Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Andoù

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Ar menez Aconcagua en Arc'hantina.
Un aradennad venezioù eus ar re vrasañ eo an **Andoù**, o tibunañ un sistem uhelennoù a-hed kornôg kevandir Suamerika a-bezh. E Venezuela, Kolombia, Ecuador, Perou, Bolivia, Brazil, Chile hag Arc'hantina en em astennont. Gant an uhel m'eo o menezioù kreiz ez eo an Andoù ur skoilh bras da dreuziñ. Strishoc'h int etre Chile hag Arc'hantina hag eno e sav an aradennad evel un harz naturel. Er c'hontrol eo ledanoc'h an Andoù e Perou hag e Bolivia. Er broioù-se ez eus un uhelgompezenn uhel-mat a vez graet anezhi an *Altiplano* e spagnoleg. Soñjal a reer e teu anv an Andoù eus ur ger kechuaek *Anti*, a c'hallfe talvezout kement ha "kribenn uhel".

Dre m'eo uhel-mat an Andoù, ha dre m'en em astenn an aradennad venezioù etre daou benn ar c'hevandir, e vez diseurt-kenañ an hin hag ar plant eus an eil rannvro d'eben. E-touez al loened a gaver en Andoù ha na gaver ket e lec'h all e c'haller menegiñ ar c'hondor, ar puma, al lama.

E lodenn greiz an Andou e oa diazezet an Impalaeriezh Inka er XVvet kantved, pa erruas ar gonkistadored spagnol. Gwelout a reer c'hoazh kalz a savadurioù eus an amzer-se hag a roudoù eus o sevenadur. An Amerindianed, annezidi gentañ Amerika, o deus dalc'het o c'hrog war o bro kalz muioc'h en Andoù eget e lec'h er c'hevandir. E Perou da skouer ez eo Amerindianed ar braz eus an annezidi. Ouzhpenn ar spagnoleg e vez komzet yezhoù indianek, quechua hag aymara dreist-holl. Gounezet e vez butun, kafe, koton … hag an avaloù-douar, kavet en Andoù gant tud Europa, a vez debret kalz gant an dud.

Cono de Arita en Arc'hantina.
War an harzoù etre Chile hag Arc'hantina emañ kernioù uhelañ an Andoù, hag en aradennad anvet *Cordillera Blanca* e Perou. An Aconcagua, en Arc'hantina, eo ar menez uhelañ-holl e kevandir Amerika, pa sav betek 6 959 metr a-us live ar mor.

* Aconcagua (6 962) Arc'hantina
* Monte Pissis (6 882) Arc'hantina
* Ojos del Salado (menez-tan) (6 864) Arc'hantina/Chile
* Mercedario (6 770) Arc'hantina
* Huascarán (6 768) Perou
* Bonete Chico (6 759) Arc'hantina
* Tres Cruces (6 758) Arc'hantina/Chile
* Llullaillaco (menez-tan) (6 739) Arc'hantina/Chile
* Walther Penck (6,658) Arc'hantina
* Incahuasi (6 638) Arc'hantina/Chile
* Tupungato (6 550) Arc'hantina/Chile
* Sajama (6 542) Bolivia
* Illimani (6 462) Bolivia
* Illampu (6 421) Bolivia

Ar menez-tan Chimborazo, en Ecuador
Menezioù-tan all zo c'hoazh en Andoù, evel :

* Parinacota (6 362 m) Chile/Bolivia
* Chimborazo (6 310 m) Ecuador
* Licancabur (5 920 m) Chile/Bolivia
* Cotopaxi (5 897 m) Ecuador
# Vergilius

