Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Édouard Chatton

Édouard Chatton

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Frañs  |
| Anv e yezh-vamm an den | Édouard Chatton  |
| Anv ganedigezh | Édouard Pierre Léon Chatton  |
| Anv-bihan | Édouard  |
| Anv-familh | Chatton  |
| Deiziad ganedigezh | 11 Here 1883  |
| Lec'h ganedigezh | Romont  |
| Deiziad ar marv | 23 Ebrel 1947  |
| Lec'h ar marv | Banyuls-sur-Mer  |
| Yezh vamm | galleg  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | galleg  |
| Micher | bevoniour, Zoologour, protistologour, louzawour  |
| Implijer | skol-veur Pariz  |
| Karg | rener  |

  Eus Wikidata
**Édouard Chatton** (11 a viz Here 1883 – 23 a viz Ebrel 1947) a oa ur bevoniour gall a voe ar c'hentañ da dermeniñ ar c'hemm etre ar c'helligoù prokariotek hag eukariotek. Chatton a grouas ar gerioù hag a embannas anezhe da gentañ e 1937 en e bennad-skrid "Pansporella perplex: Reflections on the Biology and Phylogeny of the Protozoa."

Ganet e oa bet Chatton e Romont, e Bro-Suis. Da gentañ e oa dedennet gant protozoa a bep seurt a oa kaoz d'an dud da gleñvel, e-mesk an Apicomplexaed hag an Trypanosomatided. Astenn a reas tachenn e enklaskoù diwezhatoc'h d'ar protisted mor. Kemer a reas perzh e deskrivadur ar protisted dinoflagellate. E Skol-uhel Pasteur e reas anaoudegezh gant André Michel Lwoff hag e teuas da vezañ e ventor. Hemañ a oa tonket da resev ur Priz Nobel evit ar Fiziologiezh pe ar medisinerezh. Kenderc'hel a reas an daou skiantour da genlabourat betek marv Chatton e 1947, e Banyuls-sur-Mer, e Frañs.

*Chromidina chattoni*, ur spesad arvevat badezet en enor da Édouard Chatton.

## Reizhiad bevoniezh Chatton

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese *et al*. 1977 | Woese *et al.* 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 | Ruggiero *et al*. 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | — | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 3 damani | 3 riezad vras | 2 impalaeriezh | 2 riezad vras |
| 2 riezad | 3 riezad | — | 4 riezad | 5 riezad | 6 riezad | — | 8 riezad | 6 riezad | 7 riezad |
| — | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protozoa | Protozoa |
| Protozoa |
| Chromista | Chromista | Chromista |
| Vegetabilia | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Fungi | Fungi | Fungi | Fungi | Fungi |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Notennoù
# Herbert Copeland

Herbert Copeland

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Stadoù-Unanet  |
| Anv-bihan | Herbert, Faulkner  |
| Anv-familh | Copeland  |
| Deiziad ganedigezh | 21 Mae 1902  |
| Lec'h ganedigezh | Chicago  |
| Deiziad ar marv | Here 1968  |
| Tad | Edwin Bingham Copeland  |
| Micher | louzawour, mikologour, naturour  |
| Tachenn labour | bevoniezh  |
| Lec'h annez | Stadoù-Unanet  |

  Eus Wikidata
**Herbert Faulkner Copeland** (21 a viz Mae 1902 – 15 a viz Here 1968) a oa ur bevoniour amerikan en doa pledet gant damkaniezh ar riezad e bevoniezh. Bodañ a reas ar bevedegoù unkelligek e div riezad vras : riezad ar Monera hag hini ar Protista. E 1966 e lakaas ar bacteria hag unan eus an algae a oa ar muiañ kentidik, anvet algae glas gwer, e riezad ar Monera.

Mab e oa da Edwin Copeland en doa diazezet ar Skolaj Labour-Douar e [Skol-veur Filipinez Los Banos]] hag a oa ur pteridologour brudet.

