Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Roz-kamm

*Narcissus pseudonarcissus*
Ar **roz-kamm** (*Narcissus pseudonarcissus* e latin) zo plant hag a gresk war an dour.

## Anv

Narcissus
Kavout a reer meur a anv brezhonek evit ar genad plant-se: roz-kamm, bokedoù-koraiz, jonkilhez, foeon, bokedoù-santez-Nonna, bokedoù-laezh-ribod.

## Notennoù ha daveoù
# Wikispecies

**Wikispecies** zo ur raktres gant Wikimedia, lañset d'ar 5 a viz Gwengolo 2004. Graet eo evit renabliñ ar spesadoù bev, loened, plant, ha re all. Ur raktres liesyezhek eo, heñveloc'h ouzh Commons eget ouzh Wikipedia.
# Azorez

Azorez

autonomous region of Portugal, integral overseas territory, subregion of Portugal, Rannvro dreisttrobarzh Unaniezh Europa| Rann eus | Macaronesia  |
| Deiziad krouiñ | 1976  |
| Anv ofisiel | Açores  |
| Anv er yezh orin | Açores  |
| Anv annezidi | azoriano, azoriana  |
| Stad | Portugal  |
| Kêr-benn | Ponta Delgada, Angra do Heroísmo, Horta  |
| E tiriad | Portugal, Açores (NUTS 2)  |
| Gwerzhid-eur | UTC−01:00, UTC±00:00  |
| War ribl | Meurvor Norzh Atlantel  |
| Lec'hiadur | Açores (NUTS 2), Azores  |
| Daveennoù douaroniel | 38°37′26″N 28°1′52″W  |
| Poent uhelañ | Mount Pico  |
| Post dalc'het gant penn ar gouarnamant | Q99228777  |
| Ezel eus | Assemblée des Régions d'Europe  |
| Moneiz | euro  |
| Perc'henn war | Estádio de São Miguel  |
| Coextensive with | Azores  |
| Yezh implijet | yezh ar sinoù portugalek, portugaleg  |
| Lec'hienn ofisiel |   |
| Banniel (deskrivadur) | flag of the Azores  |
| Douaroniezh an danvez | geography of the Azores  |
| Sant paeron | Spered Santel  |
| Rummad tost | Category:Azores-related lists  |
| Kod plakenn varilh | P  |
| Maritime identification digits | 204  |

  Eus Wikidata
kartenn eus an enezegBanniel an Azorez
An inizi **Azorez** pe **Asorez** (e portugaleg *Os Açores* distaget [ɐˈsoɾɨʃ] pe [ɐˈsoɾʃ]) zo un enezeg portugalat e-kreiz ar Meurvor Atlantel, war-hed 1 500 km diouzh Lisbon ha 3 900 km diouzh Norzhamerika. Strewet eo an inizi (9 enezenn vras hag 8 enezenn vihanoc’h, ar Formigas) war-hed 600 km. En-dro d’an enezeg ez eus un dachennad vor ec’hon zo da Bortugal (1,1 milion a gilometradoù-karrez). Menezioù-tan eo o deus krouet an inizi : an hini zo war Enez Pico a dap 2.351 m uhelder ha gant se ez eo menez uhelañ Portugal. E gwirionez e c’haller lavarout ez eo an inizi Azorez menezioù uhel, eus ar re uhelañ zo war hor planedenn, pa vezont muzuliet adal strad ar mor betek o c’hribennoù.
Mont a reont d’ober, abaoe 1976, **Rannvro Emren an Azorez**, unan eus an div rannvro emren zo e Portugal (gant Madeira). 241 763 a annezidi a oa en enezeg e 2001. Ponta Delgada eo kêr-benn ar rannvro.

## An inizi

Sed amañ anvioù an inizi :

* inizi ar reter : Enez São Miguel, Enez Santa Maria hag an inizi Formigas
* an inizi kreiz : Enez Terceira, Enez Graciosa, Enez São Jorge, Enez Pico hag Enez Faial
* inizi ar c’hornôg : Enez Flores hag Enez Corvo

Amgelc’hwidenn an Azorez eo a gas amzer gaer da gornôg Europa.