Publius Vergilius Maro

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Henroma  |
| Anv e yezh-vamm an den | Publius Vergilius Maro  |
| Praenomen | Publius  |
| Nomen | Vergilius  |
| Cognomen | Maro  |
| Deiziad ganedigezh | 15 Here 70 BCE  |
| Lec'h ganedigezh | Andes  |
| Deiziad ar marv | 21 Gwengolo 19 BCE  |
| Lec'h ar marv | Brindisi  |
| Lec'h douaridigezh | Parco Virgiliano  |
| Mamm | Magia Polla  |
| Kar | Vergilia Vera  |
| Gens | Vergilia gens  |
| Yezh vamm | latin  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | latin  |
| Yezh implijet dre skrid | latin  |
| Micher | barzh, skrivagner  |
| Studier | Cebes  |
| Tuadur revel | non-heterosexuality  |
| Oberenn heverk | Eclogues, Georgics, Aeneis  |
| Oberennoù zo en dastumad | National Gallery of Art, Vatican Library  |
| Luskad | Augustan poetry  |
| Tachenn | Meurgan, pastoral poetry  |
| Levezonet gant | Aulus Furius Antias, Homeros, Theocritus  |
| Present in work | Divina Commedia  |
| Prantad | Impalaeriezh roman  |
| Statud e wirioù aozer | Ar gwirioù aozer ne dalvezont ket ken  |

  Eus Wikidata
Pajenn eus *Vergilius Romanus*, dornskrid eus ar Vvet kantved.
**Publius Vergilius Maro** (15 a viz Here 70 kent J-K - 21 a viz Gwengolo 19 kent J-K) anvet diwezhatoc'h **Virgilius**, a oa ur barzh roman klasel, aozour ar *Bucolica*, ar *Georgica* hag an *Aeneis*, ur meurgan a 12 levrenn a oa deuet da vout barzhoneg broadel an Impalaeriezh roman.

Ganet e oa e-kichen Mantova e Galia Cisalpina en amzer koñsuliezh Crassus ha Pompeius, e ti bourc'hizien vihan. Koñsuled e oa Crassus ha Pompeius adarre pa wiskas Vergilius toga an oad gour, c'hwezek vloaz diwezhatoc'h, e -54, en deiz en-eeun ma marvas Lucrecius. Darn a wel aze un arouez, goude ma ne voe ket bras levezon oberour an *De natura rerum* war oberenn Vergilius e-skoaz hini Catullus, skrivagner Verona, un amezeg a anavezas moarvat, pe barzhed all a zo saludet gantañ en e v-*Bucolica*, evel Aemilius Macer (a c'hallfe bezañ Melibe ar *Bucolica*), C. Helvius Cinna, keneil da Gatullus, L. Varius Rufus, a voe embanner an *Eneas*, ha Q. Horatius Flaccus (Lycidas er *Buc.* 9 ?), a zo Horatius e vignon bras a raio *animae dimidium meae*, « an hanter eus ma ene » anezhañ. En-yaouank ivez e skoulmas darempred gant Quintilius Varus, a vo ur skridvarnour meur (gwelout Hor. *Odes*, I, 24), ha Cornelius Gallus, a oa o vont da ziazezañ ar varzhoniezh a glemmganerezh e Roma.

Mervel a eure Vergilius en -19 e Brindisi. Lavaret e vez e karje bezañ devet e *Aeneis*.

## Liammoù diavaez

* (la) Oberennoù Publius Vergilius Maro
* (en) Virgil.org
* (en) Vergil Project Summer Institute
* Pajennad liammoù a-zivout Vergilius savet gant Skol-veur katolik Louvain
* Oberennoù Vergilius
# Pivoena

Paeonia rockii
 Pivoena *Jan van Leeuwen*
**Pivoena** zo plant bulb. Graet e vez Bleuñv-Sant-Erwan anezho ivez. Eus ar genad *Paeonia*, a vez gounezet evit o bleunioù bras ha ruz, a-wechoù roz pe wenn. A zo anezhi a-baoe tremen pemp kant vloaz er vro.

Eus meur al lec'h en Europa, eus ar Reter-Pellañ hag eus Amerika e teuont.

