenned...
* Arthropodaed: kevnid, krestenneged, amprevaned...
* Brachiopoda: kregin 'zo
* Bryozoa: loened dour bihan, en o zouez ar c'houral
* Cnidaria: morgaoul...
* Echinodermata: stered-mor, teureug-mor...
* Blotviled: gastropoded (melc'hwed...), cephalopoda, daougleureged...
* Nematoda:
* Porifera: spoue
* Platyhelminthes: preñved
* Rotifera: loened bihan hag a vez kavet er poulloù dour chag
* ...18 skourrad all a zo, bihanik a-walc'h.
# Morvil

|

| Morviled |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  **Morviled** |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Cetacea |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **morviled** (eus *mor* ha *mil* « loen ») eo ar bronneged mor a ya d'ober an urzhiad *Cetacea*: balumed, delfined, morhoc'hed...

Rannet e vez ar morviled e daou isurzhiad : *Mysticeti*, ar morviled fanoliek, hag *Odontoceti*, ar morviled dantek.

Sellit ouzh ar ger Morvil er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# Rinkin

|

| Rinkined |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Carcharhinus amblyrhynchos* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Chondrichthyes |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **rinkined**, a anver \**morvleizi* a-wechoù ha dre fazi, zo pesked migornek liesseurt rummataet er gevrennad Chondrichthyes.

## Spesadoù

E-touez ar spesadoù rinkined emañ :

* ar rinkin gwenn, *Carcharodon carcharias* ;
* ar rinkin-tigr, *Galeocerdo cuvier* ;
* ar rinkin-balum, *Rhincodon typus* ;
* ar rinkin penn-mailh, *Sphyrna zygaena* ;
* ar rinkin penn-mailh bras, *Sphyrna mokarran* ;
* ar rinkin mako, *Isurus oxyrinchus*, hag a zo al loen herrekañ er mor.

## Loen dañjerus

Brudet eo ar rinkined, pe gouennoù zo anezhe, da vezañ debrerien-tud.

*Watson and the Shark*, oberenn John Singleton Copley.
## Notennoù ha daveennoù
# Theophrastos

*Evit implijoù all, gwelet Theophrastos (disheñvelout).*

---

Theophrastos Eresos
**Theophrastos** (*Θεόφραστος / Théophrastos* e henc'hresianeg), ganet war-dro -371 en Eresos (en Enez Lesbos) ha marvet war-dro -287 en Aten, a oa ur prederour hellazat.

Diskibl e oa da Aristoteles, diazezour al louzawouriezh evel skiant (ha n'eo ket evit talvoudegezh al louzoù). Gwelet eo evel un naturoniour hag un alkimiour evel Olympiodoros an Alkimiour .

*Historia plantarum*, 1549
# Crocus

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

**Crocus** zo ur genad plant eus ar c'herentiad Iridaceae.
# Krennamzer

Krennamzer

marevezh, marevezh istorel| Iskevrennad eus | luskad sevenadurel  |
| Arvez | istor an denelezh  |
| Lec'h | Europa  |
| Raklec'hiet gant | Henamzer, late antiquity  |
| Heuliet gant | Azginivelezh arzel, Amzerioù modern, Age of Discovery  |
| Deiziad kregiñ | 476  |
| Deiziad echuiñ | 1500s  |
| Studiet gant | krennamzerouriezh, istor ar Grennamzer, arkeologiezh ar Grennamzer  |
| Anaouder WordLift |   |
| Tikedenn Stack Exchange |   |
| Anvet | Mittelalter  |

  Eus Wikidata
Teir renkad ar Grennamzer : ar veleien, ar soudarded hag ar gouerien
Ur prantad eus istor Europa eo ar **Grennamzer**. Hervez boaz an istorourien e krog gant diwezh an Impalaeriezh roman e 476 (digarget e voe Romulus Augustulus, impalaer roman diwezhañ, gant ar Vandaled) hag ec'h echu e 1492 (kavadenn Amerika gant Kristol Goulm (*Christoforo Colombo*).

Ar barzh italian Francesco Petrarca (1304-1374) eo an hini kentañ en deus meneget ur *medium aevum*. Evitañ hag evit an denelourien e oa ar prantad diaraok hini ar sevenadur gotek, da lavaret eo ur sevenadur na brizie ket kenedelezh an Henamzer. Ul lavarenn disprizañ e oa hag eo chomet e-pad pell.

Disken ar boblañs, enep-kêriekadur, riñsadenn ar galloud kreiz, an aloubadegoù hag envroañ meuriadoù, a oa kroget e fin an Henamzer, a oa kendalc'het er Grennamzer.