## Istor

## Gwelet ivez

* Madeira
# Kanariez

|  |
| --- |
|  |
|  Lec'hiadur |

Gwel eus douar tanveneziek Lanzarote
**Inizi Kanariez** (*Islas Canarias* e spagnoleg) zo inizi e-maez da aod Afrika, e-tal Maroko, er Meurvor Atlantel, e-dalc'h rouantelezh Spagn abaoe ar XVvet kantved.

Div broviñs zo anezho, Las Palmas de Gran Canaria ha Santa Cruz de Tenerife.

Unan eus rannvroioù pellañ Unaniezh Europa int ("rannvroioù dreisttrobarzh").

## Gerdarzh

An anv *Islas Canarias* a zeu eus al latin *Canariae Insulae*, "inizi ar chas" ; da gentañ ne oa nemet anv an enez vrasañ, *Gran Canaria*, *Canaria Insula*. Dont a ra eus ar chas gouez bras *(canes)* betvkavet gant ar veajourien gentañ deuet d'an enez.

Graet e vez *Inizi Kanaria* eus an enezeg e brezhoneg ivez ha lesanvet e vez an *inizi eürus* pe an *inizi wenvidik*.

## Douaroniezh

Ar seizh enez vrasañ a zo tri stroll anezho.

Er reter
* Lanzarote, Arrecife he c'hêr-benn
* Fuerteventura, Puerto del Rosario he c'hêr-benn

Er c'hreiz
* Gran Canaria, Las Palmas de Gran Canaria he c'hêr-benn
* Tenerife, Santa Cruz de Tenerife he c'hêr-benn
* La Gomera, San Sebastián de La Gomera he c'hêr-benn

Er c'hornôg
* La Palma, Santa Cruz de La Palma he c'hêr-benn
* El Hierro, Valverde he c'hêr-benn.

Inizi bihanoc'h zo : La Graciosa (annezet), Alegranza, Los Lobos, Montaña Clara, Roque del Este ha Roque del Oeste.

Enezennoùigoù ha kerreg zo ivez : Anaga, Garachico, Salmor, ha reoù all dizanv.

## Istor

* 31 a viz Mae 1494 : en inizi Kanariez : lazhadeget ar Gastilhaned gant ar Gwanched en Tenerife e La Matanza de Acentejo.

## Notennoù ha daveoù
# Inizi Juan Fernández

Inizi Juan Fernández
Inizi Chile
**Inizi Juan Fernández** zo un enezeg e kornôg Chile, ouzhpenn 670 km eus an douar-bras. Dont a ra o anv eus hini ar moraer spagnol Juan Fernández. Brudet int abalamour d'ar romant saoznek Robinson Crusoe e 1719.

## An inizi

* **Enez Robinson Crusoe** (gwechall *Más a Tierra*)
* **Enez Alejandro Selkirk** (*Más Afuera*)
* enezennig **Santa Clara enezennoùigoù all.

## Pennadoù kar

* Juan Fernández
* Juan
* Fernández
# Ascension

Ascension

enezenn| Anvet diwar | Yaou-Bask  |
| Kevandir | Afrika  |
| Stad | realm of the United Kingdom  |
| E tiriad | Ascension  |
| Gwerzhid-eur | UTC±00:00  |
| War ribl | Meurvor Atlantel  |
| Daveennoù douaroniel | 7°57′0″S 14°21′0″W  |
| Lowest point | Meurvor Atlantel  |
| Tu bleniañ | kleiz  |
| Mare ma oa dizoloet pe ijinet | 1501  |
| Kod-post | ASCN 1ZZ  |
| Maritime identification digits | 608  |
| Arouezenn Unicode | 🇦🇨  |
| Rummad evit ar c'hartennoù | Category:Maps of Ascension Island  |

  Eus Wikidata
Lec'hiadur Enez Ascension.
Enez **Ascension** (*Ascension Island* e saozneg) a zo un enezenn er Meurvor Atlantel ar Su, war-dro 1 600 km diouzh aodoù Afrika ha 2 250 km diouzh aodoù Amerika ar Su, hag ivez unan eus an teir lodenn, kevatal o galloud, hag a ya d'ober Tiriad tramor Saint Helena, Ascension ha Tristan da Cunha e dalc'h ar Rouantelezh-Unanet.