## Pivoena en arz

* Gant Yun Shouping, er XVIIvet kantved.
* Gant Berthe Morisot.
* Gant Édouard Manet, e 1864.
* *Paeonia kavachensis*, gant Hokusai, e 1894.
# Enez ar Reünion

| Ar Reünion |
| --- |
|  Lec'hiadur ar Reünion e-keñver Bro-C'hall |
| Anv kreoleg Reünion
 | La Rényon, La Rénion
 |
| Anv gallek (ofisiel) | La Réunion
 |
|  Melestradurezh |
| Riez |  Frañs |
| Rannvro
 | Ar Reünion
 |
| Pennlec'h (prefeti) | Saint-Denis
 |
| Isprefetioù
 | Saint-Benoît Saint-Paul Saint-Pierre
 |
| Prezidant ar c'huzul-departamant
 | Cyrille Melchior
 |
| Prefed
 | Jacques Billant
 |
| Kod EBSSA
 | 974
 |
| Kod ISO 3166-2
 | FR-RE
 |
|  Poblañsouriezh |
| Poblañs | 881 348 ann. (2022) |
| Stankter | 11 ann./km² |
|  Douaroniezh |
| Kenurzhiennoù |  /  |
| Gorread | 83 846 km² |
|  Adrannoù |
| Arondisamantoù | 4 |
| Pastelloù-bro | 7 |
| Kantonioù | 25 |
| Etrekumuniezhioù | 5 |
| Kumunioù | 24 |
| kemmañ  |

An enezenn gwelet diwar an uhel
**Enez ar Reünion** (/reyˈniːɔ̃n/ pe /reˈỹɲɔ̃n/) (*La Réunion* e galleg; *La Rényon* pe *La Rénion* e kreoleg Reünion) zo un enezenn e Meurvor Indez. Mont a ra d'ober un departamant tramor gall. Saint-Denis eo anv ar pennlec'h anezhañ.

## Arondisamantoù ar Reünion

Rannet eo ar Reünion e pevar arondisamant :

* Arondisamant Saint-Benoît
* Arondisamant Saint-Denis
* Arondisamant Saint-Paul
* Arondisamant Saint-Pierre

## Notennoù

Stadoù Afrika
Aljeria • Angola • Aod an Olifant • Benin • Botswana • Burkina Faso • Burundi • Djibouti • Egipt • Eritrea • Eswatini • Etiopia • Gabon • Gambia • Ghana • Ginea • Ginea-Bissau • Ginea ar C'heheder • Kab Glas • Kameroun • Kenya • Komorez • Republik Kongo • Republik Demokratel Kongo • Republik Kreizafrikan • Lesotho • Liberia • Libia • Madagaskar • Malawi • Mali • Maouritania • Maroko • Mozambik • Maoris • Namibia • Niger • Nigeria • Ouganda • Rwanda • São Tomé ha Príncipe • Senegal • Sechelez • Sierra Leone • Somalia • Soudan • Soudan ar Su • Suafrika • Tanzania • Tchad • Togo • Tunizia • Zambia • Zimbabwe

**Tiriadoù dalc'het** Ceuta • Inizi Kanariez • Madeira • Melilla • Mayotte • Reünion • Saint Helena • Inizi Tchagos

**Broioù ha n'int ket anzavet gant an holl** Azawad • Sahara ar C'hornôg • Somaliland
# Enezeg Dahlak

Enezeg Dahlak

Enezeg| Stad | Eritrea  |
| E tiriad | Semenawi Keyih Bahri  |
| Gwerzhid-eur | UTC+03:00  |
| War ribl | Mor Ruz  |
| Daveennoù douaroniel | 15°50′0″N 40°12′0″E  |
| Yezh implijet | dalikeg  |

  Eus Wikidata
Lec'hiadur enezeg Dahlak
**Enezeg Dahlak** zo un enezeg eritrean, ouzhpenn 100 enezenn enni, er Mor Ruz e-tal da Vassawa.

N'eus nemet peder enezenn annezet a-hed ar bloaz, en o zouez Dahlak Kebir, an hini vrasañ. Dalikeg eo ar yezh a vez komzet gant an annezidi. A-hed an Istor e voe perc'hennet an enezeg gant Yemen, Abisinia, an impalaeriezh otoman, Italia, Etiopia a-raok bezañ ul lodenn eus rannvro Semenawi Keyih Bahri pa voe dizalc'h Eritrea e 1993.

