# Fungi

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Foue |  |

 |
|
**Foue** a bep doare • *Bukit war pep skeudenn* |
| Rummatadur klasel |
| **Damani** | Eukaryota |
| **Isdamani** | Opisthokonta  • Holomycota    • Opisthosporidia |
| **Riezad** | **Fungi** Linnaeus (1753), Bartl. (1830), R. T. Moore (1980) |
|  |
| **Heñvelsterioù** | • *Mycota* Alexop., 1962 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Foue** ar ra ar vevoniourien eus ar boudoù a ya d'ober ar riezad *Fungi* en damani anvet Eukaryota.

Ledan-meurbet eo ar riezad-se, pa gaver enni ar goell, al louedoù, ar mildiou, ar mergl, ar c'horbon, ar penndu hag ar c'hebell-touseg a zebromp. Foue unkelligek zo, lod all zo bras-kenañ. Meur a zoare kelc'hiad bevañ zo dezho, meur a stumm ha meur a endro. Hervez ar skiantourien ez eus etre 2,2 ha 3,8 milmilion a spesadoù er riezad. Nevez zo ez eo bet adsavet rummadur filogenetek riezad ar foue, a zo rannet bremañ en 1 isriezad, 7 skourrad ha 10 iskourrad ; war-dro 120 000 spesad zo bet deskrivet betek-henn.

Disrann diouzh hini al loened ha hini ar plant eo riezad ar foue, abalamour d'ar c'hitin (un doare glukoz) a zo e speurennoù o kelligoù evel en ezrelegenn an amprevaned hag ar c'hresteneged.

Evel al loened e kavont o boued dre lonkañ molekulennoù a zileizhont dre enzimoù a strewont tro-dro dezho, ha neket dre luc'hgenaoz evel ar plant. Evel ar plant avat, ne fiñvont ket. Kas a reont spor dre avel pe zour evit gouennañ. Ar foue eo a zispeur an darn vrasañ eus an organegoù marv en natur.

Abalamour da gement-se ha da berzhioù all ez eo bet renket ar foue en ur strollad boudoù anvet *Eumycota* (foue gwir) hag o deus un hendad boutin dezho ; gwechall e veze renket ar foue gant ar plant, hogen abaoe diorroadur ar genetik e ouzer ez int tostoc'h d'al loened.

Er bed a-bezh e kaver foue, met kuzh eo an darn vuiañ anezho dre ma'z int bihan ha ma vevont kuzhet en douar pe en organegoù marv. Kalz anezho zo kedvevat, da lavarout eo e kenvevont gant plant, loened pe foue all ; lod zo arvevat ouzh boudoù all. Ar pezh a welomp anezho eo o frouezh, a anvomp kebell-touseg, bonedegoù *(Boletus sp.)*, morukl *(Morchella sp.)*, puferigoù *(Lycoperdon sp.)*, hag all.

Diwar foue e farder kement boued a lakaer da c'hoiñ : bara, bier, gwin ha lipig soja, da skouer. Diwarno ivez e vez kenderc'het bevastalerioù, dilastezerioù ha skurierioù.

Lod foue zo ker pistrius ma c'hallont lazhañ un den, lod all a lakaer da zrammoù abalamour d'o ferzhioù bredwezher, lod all c'hoazh a c'hall diskar traezoù ha savadurioù.

## Doareoù pennañ

|  |
| --- |
|  *Omphalotus nidiformis* war an deiz |
|  *Omphalotus nidiformis* diouzh noz |

A-raok ma vefe gouest mab-den da zielfennañ an TDN e veze renket ar foue gant ar plant, evit meur a abeg : chom a reont el lec'h ma vevont, en douar e kreskont peurliesañ, hag e frouezhont.

Hiziv e ouzer e tiforc'has ar foue diouzh ar plant hag al loened en Neoproterozoeg, da lavarout eo war-dro ur milmilion a vloavezhioù zo. Lod eus o doareoù zo kar da re organegi all ha lod all zo dibar dezho, ar pezh o disrann diouzh ar riezadoù all.

Setu amañ un nebeud eus ar perzhioù-se.

Doareoù boutin
* Gant eukarioted all : speurennek eo o c'helligoù ; kromozomoù o deus ; TDN o deus.
* Gant al loened : n'o deus kloroplast ebet ; heterotrofek int.
* Gant ar plant: speurennek eo o c'helligoù ; vakuolennoù o deus ; gouennañ a reont koulz en un doare revel hag anrevel ; spor a genderc'hont ; haploidel eo o nukleusoù.
* Gant lod bakteri : bevenaoz, e lod foue (em em voueta a reont dre dreuzfurmiñ organegoù all).
* Gant lod plant ha loened : bevdreluc'hañ (tremen 70 spesad foue a daol gouloù en deñvalijenn).

Doareoù dibar
* Lod spesadoù a gresk e stumm goell hag a ouenn dre vroñsañ pe emrannañ ; lod all zo unkellgig met a c'hall kemer ur framm neudennek mar kemm o endro.
* Glukan ha kitin a ya d'ober speurennoù keligoù ar foue, pa n'eus nemet glukan er plant ha kitin e lod loened ; n'eus kelluloz ebet er foue.

Hifennoù (pe gwiennoù) foue
* Ne c'hall ket ar foue treuzkas dour ha bouedennoù betek pell ; lod anezho neuze a gas un doare gwizioù evit bastañ d'o ezhommoù.

## Annezva

Er bed a-bezh ez eus foue, betek en dezerzhioù, strad ar morioù, al lec'hioù sall-meurbet hag ar re a zo skinataet. Lod o deus dreistbevet er skinoù uslimestra hag er skinoù kosmek.

War an douar e vev ar pep muiañ eus ar foue, hogen lod a vev en douar hag en dour, pe en dour hepken.

## Skeudennaoueg

Setu amañ un nebeudig spesadoù foue, renket dre c'henadoù.

* *Bukit war ur skeudenn dawelout he alc'hwez*.

* Agaricaceae
*Lycoperdon perlatum*
* Amanitaceae
*Amanita muscaria*
amanit lazh-kelien
* Bankeraceae
*Hydnellum ferrugineum*
* Boletaceae
*Boletus calopus*
* Cantharellaceae
*Cantharellus cibarius*
* Clavariaceae
*Clavulinopsis corallinorosacea*
* Cortinariaceae
*Cortinarius archeri*
* Geoglossaceae
**Geoglossum umbratile' Helotiaceae
*Bisporella citrina*
* Hydnangiaceae
*Laccaria laccata*
* Leotiaceae
*Leotia viscosa*
* Morchellaceae
*Morchella esculenta*
* Mycenaceae
*Mycena interrupta*
* Physalacriaceae
*Rhodotus palmatus*
* Polyporaceae
*Trametes versicolor*
* Pterulaceae
*Pterula subulata*
* Pyronemataceae
*Aleuria aurantia*
* Suillaceae
*Suillus grevillei*

## Notennoù