## Reizhiad bevoniezh Copeland

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese *et al*. 1977 | Woese *et al.* 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 | Ruggiero *et al*. 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | — | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 3 damani | 3 riezad vras | 2 impalaeriezh | 2 riezad vras |
| 2 riezad | 3 riezad | — | 4 riezad | 5 riezad | 6 riezad | — | 8 riezad | 6 riezad | 7 riezad |
| — | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protozoa | Protozoa |
| Protozoa |
| Chromista | Chromista | Chromista |
| Vegetabilia | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Fungi | Fungi | Fungi | Fungi | Fungi |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Levrlennadur

* "The kingdoms of organisms", *Quarterly review of biology* v.13, p. 383-420, 1938.
* *The classification of lower organisms*, Palo Alto, Calif., Pacific Books, 1956.
# Robert Whittaker (ekologour)

Robert Whittaker (ekologour)

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Stadoù-Unanet  |
| Anv e yezh-vamm an den | Robert Whittaker  |
| Anv-bihan | Robert  |
| Anv-familh | Whittaker  |
| Deiziad ganedigezh | 27 Kerzu 1920  |
| Lec'h ganedigezh | Wichita  |
| Deiziad ar marv | 20 Here 1980  |
| Lec'h ar marv | Ithaca  |
| Doare mervel | abeg naturel  |
| Abeg ar marv | krign-bev ar skevent  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | saozneg  |
| Micher | louzawour, ecologist, kelenner skol-veur, climatologist  |
| Tachenn labour | ekologiezh, Geolouzawouriezh, plant ecology, systematic botany  |
| Implijer | skol-veur Cornell  |
| Bet war ar studi e | skol-veur an Illinois en Urbana–Champaign  |
| Ezel eus | Akademiezh vroadel ar skiantoù, American Academy of Arts and Sciences  |
| Prizioù resevet | Eminent Ecologist Award, George Mercer Award  |

  Eus Wikidata
**Robert Harding Whittaker** (27 a viz Kerzu 1920 –20 a viz Here 1980) a oa un ekologour amerikan eus ar plant, oberiant eus ar bloavezhioù 1950 d'ar bloavezhioù 1970. Ar c'hentañ e oa bet da ginnig ar rummatadur taksonomek e pemp riezad. Rannet e oa ar biota gantañ etre an Animalia, ar Plantae, ar Fungi, ar Protista, hag ar Monera e 1969. Kinnig a reas ivez rummatadur Whittaker ar biomoù, a renke ar seurtoù biomoù hervez daou faktor abiotek : ar gwrezverk hag ar glaveier.

Dilennet e oa Whittaker en Akademiezh vroadel ar skiantoù e 1974. Resev a reas Priz an Ekologour bras gant an *Ecological Society of America* e 1981, hag a oa anavezet hag enoret evit e labour. Kenlabourat a reas gant kalz ekologourien all, en o zouez George Woodwell (Dartmouth), W. A. Niering, F. H. Bormann (Yale) ha G. E. Likens (Cornell), hag kalz a reas da fonnusaat ar c'henlabour etrebroadel.

## Reizhiad bevoniezh Whittaker

| Linnaeus 1735 | Haeckel 1866 | Chatton 1925 | Copeland 1938 | Whittaker 1969 | Woese *et al*. 1977 | Woese *et al.* 1990 | Cavalier-Smith 1993 | Cavalier-Smith 1998 | Ruggiero *et al*. 2015 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| — | — | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 2 impalaeriezh | 3 damani | 3 riezad vras | 2 impalaeriezh | 2 riezad vras |
| 2 riezad | 3 riezad | — | 4 riezad | 5 riezad | 6 riezad | — | 8 riezad | 6 riezad | 7 riezad |
| — | Protista | Prokaryota | Monera | Monera | Eubacteria | Bacteria | Eubacteria | Bacteria | Bacteria |
| Archaebacteria | Archaea | Archaebacteria | Archaea |
| Eukaryota | Protista | Protista | Protista | Eucarya | Archezoa | Protozoa | Protozoa |
| Protozoa |
| Chromista | Chromista | Chromista |
| Vegetabilia | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae | Plantae |
| Fungi | Fungi | Fungi | Fungi | Fungi |
| Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia | Animalia |

## Notennoù
# Buhez

**Un tamm kempenn zo ezhomm d'ober d'ar pennad-mañ**

## I - Termenadurioù ar vuhez

 "Termeniñ ar vuhez", pelec’h e krog, ha pelec’h e echu ? Ar goulenn-se zo hiziv ivez ur sujed dedennus d'ober daeladennoù difin, rak n’eo ket bet kavet (c’hoazh) an Termenadenn a rofe justis da pep voud... Da heul e vo studiet spisoc’h daou derc’h, daou sell, eus termenadenn ar vuhez bet kavet a seblant ar poellekañ ha dedennusañ d’ar poent-se ; an termenadur biologel, hag hini an entropiezh (entropie).