## Prantadoù ar Grennamzer

Dre vras e ranner ar Grennamzer evel-henn:

* ar Grennamzer uhel (war-dro 500 betek 1000), eus faezhidigezh Roma Gozh, amzer an aloubadegoù bras betek re ar Vikinged.
* ar Grennamzer greiz (war-dro 1000 betek 1300), emañ ar broadoù war ziorren.
* ar Grennamzer izel (war-dro 1300 betek 1500).
# Prokopios Caesarea

**Prokopios** (henc'hresianeg : Προκόπιος ὁ Καισαρεύς *Prokópios ho Kaisareús*, latin : *Procopius Caesariensis*) a oa un istorour bizantat. Ganet e oa e Caesarea Maritima, e Palestina, e fin ar Vvet kantved, marvet eo e Konstantinopolis war dro 562.

Sekretour e oa gant ar jeneral Belisarios (war-dro 500-565) hag istorour an impalaer Justinian e voe. Deskrivet en deus ar vuhez danvezel, sokial ha sevenadurel en e oberennoù, *Levr ar Brezelioù* (war-dro 545-554) ha *Pleustrad ar savadurioù* (560). N'eur ket sur e vefe *Anekdota* (*Istor kuzh*) diwar e bluenn.

## Levrlennadur

* Pierre Maraval : *Procope de Césarée. Histoire secrète*; eilet gant *Anekdota*, gant Ernest Renan. Belles Lettres. Paris. 1990
* Denis Roques : *Procope de Césarée. La guerre contre les vandales. Guerres de Justinien, Livres III et IV*. Belles Lettres. Paris. 1990
# Tommaso d'Aquino

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

*Super libros de generatione et corruptione*
**Tomaz Akin**, **Tommaso d'Aquino** (italianeg), pe **Thomas Aquinas** (latin), lidet evel ur sant ha Doktor an Iliz gant an Iliz katolik roman a zo bet un doueoniour hag ur prederour italian eus ar re bouezusañ. Graet e vez tomazouriezh eus ar gelenn doueoniel ha prederouriezhel a gaver e skridoù meur ar prederour.
Ganet eo bet e kêriadenn *Roccasecca* e-kichen *Aquino* e Rouantelezh Naplez e 1228 ha marvet eo bet e 1274 en abati Fossanova nepell diouzh Latina. Ken reizh e oa e vuhez ma veze graet *an Doktor Ael* eus outañ. Lidet e vez e ouel d'an 28 a viz Genver (gwechall d'ar 7 a viz Meurzh – deiz e varv – ha d'an 8 gant al Lutherianed).

## Buhez

Mont a reas da zominikan war-dro ar bloavezh 1240 ha studiañ a reas en abati Monte-Cassino hag e Naplez. Eno e veze studiet ar brederourien vuzulman, anvet ganeomp Avisenna pe Averroes abaoe ar mare-se. Mont a reas da studiañ e Kölln hag e Pariz e-lec'h ma voe stummet gant sant Alberzh Veur. Evel mestr doueoniour e roas kentelioù e Pariz, Roma ha Naplez. Mervel a reas pa oa war hent Sened-Iliz Lyon.

## Preder

Klask a ra Tommaso d'Aquino sevel ul liamm etre ar Poell hag ar Feiz. Evitañ ha pa vefe ar brederouriezh urzhiet hervez ar Poell ne c'hell ket bezañ er-maez eus an doueoniezh, houmañ dindan urzh an Diskuliadur. Un diforc'h a ra etre an *doueoniezh diskuliet* ha ne c'hell ar Poell nemet prouiñ n'eo ket dibosupl an dogmoù pennañ (an Dreinded, Kelenn krouidigezh ar bed) hag un *doueoniezh naturel* ha ganti e c'hell ar Poell diskoachañ gwirionezioù evel ar pemp moaien a zo da brouiñ (hervez an doueoniourien) bezañs Doue.

E 1879, dre embann al lizher-meur *Aeterni Patris* e tisklerias ar pab Leon XIII e stalie an domazouriezh evel maen-stur ar gelenn gatolik.