Emañ Ascension 1 300 km er gwalarn da Saint Helena enezenn bennañ an tiriad. Georgetown eo anv ar gêr-benn, ha war-dro 880 den en holl a zo o vevañ war an enez a zo 88 km² dindani. Anvet eo *Ascencion* dre ma oa bet kavet deiz Yaou-Bask pe "Asañsion" e 1503 gant ar merdead portugalat Alfonso de Albuquerque.

|  |  |
| --- | --- |
| Enez Ascension | Banniel Ascension, ofisiel abaoe 2013. |

## Pennadoù kar

* Timbroù Ascension

## Liammoù diavaez
# Deil

An **deil** pe an **delioù** a zo rannoù eus ar plant, ar begoù alies, glas peurvuiañ.

## Delioù a vez debret

A-wechoù e vez debret delioù legumajoù zo.

* al letuz
* ar pinochez

## Plant

Deil-pok
* *Delioù-red*, un anv all a vez graet eus an iliav.
* **Deil-pok** eo anv brezhonek ar *Polygonum hydropiper*.

## Diwall

* Gwelloc'h ober ar c'hemm etre deil ha teil.

## Gwelet ivez

* delioù.

Sellit ouzh ar ger Deil er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# Alkool (kimiezh)

Tresadenn ar stroll soazel WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
E kimiezh e vez graet **alkool** eus ur volekulenn organek a zoug ar soaz hidroksil WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .

Ar metanol (pe : alkool metilek) eo an alkool eeunañ — CH3OH an delun krai anezhañ — a c'haller kavout : produet eo en natur gant metabolegezh anaerat un toullad mat a vakteri.

## Liammoù diavaez

* (fr)*Ouest-France*, 29 Ebrel 2020 db prefed Gwened ha gwerzh an alkol er vro

## Pennad kar

* Mezventi

## Notennoù ha daveennoù
# Kleñved ar paludoù

malaria

endemic disease, Doare ar c'hleñved| Iskevrennad eus | parasitic protozoa infectious disease, vector-borne disease, kleñved  |
| Anvet diwar | miasma theory, wetland  |
| Abeg pennañ | Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale, Plasmodium knowlesi  |
| Dizoloer pe ijiner | Ronald Ross, Alphonse Laveran  |
| Dibarder mezegel | infectious diseases, tropical medicine, parasitology  |
| Medical examination | blood film, Korrgresker, polymerase chain reaction  |
| Possible treatment | antimalarial, antipyretic, intravenous fluid replacement, symptomatic treatment  |
| Argerzh treuzkas ar c'hleñvedoù | mosquito borne transmission, blood transfusion  |
| Genetic association | ABO, ATP2B4, DDC  |
| Hashtag | Malaria  |
| Has contributing factor | paourentez  |
| Has natural reservoir | Anopheles  |
| Relates to sustainable development goal, target or indicator | Target 3.3 of the Sustainable Development Goals  |
| Anaouder WordLift |   |
| ICD-9-CM | 084, 084.6  |
| ICPC 2 ID | A73  |

  Eus Wikidata
Mikrograf electron ur malaria sporozoit
**Kleñved ar paludoù** pe **Malaria** (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall ») a zo ur pore hag ur c'hleñved-red drastus abalamour da arvevaded. Pakañ a reer ar malaria pa zeu an arvevaded er gwad. Ur poreadur marvel zo graet gante betek lazhañ miliadoù a dud bep bloaz ( 207 million a dud klañv ha 627 000 aet da anaon er bloavezh 2012).

## Kaozioù kleñved ar paludoù

Protozoaned anvet *Plasmodium* eo an arvevaded hag a zo kaoz eus ar malaria. Bevedegoù gant ur gellig eo ar protozoaned ; disheñvel int ouzh ar bakteri a zo bihanoc'h hag eeunoc'h.

Meur a spesad *Plasmodium* a c'hell pakañ un den :

Poread grevus
* *Plasmodium falciparum*

Poread krenn
* *Plasmodium malariae*
* *Plasmodium ovale*
* *Plasmodium semiovale*
* *Plasmodium vivax*

Spesadoù hag a bore primated all
* *Plasmodium knowesli*

## Istor kleñved ar paludoù

E-pad pell e oa bet soñjet e tegouezhe ar c'hleñved abalamour da aer fall ar gwernioù hag an dour ha setu perak e oa bet anvet Malaria (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall »).