## a) Dielfennadur biologel

 E biologiezh, neuze, e vez anzavet bezañ bev neb hini a ra, d’an nebeutañ ur wezh e-pad e vuhez :
- Kreskiñ betek oad ar frouezhusted
- Gouennañ pe greskiñ e gorf
- Lakaet e pleustr e metabologezh, en ur eskemm gant e endro.
- Kaout ur finvidigezh diabarzh pe ur finvidigezh diavaez.
- Bezañ ur kellig
- Bezañ savet diwar molekulennoù karbonek, (bevmolekul) anezho, da lavaret eo glusidoù, lipidoù, proteinoù, trenkennoù nukleikel...

 Ar poent diwezhañ-se a verk dre-vras an diforc’h pennañ gant termenadenn an entropiezh, ur pezh mell hini erfin. Perak ? Rak e vez aze lavaret eo ar vuhez diazezet war ar c’harbon, hag ar c’harbon nemetken ar pezh a zo gwir, war an Douar d’an nebeutañ, met direnkus eo a fed ma’z eo posupl kaout boudoù-bev ezteorikel diazezet war ar silisiom (ne vefent neuze ket lavaret bev evel-se).

## b) Dielfennadur an entropiezh

 An eil termenadenn eo hini an entropiezh. Petra eo dija ? Ur stad dizurzh, simpl, eeun. Deomp da kaout ur skeudenn : a-raok ar Big Bang e oa an entropiezh d'e muiañ ; ne oa ket memes a atomoù, direnket e oa pep tra, ‘n eus nemet kouarkoù (tammoù atom) berniet en ur seurt soubenn, yod tomm kenañ. A c’hontrol mik a vefe ar vuhez, pe un diamant, renket, ha luziet (e kompozadur)
 "E" termenadur eus ar vuhez n’eo ket ken kemplus hag all (pe a seblant bezañ) ; ar vuhez a zo met ur stad eus an entropiezh, ur stad urzh, ur stad kemplusded.
Evel chema, e vefe ar vuhez eus ur stad live 3 d’an nebeutañ, a-raok dizurzh al live 2, graet gant al lezennoù fizikel eus renk 1.
 Evit an entropiezh on eus ur "krouidigezh urzh dre an urzh", hag evit ar biologiezh "un danvez diazezet war ar c’harbon" (berr-ha-berr).
Selloù disheñvel, ar vuhez a chom heñvel memestra ; ha ne vefe ket dibosupl e kenglotfe an termenadurioù mañ en dazont.
# Loenoniezh

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Al **loenoniezh** eo ar skiant savet diwar studi al loened. Emañ e kenskej meur a gelenn :

* studi emdroadur ar spesadoù
* ar baleontologiezh
* an etologiezh
* ar vorfologiezh
* an anatomiezh
* an ekologiezh

Al loenoniourien o deus klasket rummata ar bevien (plant ha loened) hervez o dezverkoù fizikel. Ar c'helenn a bled gant rummatadur ar bevien eo an daksinomiezh

## Gwelet ivez

* Roll al loenonourien vrudet
# Isspesad

Daou isspesad brini. A-gleiz: ur vran louet (*Corvus corone cornix*), stank e reter Europa, e Helsinki. A-zehoù: ur vran zu (*Corvus corone corone*) e Brussel.
E bevoniezh ez eo un **isspesad** ul live taksonomek etre ar spesad hag ar seurtad (pe ar ouenn).

## Termenadur

E-barzh ur spesad bennak ez eo un isspesad un hollad hiniennoù distag diouzh ar peurrest ag ar speasd (evit abegoù douaroniel, ekologel, korfadurel) hag a emdro e-maez red genetek ar spesad dave.

Goude ur pennad mat a amzer e tispak an hollad hiniennoù-se dezverkoù spesadel (pe isspesadel) hag en diforc'h diouzh ar spesad dave. Gellout a ra an dezverkoù-se bout nevez, da heul un dargenad hilel da skouer. Hogen an diforc'hioù-se a c'hell genel diwar stabiladur un dezverk argemmus er spesad dave.

Gellout a ra daou isspesad disheñvel gouennañ etreze dre ma n'eo ket kreñv a-walc'h c'hoazh an diforc'hioù etreze (en enep da zaou spesad ha ne c'hellont ket en ober).
# Foueoniezh

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Foueoniezh
Ar **foueoniezh** eo studi skiantel ar foue. Anvet eo ivez **mikologiezh**.