## Oberennoù

*Super Physicam Aristotelis*, 1595
* *Quaestiones disputatae* (Dalc'hioù arguzennet)
* *De ente et essentia* (Boud hag ezvezout)
* *Summa contra Gentiles* (Holladenn a-enep ar Baganed)
* *Summa Theologiae* (Holladenn an Douenoniezh)

## sellout ouzh

* Roll prederourien Italia

## Notennoù ha daveennoù
# Koran

Koran

testenn relijiel, oberenn lennegel| Deiziad krouiñ | 631  |
| Titl | القرآن  |
| Relijion pe kredenn | Islam  |
| Danvez pennañ | Islam  |
| Raklec'hiet gant | Injil  |
| Tachenn | lennegezh relijiel  |
| Yezh an oberenn pe an anv | Quranic Arabic  |
| Lec'h an istor | Arabia  |
| Roll an tudennoù | list of Quranic characters and names  |
| Abeg pennañ | waḥy  |
| Studiet gant | Quranic studies, tafsir  |
| Lec'h produiñ | Mekka, Medina  |
| Work available at URL |   |
| Istor | history of the Quran  |
| Statud ar gwirioù-oberour | domani foran, domani foran  |
| Tikedenn Stack Exchange |   |

  Eus Wikidata
Koran eus an XIIvet kantved, eus Andalouzia.
Ar C’horan eo levr sakr an Islam.

Ar C’horan (القرآن [al-qur'ān], en arabeg, da lavarout eo "an dezrevell, an dibun"), anvet ivez **al-qurān al-karīm** pe **ar C’horan nobl**, pe c’hoazh an **Alkoran**, a gaver ennañ, hervez ar vuzulmaned, komzoù o doue (anvet *Allah* ("an doue") pe *Allāh*, الله en arabeg). Diskuliet e voe ar c’homzoù-se da Vohammed (Muḥammad, محمد), gant ar arc'hael Gabriel (*Jibrail* pe *Jibril* en arabeg, جبريل). E-pad buhez ar profed Mohammed e voe adlavaret kement-se dre gomz pe dre skrid. Goude marv ar profed, e 632, e voe kroget gant e heulierien da zastum dre skrid diskuliadurioù Mohammed. Ganto e voe savet al levr anvet Koran, zo ennañ 114 pennad (*sūrah*, سورة), pep hini anezho rannet e gwerzennoù (*ʾāyātun*, آيات).

## Liammoù diavaez

* Al-Quran (Koran) online
# Rouantelezh Bro-Saoz

Rouantelezh Saoz

bro istorel| Deiziad krouiñ | 927  |
| Anv er yezh orin | Kingdom of England  |
| Relijion pe kredenn | Iliz katolik roman, Iliz Bro-Saoz  |
| Den e penn an aozadur | roue Bro-Saoz  |
| Yezh ofisiel | saozneg  |
| Testenn ar ger-stur | Dieu et mon droit  |
| Kevandir | Europa  |
| Kêr-benn | Winchester, Londrez, Westminster, City of London  |
| Daveennoù douaroniel | 52°4′0″N 1°19′0″W  |
| Renad politikel | unpenniezh  |
| Korf lezenniñ | Parlamant Saoz  |
| Darempred diplomatel | Mosquitia  |
| Moneiz | lur sterling  |
| Perc'henn war | Fort Metal Cross  |
| Raklec'hiet gant | Heptarchy, Commonwealth Saoz, Lordship of Brecknock  |
| Heuliet gant | Commonwealth Saoz  |
| Bet erlec'hiet gant | Rouantelezh Breizh-Veur  |
| Erlec'hiañ a ra | Wessex, Priñselezh Kembre, Prydain  |
| Yezh implijet | saozneg  |
| Deiziad divodañ | 30 Ebrel 1707  |
| Banniel (deskrivadur) | Banniel Bro-Saoz  |
| Ardamezioù | Royal Arms of England  |
| Relijion ofisiel | Katoligiezh, Iliz anglikan  |

  Eus Wikidata
Rouantelezh Bro-Saoz,
 evel ma oa er 17vet kantved
**Rouantelezh Bro-Saoz**, *Kingdom of England* e saozneg, zo ur rouantelezh krouet en Xvet kantved e su enez Breizh-Veur dre unaniñ ar rouantelezhioù angl-ha-saoz.

Adal 927 en em lede e Bro-Saoz a vremañ, hag adal 1284 e Kembre ivez, goude da Edouarzh Iañ aloubiñ ar vro-se. Winchester e kontelezh Hampshire e voe ar gêr-benn da gentañ, met ken uhel all e oa statud Londrez ha Gloucester ; adal deroù an XIIvet kantved e teuas Londrez da vout kêr-benn *de facto*.