D'ar 6 a viz Du 1880 e ospital soudard Constantine (Aljeria C'hall), ur medisin soudard el lu Gall, Alphonse Laveran, en deus dizoloet ar c'hleñved. Bet en deus bet ur priz Nobel korfadurezh pe medisinerezh er bloavezh 1907.

Er bloavezh 1897 Ronald Ross ur medisin Saoz (Priz Nobel e 1902) a brou e teu kleñved ar paludoù pe Malaria dre ar moustik ha n'eo ket dre an aer lous.

## Kontammerezh

Ar Malaria pe kleñved ar paludoù a vez degaset etrezek Mab-Den dre flemmadennoù ar moustik

Moustik prest da flemmañ ha da dreuzkas kleñved ar paludoù
## Arouezioù ar c'hleñved

Pa vez tapet unan bennak gant kleñved ar paludoù e teu war wel arouezioù evel:

* Poan-benn
* Poanioù kigenn
* Richetiñ
* Gwanded
* Red-kof
* Peusat
* Terzhienn

## Liammoù diavaez

* Kleñved ar paludoù lec'hienn Aozadur Bedel ar Yec'hed
* Malaria war lec'hienn kreizenn studiañ Pasteur

## Notennoù ha daveennoù

## Pennadoù kar

* Mezegiezh
* Pore
* Arvevad
# John Everett Millais

*Emboltred*, 1856
**John Everett Millais** (1829 – 1896) a oa ul livour saoz eus an XIXvet kantved hag unan eus diazezerien ar Rakrafaelouriezh.

## Livadurioù

* *Pizarro Seizing the Inca of Peru* (Pizarro o kregiñ en Inka Perou), 1846
* *Benjamin Seizes Daughter of Shiloh* (Meuriad Benjamin o kregiñ e merc'hed Shiloh), 1847
* *Isabella*, 1849
* *Christ in the House of His Parents* (Ar C'hrist e ti e dud), 1850
* *The Return of the Dove to the Ark* (Distro ar goulm d'an arc'h), 1851
* *A Huguenot on St Bartholomew's Day* (Un hugunod da zeiz Sant Bertele), 1852
* *Ophelia*, 1852
* *Ferdinand Lured by Ariel* (Ferdinand hoalet gant Ariel), 1852
* *The Proscribed Royalist, 1651* (Ar roueelour harluet), 1853
* *The Order of Release* (An urzh-dieubiñ), 1853
* *John Ruskin*, 1853-54
* *The Rescue* (Ar saveteiñ), 1855
* *The Blind Girl* (An Dallez), 1856
* *Autumn Leaves* (Delioù an diskaramzer), 1856
* *Sir Isumbras at the Ford* (Sir Isumbras er roudouz", 1857
* *The Vale of Rest* (Saonenn an Diskuizh), 1858
* *The Black Brunswicker* (Ar *Schwarze Schar*), 1860
* *Leisure Hours* ("Amzer vak"), 1864
* *Esther*, 1865
* *Jephthah*, 1867
* *Vanessa*, 1868
* *John Campbell, 9th Duke of Argyll*, 1869
* *The Knight Errant* (Ar marc'heg baleer), 1870
* *Chill October* (Here yen), 1870
* *The Boyhood of Raleigh* (Bugaleaj Walter Raleigh), 1871
* *Victory O Lord!* (An trec'h, A Zoue !), 1871
* *The Martyr of the Solway* (Merzherez ar Solway), 1872
* *Effie Millais*, 1873
* *Effie Deans*, 1877
* *The Princes in the Tower* (Ar briñsed en tour), 1878
* *The Northwest Passage* (Tremen ar Gwalarn), 1878
* *Cherry Ripe*, 1879
* *John Henry Newman*, 1881
* *The Ruling Passion* (Ar voemenn o ren), 1885
* *Bubbles* (Klogor), 1886
* *Archibald Primrose, 5th Earl of Rosebery*
* *A Jersey Lily: Portrait of Lillie Langtry*
* *The Pearl of Great Price* (Ar berlezenn brizius-kenañ)