Ar foueennoù anavezetañ a zo ar c'hebell-touseg hag al loued.
# Louzawouriezh

Liorzh Carl von Linné, aozet hervez e rummatadur e *Systema Naturae*
Skiant ar plant hag ar struzh eo al **louzawouriezh**. Meur a iskelenn zo enni, a zo liammet kreñv gant ar skiantoù all gouestlet da studi ar bevion.

Gant al louzawouriezh hollek e vez studiet an daksonomiezh, da lavaret eo rummatadur ar plant, o morfologiezh, o histologiezh, o biogeografiezh hag o c'hleñvedouriezh. Bez' ez eus kelennoù, ar wezouriezh en o zouez, evit studiañ ur rumm plant hepken.

Dre anaoudegezhioù a zastumer war ar plant e kaver traoù da dalvezout en apotikerezh, el louzaouerezh, er gounezerezh, el liorzherezh hag er goadegouriezh.

## Rummatadur ar plant

Ijinet eo bet rummatadur kentañ ar plant gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778) en e oberenn *Systema Naturae* (1735), met ne vez mui implijet bremañ.

## Pennadoù kar

* Roll louzawourien
# Olifant Azia

|

|  Olifant Azia |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 En arvar (EN) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Proboscidea |
| Kerentiad : |  Elephantidae |
| Genad : |  *Elephas* |
| Anv skiantel |
| *Elephas maximus*  Linnaeus, 1758  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Olifant Azia** (*Elephas maximus*) a zo ur bronneg bras geotdebrer. Al loen kevandirel brasañ eo en Azia.

Tiriad olifant Azia
# Teorienn an teskadoù

**Teorienn an teskadoù** eo ar skourr eus ar matematik a ra war-dro teskadoù. Dastumadegoù traoù eo ar re-se. Daoust ma c'hell n'eus forzh peseurt tra bezañ dastumet en un teskad, e ra teorienn an teskadoù war-dro an traoù dedennusañ evit ar matematik dreist-holl.

## Daveoù

* Keith Devlin, 1993. *The Joy of Sets*. Springer Verlag.
* Tiles, Mary, 2004 (1989). *The Philosophy of Set Theory: An Historical Introduction to Cantor's Paradise*. Dover Publications.
# Taksonomiezh

An **daksonomiezh**, pe **taksinomiezh** (gresianeg *ταξινομία* *taxis* : rummatadur et *nomos* : lezenn) a zo unan eus kelennoù ar vevoniezh, he fal dezhi sevel rummatadur reizhiadek ar bevien.
 Kavet e vez ivez un termen nes da daksonomiezh e meur a yezh.

## Orin hag emdroad ar patromoù

An holl rummatadurioù a vez dispaket dindan stumm ur wezennad (ken e vez kaoz eus ur rummatadur gwezheñvel) o kregiñ gant ur wrizienn, houmañ oc'h endelc'her an holl vevien a zo eus outo pe a zo bet hag o pignat betek an hiniennoù.

Pep skoulm ar wezennad a zo un takson, ennañ an istaksonoù diorroet diwar ar skoulm.

Carl von Linné (1707-1778), ur skiantour svedat, en devoa kinniget diazezoù ar rummatadur reizhiadek hag a zo bet kelennet betek kreiz an XXvet kantved. Diamzeret eo bremañ peogwir e oa bet ijinet diwar menozioù ar mare : denheñvelouriezh, krouidigezhouriezh pa ne oa ket bet dizoloet emdroaderezh.

An denheñvelouriezh a zo bet diskaret gant Charles Darwin pa ginnig e 1859 ur rummatadur diwar al lignezouriezh. Hervezañ, ma 'z eus bet un emdroadur, ret eo rummata ar spesadoù diwar derez ar gerentiezh o-deus etrezo.

Goude Darwin e oa klasket respont d'ar goulenn "piv a zo diwar biv?" hag e oa re pouezet war renabliñ al lignezoù. E kreiz an XXvet kantved eo bet komprenet eo pouezusoc'h hag efedusoc'h klask "piv a zo nes da biv" ha heuliañ tostadur ar filogeneliezh.

Hervez ar filogeneliezh, e tleer kemer evit abegoù ar rummatadur derezioù ar gerentiezh. Gant ar bennaenn-mañ ez eus bet savet gwezennadoù filogeneliezhel o deus degaset muioc'h a gomprenidigezh p'eo posupl rakwelout bezañs spesadoù zo. Bez' e c'heller lavarout eo bet tostadur ar filogeneliezh un disoc'h eus teorien an emdroaderezh, met ar gwezennadoù savet diwarni o deus kaset prouennoù an deorienn-mañ.