Ekonomiezh pennañ enezeg Dahlak eo ar c'henderc'hiñ perlez, ha se abaoe an Henamzer.
# Ornitorink

|

|  Ornitorink |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  un ornitorink o neuial
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Monotremata  |
| Kerentiad : |  Ornithorhynchidae |
| Genad : |  *Ornithorhynchus* |
| Anv skiantel |
|  *Ornithorhynchus anatinus*  Shaw, 1799  |
| Pelec'h e vez kavet |
| Aostralia |
| Prantad |
| Kretase |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

An **ornitorink** (*Ornithorhynchus anatinus*) a zo ur bronneg bihan hag a vev en dour ha na gaver nemet e reter Aostralia.

Unan eus ar pemp spesad a ya d'ober an urzhiad *Monotremata* eo (ekidneed eo ar re all). En urzhiad-mañ emañ ar bronneged nemete a zozv vioù e-lec'h genel re vihan.

## Neuz an ornitorinked

Tennañ a ra an ornitorinked d'an avanked : o c'horf hag o lost, ledan ha plat, zo goloet gant ur c'hreoñ gell. Tennañ a reont ivez d'an houidi : palvezek eo o favioù hag ur pigos o deus. 10 pe 15 cm eo o lost. Un drederenn brasoc'h eo ar pared evit ar parezed, met o ment, etre 40 ha 50 cm da gustum, a cheñch kalz eus an eil korn-bro d'egile, hep na vefe liammet ouzh an hin.

Ouzh daouuufern a-dreñv ar pared eo stag pep a flemm binimus. N'eo ket marvel e vinim evit an dud met degas a ra poanioù spontus ha koeñvadennoù a c'hall padout e-pad meur a viz. Marvel e c'hall bezañ ar flemmadenn evit ur c'hi pe loened bihan avat.

Bevañ a ra diouzh an noz ha spontidik-kenañ eo, hogozik diverzus. Marteze eo chomet bev ar spesad ragistorel iskis-se a-drugarez d'e lentegezh. Hanter-stlejvil hanter-bronneg, sellet e veze outañ evel ouzh ur gimera gwezhall. Hiziv e soñj ar skiantourien ez eo unan eus al loened zo en em gustumet ar gwellañ ouzh metoù Aostralia.

Gallout a ra chom dindan an dour e-pad pemp munut. Un neuier eus ar c'hentañ eo ha tremen a ra ar pep brasañ eus e amzer en dour. A-drugarez d'e greoñv doublet gant gwiadennoù lart e c'hall an ornitorink mont e stêrioù yenañ ar vro. Ne c'houzañv ket kenkoulz ar wrez ha faganiñ a ra goude seizh munut dindan an heol pa vez 35 °C. Goude e gouronkadenn ez a da guzhat en e zouarenn hep bezañ sec'het e vlevenn. Klask a veze war homañ gwezhall gant ar werzherien kroc'hen abalamour ma oa tomm-kenañ.

Stoufet e vez e zaoulagad hag e zivskouarn penn-da-benn gant ur pleg kroc'hen pa spluj. Implijout a ra e skiantoù all eta evit kavout e hent.

Tiriad an ornitorink

### Notennoù

### Levrlennadur

* *Mammal Species of the World*, A Taxonomic and Geographic Reference, trede embannadur, 2005 ISBN 0-8018-8221-4
* Harry Burrel, *The Platypus*, Rigby, 1927. Embannadenn nevez 1974. (ISBN 0-85179-521-8)
* *Vie Sauvage - Encyclopédie Larousse des animaux*, n°115, Larousse, 1992.
* Umberto Eco, *Kant hag an ornitorink*, 1999 (*Kant e l'ornitorinco*, 1997).
* *Nat. Misc.*, 10, pl. 385-386.