## Notennoù
# Lillie Langtry

Lillie Langtry. Poltred gant Frank Miles
*A Jersey Lily*, gant John Everett Millais (1829–1896)
**Lillie Langtry** (1853-1929), ganet e Jerzenez, a oa *Émilie Charlotte Le Breton* hec'h anv gwir, a oa un aktourez ha kourtizanez saoz, serc'h d'ar roue Edouarzh VII. Lesanvet e oa « Jersey Lily » ("lireuenn Jerzenez", da lavarout eo an "Amaryllis belladonna")

## Filmoù

* E film John Huston eo Ava Gardner :
* E film William Wyler

## Levrlennadur

* Lillie Langtry, *The Days I Knew*, 1925. Emvuhezskrid
# Paleontologiezh

Paleontologiezh

diskiblezh akademek| Iskevrennad eus | field research  |
| Rann eus | Skiantoù an douar  |
| Named by | Henri-Marie Ducrotay de Blainville  |
| Dezverket dre | paleontology award  |
| Istor | history of paleontology  |
| Pleustret gant | paleontologist  |
| Anaouder WordLift |   |
| Enebet ouzh | neontology  |

  Eus Wikidata
Ar **baleontologiezh** (pe **henouennoniezh** hervez geriadur Vallée), a zo studi ar boudoù bev o deus bevet war an Douar en amzer ar Ragistor dre studi ar plant hag al loened karrekaet . studi ar c'horfoù karrekaet, al louc'hoù karrekaet, an douarennoù, al lodennoù dismantret, ar fank karrekaet (koprolitoù), ar palinomorfoù hag an dilerc'hioù kimiek. Sellet ivez ouzh paleoantropologiezh.

Ur skoazell bras eo ar baleontologiezh a-benn anavezout gwelloc'h istor ar bed.

## Notennoù
# Bevoniezh

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

Animalia - *Bos primigenius taurus*
Planta - *Triticum*
Fungi - *Morchella esculenta*
Stramenopila/Chromista - *Fucus serratus*
Bacteria - *Gemmatimonas aurantiaca* (- = 1 Micrometer)
Archaea - *Halobacteria*
Viruz - *Gamma phage*
Ar ger **bevoniezh** a zo bet savet diwar ar brezhoneg *bev*-, ur penngef hag a denn d'ar boudoù a zo buhez enno, ar bevien a vez graet anezho.

Implijet e vez ivez an termen *biologiezh*, savet diwar an henc'hresianek *βίος* = *buhez* ha *λόγος* = *gouiziegezh*.

Ur skourr eus Skiantoù an Natur eo ha gouestlet eo da studi ar vuhez diwar an holl savboentoù a c'hell bezañ kavet :

* Skouerioù ha doareennoù ar bevien : loenoniezh, Louzawouriezh, mikrobevoniezh...,
* Frammadur ar bevien hag o mont en-dro a c'hell bezañ sellet outo diwar veur a savboent : molekul (bevoniezh volekulel), kellennoù (bevoniezh kelligel), organoù (bevoniezh an organoù), deskrivadur ar c'horfoù (anatomiezh), mont en-dro (fiziologiezh),
* Darempredoù ar bevien gant o endro (ekologiezh),
* Studi renkadurezh ar spesadoù liammet ouzh o istor pe emdroadel pe fullogenel ; sistematik a vez graet eus an dachenn-mañ.

Savet ez eus bet meur a renkadurezh evit ar bevien goude ma oa bet kinniget gant ar Svedad Carl von Linné er XVIIvet kantved renkañ anezho e daou renadur : al loened hag ar plant. Bremañ e vez kinniget sistemoù kladistik gant muioc'h eget ugent renadur.

Ar skiant a denn da studi ar vuhez eo ar vevoniezh, ha da gentañ ar mikro-organegoù hag a zo ar bakteri, ar c'huanobakteriennoù (?) hag ar mikroplasmoù, met an darn vuiañ eus ar vevoniourien n'eo ket evit sellout ouzh ar viruzoù, ar viroidoù hag ar prion evel bevien.