## Liamm diabarzh

* takson Lazar
# Encyclopædia Britannica

Encyclopædia Britannica

oberenn skrivet| Deiziad krouiñ | 1768  |
| Titl | Encyclopædia Britannica  |
| Testenn ar ger-stur | crescat scientia vita excolatur  |
| Tachenn | holloueziadur  |
| Aozer | Andrew Bell  |
| Ti-embann | Encyclopædia Britannica Inc.  |
| Bro orin | Rouantelezh-Unanet, Stadoù-Unanet  |
| Yezh an oberenn pe an anv | saozneg Breizh-Veur  |
| Skeudennaouer | Andrew Bell  |
| Lec'hienn ofisiel |   |
| Kont war | Kahoot!  |
| Statud ar gwirioù-oberour | domani foran, domani foran  |
| Rummad tost | Category:Contributors to the Encyclopædia Britannica  |
| Search formatter URL |   |

  Eus Wikidata
Pajenn-dalbenn kentañ embannadur an *Encyclopædia Britannica*
An **Encyclopædia Britannica** zo un holloueziadur saoznek embannet e Bro-Saoz abaoe 1768.

E miz Meurzh 2012 o deus divizet renerien an Encyclopædia Britannica paouez da embann war baper o holloueziadur a veze embannet evel-se abaoe 244 bloaz. Hiviziken ne vo embannet nemet en ur stumm niverel.
# Bevdeknologiezh

bevdeknologiezh

interdisciplinary science, applied science, diskiblezh akademek, seurt teknologiezh, industriezh| Iskevrennad eus | teknologiezh  |
| Rann eus | teknologiezh, bevoniezh  |
| Istor | history of biotechnology  |
| Pleustret gant | biotechnologist  |

  Eus Wikidata
Ar **bevdeknologiezh** zo un dachenn labour gant kelennoù lies engouestlet hag a bled gant enframmadur ar skiantoù naturel er skiantoù an ijinour dre implij organegoù evit kemmañ materi da broduiñ servijoù pe madoù. Arbennigourien an dachenn a vez graet **bioteknolgourien** anezho.

An droienn *bioteknologiezh* a oa bet implijet evit ar wech kentañ gant Károly Ereky e 1919 evit ober anv eus produerezh produioù a-ziwar danvez krai harpet gant organegoù bev. Diazez ar bioteknologiezh a zo da implij reizhiadoù biologel pe organegoù, evel bakteriioù, goell, ha plantennoù, evit ma vije sevenet ganto obererezhioù resis a-benn produiñ danvez a dalvoudegezh.

## Notennoù ha daveennoù
# Evnoniezh

An **evnoniezh** eo anv ar skiant a bled gant studi an evned pe laboused. Ur rann eus al loenoniezh eo.

## Gwelet ivez

* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel
# Patologiezh

|  |
| --- |
|  *Arabat eo droukveskañ gant* kleñvedadur. |

Patologiezh

dibarder mezegel, diskiblezh akademek, tachenn studi, tachenn studi| Iskevrennad eus | kudenn yec'hed, clinical sciences  |
| Pleustret gant | pathologist, anatomical pathologist  |

  Eus Wikidata
 Patologiezh
**Kleñvedouriezh** (diwar an henc'hresianeg παθολογία *pathologia*, "studi ar gloazioù") a reer eus ar skourr eus ar vezekniezh a studi ar c'hleñvedoù.

Dre ar gleñvedouriezh e termener ar c'hleñvedadur, da lavaret eo hollad arouezioù resis kleñved pe gleñved, a sikour gant ar vezeieon da zeznaouiñ ar c'hleñved goude ar selaouennadenn.
# Kraoñ

Kraoñ
**Kraoñ** zo frouezh hag a gresk war ar gwez-kraoñ. Koadek eo o c'hroc'hen, plusk glas a vez warne.

## Frouezh all

A bep seurt kraoñ zo:

* kraoñ-dimezell, a zo alamandez
* kraoñ-kelvez
* kraoñ-douar
* kraoñ-fav
* kraoñ gallek
* kraoñ-kajou
* kraoñ-kokoz
* kraoñ-liv
* kraoñ-marmouz
* kraoñ-mouch
* kraoñ-mor, a zo kregin
* kraoñ-muskadez
* kraoñ-pekan

## Kraoñ ha n'int ket frouezh

* kraoñ-bevin, tammoù kig-bevin
* kraoñ-mor, a zo kregin

## An anv er yezh

* *kac'her-kraoñ*, kunujenn
* pokerig-kraoñ, un evn
* tarzher-kraoñ, benveg
* torrer-kraoñ brizhellek, un evn

Sellit ouzh ar ger kraoñ er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# Zoo

Liorzh loened Berlin.
Ur **zoo**, pe **liorzh-loened**, a zo ul lec'h gant loened n'omp ket boas da welet er vro el lec'h m'emañ ar zoo. Paeet e vez evit mont tre ha sellet e vez ouzh al loened.