Abaoe 1707 ne gomzer ket, en ofisiel, eus roue Bro-Saoz met eus roue ar Rouantelezh-Unanet.
# Richard Owen

Poltred **Richard Owen**.
Sir **Richard Owen** (20 a viz Gouere 1804-18 a viz Kerzu 1892) a oa ur bevoniour arbennikaet war an anatomiezh keñveriet hag ur paleontologour eus Breizh-Veur, loread eus ar *Royal Medal* e 1846, eus ar vedalenn Copley e 1851 hag eus medalenn Linnée e 1888. E labourioù anatomiezh keñveriet o deus roet an digarez dezhañ da vadeziñ meur a strollad bras a loened mellkeinek karrekaet, en o zouez an dinosaored.

## Listenn al laboused studiet gantañ

### Genadoù

* **D** : *Dinornis* (†),
* **L** : *Lithornis* (†),
* **T** : *Tachyeres*.

### Spesadoù

* **AAptornis defossor* (†), *otidiformis* (†),
* **PPachyornis elephantopus* (†), *geranoides* (†).

## Levrlennadur

* *The Life of Richard Owen, by his grandson*, Rev. Richard Owen (2 levrenn, Londres, 1894)

War **Wikispecies** e vo kavet ditouroù ouzhpenn diwar-benn:
Richard Owen
# Carl Woese

Carl Woese

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Stadoù-Unanet  |
| Anv-bihan | Carl, Richard  |
| Anv-familh | Woese  |
| Berradur aozer boas e zoologiezh | Woese  |
| Deiziad ganedigezh | 15 Gouere 1928  |
| Lec'h ganedigezh | Syracuse  |
| Deiziad ar marv | 30 Kerzu 2012  |
| Lec'h ar marv | Urbana  |
| Doare mervel | abeg naturel  |
| Abeg ar marv | krign-bev ar pankreas  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | alamaneg  |
| Micher | mikrobevoniour, kelenner skol-veur  |
| Tachenn labour | mikrobevoniezh  |
| Implijer | skol-veur an Illinois en Urbana–Champaign  |
| Bet war ar studi e | Amherst College, Deerfield Academy, skol-veur Yale  |
| Rener tezenn | Ernest C. Pollard  |
| Lec'h annez | Urbana  |
| Dedennet gant | mikrobevoniezh  |

  Eus Wikidata
**Carl Richard Woese** a oa ur mikrobevoniour hag ur bevfizikour amerikan. Brudet eo evit termenadur an Archaea (un damani nevez e bevoniezh) e 1977 dre daksonomadur filogenetek an TRN ribozomek 16S, un teknik en doa difraostet hag a voe un dispac'h evit ar vikrobevoniezh. Kinnig a reas ivez damkan ar bed TRN e 1967, daoust ma ne anve ket anezhañ evel-se. Woese a zeuas da vezañ kelenner e Skol-veur Stanley O. Ikenberry ha kelenner war ar vikrobevoniezh e Skol-veur an Illinois en Urbana–Champaign

## Reizhiad bevoniezh Woese

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese *et al*. 1977 | Woese *et al.* 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 | Ruggiero *et al*. 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | — | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 3 damani | 3 riezad vras | 2 impalaeriezh | 2 riezad vras |
| 2 riezad | 3 riezad | — | 4 riezad | 5 riezad | 6 riezad | — | 8 riezad | 6 riezad | 7 riezad |
| — | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protozoa | Protozoa |
| Protozoa |
| Chromista | Chromista | Chromista |
| Vegetabilia | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Fungi | Fungi | Fungi | Fungi | Fungi |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Notennoù
# Eukariot

An **eukarioted** (eus an henc'hresianeg *eu*, gwir ha *karuon*, kraoñenn, maen frouezh) zo anezho ur strollad bevien unkellig pe lieskellig a dermener diouzh framm o c'helligoù. Unan eus tri damani ar vuhez eo an eukarioted (gant an archaebacteria hag an eubacteria).

An eukarioted o deus, er c'hontrol d'ar prokarioted (archaebacteria hag eubacteria) :

* organitoù hag a rann diabarzh ar gellig e takadoù, dezho kefridioù resis, evel nukleus bevennet (ennañ an TDN), ar mitokondriennoù, pe ar reticulum endoplasmek, Ardivink Golgi, ar lisosomoù, ar peroksisomoù, ar c'hloroplastoù hag ar vacuolennoù evit a sell ar plant ;
* Un TDN fetisaet e stumm kromozomoù e-pad ar rannadur kelligel ;
* ur seksualegezh wirion, ma vez degaset ul lodenn gevatal eus an dafar genetek gant hiniennoù an div jener.

A-raok e veze rannet an eukarioted e 4 riezad : Animalia, Fungi, Plantae ha Protista (unkelligek anezho). Ma oa sklaer termenadur an teir riezad kentañ, ne oa ket ar memes tra evit riezad ar protisted a yae d'he ober « kement ha na oa ket » loened, plant pe foue.