Anvet eo kellennoù eukariot ar c'hellennoù a zo dezho an dafar genetek rodellet en ur galonenn ha gwarezet gant ur goc'henn. An organegoù-mañ a vez graet eukarioted anezho.

Koulskoude ez eus organegoù unkellennek hag a zo o dafar genetek strewet e-barzh o c'hitoplasm hep kalonenn ebet. Ar seurt kellennoù-mañ a vez graet prokarioted anezho.

## Kelennoù bevoniezhel ha termenoù liammet outo

* Anatomiezh
* Bakteriologiezh
* Bevfizik
* Bevfizik molekulel
* Bevgimiezh
* Bevoniezh an diorren
* Bevoniezh an organoù
* Bevoniezh kelligel
* Bevoniezh volekulel
* Bevoniezh frammadurel
* Bioteknologiezh
* Bio-urzhiataerezh
* Ekologiezh
* Emdroadur
* Etologiezh
* Fiziologiezh
* Foueoniezh
* Fullogeneliezh
* Genetik
* Gwaredoniezh
* Kleñvedoù kontammus
* Louzawouriezh
* Mikrobiologiezh
* Morvevoniezh (Bevoniezh ar mor)
* Neurobiologiezh
* Onkologiezh
* Ontogeneliezh
* Paleontologiezh (pe Henouennoniezh)
* Pistriegiezh
* Rummataouriezh
* Suneriezh
* Taksonomiezh

## Istor

* Alphabetical list of bio sites

## Bevoniourien vrudet

* Albert Calmette
* Alexander Fleming
* François Jacob
* Robert Koch
* Félix Le Dantec
* Louis Pasteur
* Émile Roux

## Notennoù ha daveennoù
# Spesad

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Er vevoniezh e vez implijet an termen **spesad** evit unan eus ar renkoù rummouriel diazez a reer ganto evit sevel renkadurezh ar bevien. Termenet e vez ar spesadoù evel strolladoù ar bevien (plant ha loened) a c'hell gouennañ etrezo ha genel distaoladennoù distag ha strujus. Graet e vez al labour rummata gant daou seurt bevoniourien, al loenoniourien hag al louzawourien (ar re-se evit rummata ar plant).

Dre vras e talvez meur a anv boutin implijet evit loened ha plant anavezet mat evit hini ar spesad (leon, ki-dour), met meur a spesad a ya dindan ar skrev, da skouer.

Ul labour pouezus eo klask peseurt spesadoù distag a c'heller kavout daoust d'an heñvelidigezhioù. Meur a wech e vez kavet daou spesad pa veze kredet e oant unan hepken. Pa vez divizet ez eus ur spesad en e unan e vez savet un anv daoudel, da lavaret eo anv latin ar genad heuliet gant anv latin ar spesad. An daou anv a zo anv skiantel ar bevien.

## Niveroù ar spesadoù

Amprevaned eo darn vuiañ ar spesadoù loened.
E 2004 e oa bet kinniget niveriñ spesadoù ar vevien er mod-se :

* 287 655 plant, enno :
	+ 15 000 man
	+ 13 025 raden
	+ 980 noazhadeg
	+ 199,350 divhaddelienneg
	+ 59 300 unhaddelienneg
* 74 000-120 000 foue;
* 10 000 kevni
* 1 250 000 loen, enno :
	+ 1 190 200 divellkeineg :
		- 950 000 amprevan
		- 70 000 blotvil
		- 40 000 kresteneg
		- 130 200 seurt all
	+ 58,808 mellkeineg :
		- 29 300 pesk
		- 5 743 divanaleg
		- 8 240 stlejvil
		- 10 234 evn
		- 5 416 bronneg

Koulskoude e kred meur a vevoniour eo kalz uheloc'h niver ar spesadoù a ya da vezañ renket e-barzh genadoù zo :

* 5-10 milion bakteri;
* 1,5 milion foue;

## Notennoù
# Korfadurezh

*Korf-bras* - Treset gant Henry Vandyke Carter (1831 - 1897) evit al levr *Gray's Anatomy* gant Henry Gray (1827 - 1861)
Ar **gorfadurezh** zo ur skiant, ur skourr eus ar vevoniezh, a studi stummadur korfoù ar bevien, loened ha plant.