### Liammoù diavaez

War **Wikispecies** e vo kavet ditouroù ouzhpenn diwar-benn:
Ornithorhynchus anatinus An ornitorink
* PBS.org
* An ornitorink e WikiFauna
* Emdroerezh ha mirerezh an ornitorink
* Poltred ur vi ornitorink
# Queensland

*Evit implijoù all, gwelet Queensland (disheñvelout).*

---

|  |
| --- |
| **Queensland** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Banniel Queensland | Ardamezioù |

 |
|  |
| Lec'h ar stad en Aostralia |
| **Bro** |  Aostralia |
| **Kêr-benn** | Brisbane |
| **Kêr vrasañ** | Brisbane |
| **Gorread** | 1 852 642 km² (eil) |
| **Poblañs**   - Hollad   - Stankter |  4 513 009 (2011) (3e) 2,4 ann./km² (5vet) |
| **Gwerzhid-eur** | UTC+10 |
| **Kod ISO 3166-2:AU** | AU-QLD |
| **Lec'hienn** |  |

**Queensland** a zo unan eus stadoù Aostralia, ha Brisbane eo he c'hêr-benn. Eus tu ar biz emañ.

## Liammoù diavaez
# Sokrates

*Evit sterioù an anv* Socrates *gwelet Socrates (disheñvelout)*

---

Sokrates
Ur prederour gresian hag e veze o chom e Keoded Aten, eo bet **Sokrates** (diwar an henc'hresianeg: Σωκράτης) (tro-dro 470–399 kent JK). Krouet eo bet gantañ diazez ar brederouriezh kornôgat, hag eñ da vezañ degemeret evel an oberer meur war an danvez. Lakaet e oa ul lodenn eus e vennozhioù hag eus e vuhez dre skrid gant Platon.

## Prosez *Sokrates*

Un nebeud brientinien a zisklêrias gwelet ennañ ur spered hag a vreine talvoudegezhioù buhezegezh hengounel Ateniz. Hervezo e oa un dañjer evit ar geoded hag an urzh sokial. E 399 kent J.-K., *Sokrates* a oa tamallet gant Anitos, un ezel a-bouez eus ar strollad demokratour, ha gant daou eus e vignoned, eus an daou dorfed da-heul:

* Nac'h anavezout doueed ar geoded ha degas doueed nevez;
* Breinañ ar yaouankiz.

Div lodenn a oa bet en e brosez. Da gentañ e oa bodet 501 barner an Helie evit barn anezhañ. *Sokrates* a nac'has lenn ur brezegenn difenn a oa bet skrivet dezhañ gant an alvokad brudet Lisias. Lavaret en dije da Lisias a-zivout an dra-se: *"Heñvel eo ouzh ur rummad botoù kaer n'eo ket diouzhin"*. *Sokrates* a gavas gwell neuze kontañ e vuhez d'ar varnerien. Abalamour d'e emzalc'h skañv e oa kondaonet gant 281 mouezh a-enep dezhañ.

En eil lodenn ar prosez e oa ret choaz ar c'hastiz a ve roet da *Sokrates* : Da choaz e oa etre ar marv (ar pezh a c'houlenne an damallerien), pe un dell-gastiz pounner. Evit broudañ an div gostezenn da gaout muioc'h a habaskter ne choaze ket ar varnerien ar c'hastiz o-unan, met mouezhiañ a raent evit an hini, kinniget gant unan eus an div gostezenn, a seblante dezhe bezañ an hini poellekañ. Gallout a rae eta *Sokrates* kinnig ur c'hastiz a c'hallfe bezañ degemeret gant ar varnerien. Disklêriañ a reas neuze e oa a-du evit paeañ un dell-gastiz 25 drakm, da lâret eo hogos netra. *Sokrates* a rae an dra-se e-ser godisal en e brosez dezhañ e-unan! Krediñ a reas zoken goulenn muioc'h evit an dell-gastiz dister-se : gant ar pezh en doa graet evit ar geoded, emezañ, e telleze bezañ herberc'hiet ha maget er Pritaneia betek fin e vuhez (s.o. Platon, *Meulidigezh Sokrates*, 36d-37b), ar pezh a oa ur merk a enor bras roet d'ar geodediz o doa rentet servijoù bras d'ar geoded. An emzalc'h-se a lakaas droug da vont er varnerien, ha *Sokrates* a voe kondaonet d'ar marv gant 80 mouezh ouzhpenn.