## Etimologiezh

Ur berradur eo ar ger *zoo*, deuet war-glev e Bro-Saoz e dibenn ar bloavezhioù 1840 diwar ar *Zoological gardens* digoret gant al London Zoological Society.

## Pennadoù kar

* Zoologischer Garten (Berlin)
* Zoo San Diego (Kalifornia)
* Zoo ar Bronx (New York)

## Daveennoù
# Heiz

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Heiz |  |

 |
|  |
| Hordeum vulgare |
| Rummatadur Cronquist |
| Riezad : | Plantae |
| Skourrad : | Magnoliophyta |
| Kevrennad : | Liliopsida |
| Urzhad : | Poales |
| Kerentiad : | Poaceae |
| Genad : | *Hordeum* |
| Anv skiantel |
| *Hordeum vulgare*
L. |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Greun heiz
**Heiz** (*Hordeum vulgare*) zo un ed implijet dreist-holl evit ar magadurez, ha d'ober malt. Ur blantenn eus ar c'herentiad Poaceae eo. Gant 560 000 km² ez eo ar pevare ed gounezet ar muiañ er bed. Dont a ra diwar an heiz gouez (*Hordeum spontaneum*) ha diploid eo eveltañ. Dre ma c'hall an daou spesad parañ an eil gant an egile e vezont alies gwelet evel daou isspesad. An disheñvelder pouezusañ etrezo eo rachis bresk ar stumm gouez.

## Istor

Heiz gouez a gaver e lec'hiennoù eus dibenn Henoadvezh ar maen er Reter-Nesañ, e-pad ar Natoufian met ar stumm-feurm kentañ a vez kavet e Siria. Unan eus an edoù gounezet kentañ e oa an heiz, asambles gant *Triticum monococcum* hag *Triticum dicoccon*.

Pouezus e oa an heiz en Henegipt ma veze implijet d'ober bara ha bier.

## Kementadoù

Er bloaz 2021 ez eus bet kenderc'het 145 623 914,47 tonenn a heiz er bed war 48 941 020 ha, eleze un askorad a 29,75 c'hantolz dre hektar.

Setu amañ listenn ar broioù o deus kenderc'het muioc'h eget ur milion a donennoù heiz er bloaz 2021

|  |
| --- |
| Ar gounit heiz e 2016 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Rusia | 17 995 908 |
|  Aostralia | 15 648 581 |
|  Frañs | 11 321 320 |
|  Alamagn | 10 411 100 |
|  Ukraina | 9 437 020 |
|  Spagn | 9 275 920 |
|  Rouantelezh-Unanet | 6 961 000 |
|  Kanada | 6 848 137 |
|  Turkia | 5 750 000 |
|  Arc'hantina | 4 036 130 |
|  Danmark | 3 462 170 |
|  Polonia | 2 961 650 |
|  Iran | 2 814 264 |
|  Maroko | 2 780 345 |
|  Stadoù-Unanet | 2 562 030 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
|  Kazakstan | 2 366 805 |
|  Etiopia | 2 350 000 |
|  Sina | 2 000 000 |
|  Roumania | 1 981 030 |
|  Republik Tchek | 1 749 130 |
|  Hungaria | 1 711 630 |
|  India | 1 660 000 |
|  Iwerzhon | 1 506 410 |
|  Azerbaidjan | 1 116 729 |
|  Italia | 1 091 970 |
|  Belarus | 1 077 000 |
|  Sveden | 1 060 400 |
|  Finland | 1 045 500 |
|  Mec'hiko | 1 032 812 |

 |

## Daveoù

* (en) '**Barley mild mosaic bymovirus'**. Kavet : 06/09/2023.
* (en) '**Integrated Taxonomic Information System /Hordeum'**. Kavet : 06/09/2023.
* *Er pennad-mañ ez eus testennoù tennet eus 11vet embannadur an* Encyclopædia Britannica*, ur vammenn a zo en domani foran.*

## Notennoù

Sellit ouzh ar ger heiz er
wikeriadur, ar geriadur frank.