E-kerzh ar bloavezhioù diwezhañ, an araokadennoù e « reizhadoniezh » o deus roet an tu, daoust ma n'eo ket anavet an holl, da vrastresañ ur wezenn filogenetek eus an eukarioted. Unan eus an dezastum diwezhañ e galleg eo an hini kinniget gant Guillaume Lecointre ha Herve ar Gwiader e *Rummatadur filogenetek ar bevien* embannet gant Belin.

## Notennoù
# Thomas Cavalier-Smith

Thomas Cavalier-Smith

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Rouantelezh-Unanet  |
| Anv e yezh-vamm an den | Thomas Cavalier-Smith  |
| Anv-bihan | Thomas  |
| Anv-familh | Cavalier-Smith  |
| Berradur aozer boas e zoologiezh | Cavalier-Smith  |
| Deiziad ganedigezh | 21 Here 1942  |
| Lec'h ganedigezh | Londrez  |
| Deiziad ar marv | 19 Meurzh 2021  |
| Pried | Ema E-Yung Chao  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | saozneg  |
| Micher | kelenner, louzawour, evolutionary biologist, protistologour, mikrobevoniour  |
| Tachenn labour | louzawouriezh, bevoniezh an emdroadur  |
| Implijer | Skol-veur Oxford, King’s College Londrez  |
| Bet war ar studi e | King’s College Londrez, Gonville and Caius College, Norwich School  |
| Ezel eus | Royal Society, Kevredigezh Roueel Kanada  |
| Prizioù resevet | ezel eus ar Royal Society, Priz etrebroadel bevoniezh, Frink Medal, medalenn linneek  |
| Lec'hienn ofisiel |   |

  Eus Wikidata
**Thomas (Tom) Cavalier-Smith** (ganet d'an 21 a viz Here 1942 ha tremenet d'an 19 a viz Meurzh 2021) a oa kelenner war bevoniezh an emdroadur e kevrenn zoologiezh skol-veur Oxford. Resevet en deus Priz etrebroadel ar vevoniezh (ur priz a 10 milion a yenoù) e 2004.

E enklaskoù o deus roet tu da zizoleiñ un niver a vevedegoù unkelligek (protisted) hag o deus difennet kalz strolladoù taksonomek bras, evel ar Chromista, ar Chromalveolata, an Opisthokonta, ar Rhizaria, hag an Excavata. Anavet eo evit e reizhiadoù rummatadur eus holl ar vevien.

## Reizhiad bevoniezh Cavalier-Smith

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese *et al*. 1977 | Woese *et al.* 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 | Ruggiero *et al*. 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | — | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 3 damani | 3 riezad vras | 2 impalaeriezh | 2 riezad vras |
| 2 riezad | 3 riezad | — | 4 riezad | 5 riezad | 6 riezad | — | 8 riezad | 6 riezad | 7 riezad |
| — | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protozoa | Protozoa |
| Protozoa |
| Chromista | Chromista | Chromista |
| Vegetabilia | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Fungi | Fungi | Fungi | Fungi | Fungi |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Notennoù
# Prion

**Prion** zo ur ger a dalv meur a dra:

* ur prion zo un elfenn gontammus graet gant protein,
* Prion, Kembre, ur gêriadenn
* Prion, un anv roet da evned -mor zo.
# Viruz

Brastres lieskementiñ ur viruz *influenza*
Ur **viruz** (liester : **viruzoù** pe **viruzioù**) zo ur parazit ha ne c'hell ket e lieskementiñ nemet e kelligoù ar boudoù-bev. Gouest eo da gontammiñ an holl vevien, loened, plant, bakteri hag *Archaea*.

Tremen 11 000 seurt {{spesad]] viruzoù zo anavezet , petra bennak ma vije milionoù anezhe moarvat. Viruzouriezh — ul lodenn eus ar c'harvevoniezh — a reer eus studi ar viruzoù.

Teir lodenn zo en ur viruz : genoù graet diwar TDN pe TRN, ur grogenn proteinek o wareziñ ar genoù hag ur c'holoenn lipidek. Kalz bihanoc'h eget ar bakteri eo ar viruz daoust ma'z eus lod anezho brasoc'h eget ar bakteri bihanañ.

A-benn lieskementiñ e rank ebarzhiañ e c'henoù e diabarzh genom an ostiz. Eztaolet e vez e broteinoù asambles ha proteinoù ar gellig ha dieubet viruzoù nevez pa darzh houmañ.

## Notennoù ha daveennoù