Marv Sokrates gant Jacques-Louis David.
Kondaonet e oa da evañ ur c'hontamm marvus, ar c'hegid. Tro a voe roet dezhañ gant e vignoned da dec'hout pa oa toullbac'het. Nac'hañ a reas avat abalamour ma oa pouezusoc'h doujañ da lezennoù ar geoded hervezañ evit mirout e vuhez (s.o. Platon, *Kriton*).

## Notennoù
# Pod-bleunioù

*Opuntia monacantha* en ur pod pri-poazh evel plantenn-di
Pod-bleunioù goullo
Pod war e benn
Ur **pod-bleunioù** zo ur pod ma vez lakaet douar ha bleunioù da greskiñ ennañ. Alies e vezont e pri-poazh, a-wechoù e koad, e maen, en plastik.
Peurvuiañ e vez un toullig en diaz, d'an dour da vont kuit. Se zo kaoz e vez lakaet ur pladig dindan da virout an dour-se a vo kemeret gant ar blantenn hervez hec'h ezhomm gant he gwrizioù.
# 1967

*Diwar-benn bloavezh **1967** an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh

* 150.000 a dud sinet ganto sinadeg vras Emgleo Breiz evit ma vo kelennet ar brezhoneg er skol.

#### Frañs

#### Kerne-Veur

* 18 a viz Meurzh: peñse an eoullestr Torrey Canyon e Kernev-Veur, gant al lanv du bras kentañ a saotr aodoù Breizh.

#### Sveden

* 3 a viz Gwengolo: deiz cheñch an tu bleinañ, a-zehoù e vo bleinet hiviziken e-lec'h a-gleiz betek-henn.

### Azia

#### Reter-nesañ

* 5 a viz Even: deroù Brezel ar c’hwec’h devezh. Gant aerlu Israel eo taget war un dro Ejipt, Jordania ha Siria.

#### Reter-kreiz

##### Su Yemen

* 30 a viz Du: dizalc'hiezh diouzh ar Rouantelezh Unanet.

#### Iskevandir indezat

##### Indonezia

* 12 a viz Meurzh: Suharto a zeu da vezañ prezidant.

#### Reter-pellañ

* 8 a viz Eost : krouidigezh Kevredigezh Broadoù Gevred Azia.

### Afrika

### Amerikaoù

#### Norzhamerika

##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri

#### Livañ

#### Sonerezh

* 1añ a viz Even: embannadur *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* e Breizh-Veur, eizhvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 27 a viz Du: embannadur *Magical Mystery Tour* er Stadoù-Unanet, un albom gant ar strollad The Beatles.
* 5 a viz Kerzu: digoret eo stal Apple Records e Londrez (94, Baker Street).

#### Lennegezh

#### Sinema

* 11 a viz Gwenholon: penn-kentañ filmañ *Magical Mystery Tour* gant ar filmaozer breizhveuriat Bernard Knowles hag izili ar strollad The Beatles evel aktourien.
* 18 a viz Here: skignet eo er Rouantelezh Unanet ar film *How I Won the War* (John Lennon evel aktour).
* 23 a viz Here: skignet eo er Stadoù Unanet ar film *How I Won the War* (John Lennon evel aktour).

### Skiantoù ha politikerezh

* Dizoloadenn an dubniom gant skipailh Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel e Dubna (Rusia, en Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel d'ar mare-se).

### Armerzh

### Sport

* 10 a viz Genver: krouet eo Kevre Atlantel ar Vell-droad.

### A bep seurt/diasur

## Ganedigezhioù

Gwelet ivez :*Rummad:Ganedigezhioù 1967*

## Marvioù

Gwelet ivez:*Rummad:Marvioù 1967*