## Gerdarzh

Savet eo an termen **korfadurezh** war ar wrizienn **korf**, kar d'al latin *corpus*. Implijet e vez ivez un termen all, **anatomiezh**, zo savet dre ar galleg *anatomie* diwar ar gresianeg ἀνατέμνω *ànatémno* ma talv ἀνα- *ana-* kement ha "dre" ha τέμνω *temnō* kement ha "troc'hañ" ; an hevelep gerdarzh hag an termen latin *dissecare* eo (diwar *di-* ha *seccare* "troc'hañ").

## Gwelet ivez

* Korfadurezh denel
# Biokimiezh

Framm teirmentek ur volekulenn TDN
Studi respontoù kimiek ar vevien hag ar molekul biologel dre vras eo ar **viokimiezh** pe ar **vevgimiezh**.

# Pennad kar

* Trenkenn dezoksiribonukleek
# Kariotip

Kariotip un den
Ar **c'hariotip** eo hollad ar c'hromozomoù e kelligoù ur bevedeg. Gant an termen kariotip e raer anv ivez eus skeudenn hollad kromozomoù ur gellig, urzhiet en un doare standart.

E kelligoù somatek an den ez eus 23 c'houblad kromozomoù, da lâret eo 46 kromozom. Niverennet int eus 1 betek 22 mui ar c'hromozomoù seksel (XX evit ar merc'hed, XY evit ar baotred).

E kelligoù seksel an den ez eus ur skouerenn hepken eus pep kromozom, da lâret eo 23 c'hromozom.

## Implij

Dielfennet e vez ur c'hariotip evit meur a abeg, da skouer :

* Kavout un distummadur a c'hellfe bezañ kaoz eus ur c'hleñved
* Studiañ dibarderioù ur gellig
* Studiañ an darempredoù taksonomel etre daou spesad
# Metabolegezh

**Metabolegezh** a reer eus hollad ar reaktadennoù kimiek hag a aotre ar vuhez, houmañ diwezhañ termenet evel kreskiñ ha gouennañ, derc'hel ar framm ha daremprediñ gant an endro.

Heterotrofel pe aototrofel a c'hell bezañ metabolegezh ar gellig hec'h-unan pe an organeg a-bezh.

Hentennoù metabolek
# Douaroniezh

* *Ur pennad all zo diwar-benn Douaroniezh Strabon*.

douaroniezh

diskiblezh akademek, penndanvez studi, skourr eus ar skiant| Iskevrennad eus | skiant  |
| Danvez studi | lec'hiadur douaroniel  |
| Studiet gant | istor an douaroniezh, Q3589295  |
| Hashtag | geography  |
| Istor | istor an douaroniezh  |
| Pleustret gant | douaroniour  |
| Classification of Instructional Programs code | 45.0701, 45.0799  |
| Tikedenn Stack Exchange |   |

  Eus Wikidata
An **douaroniezh** pe ar **c'heografiezh** zo ur skiant hag a studi darvoudoù fizikel, bevoniel, hag an dud zo e-barzh ur c'horn-bro, ha dreist-holl a studi penaos int ingalet ennañ.

*An Douaroniour* gant Johannes Vermeer
Da lavarout eo ar galloudoù a ren anezhe hag an darempredoù kenetreze. Deskrivañ an douar evit an doare m'eo savet eo al lodenn gentañ eus gouiziegezh ar Bed, anvet douaroniezh fizikel. Gant al lodenn all ez eus kaoz eus gouzout tout a-fet Mab-Den, anvet douaroniezh denel.

An douaroniezh a zo ur skiant ledan a glask kompren mont en-dro an Douar ha kompren luziusted an denelezh hag an natur—n'eo ket nemet e stumm arvestañ ha liammañ an elfennoù met ivez gant ar c'hoant kompren ha displegañ penaos int kemmet ha penaos e vefe tu dezho dont da vezañ. An Douaroniezh a zo arbennikaet war ar voulenn Zouar, met meur a mennad a c'hell bezañ adimplijet gant skiantoù all evel d'ar c'horfoù egorel war dachenn studi ar blanedoniezh. Ar geOgrafiezh a zo bet anvet "ur pont etre ar skiant naturel hag ar skiant sokial."

KrouidigezH ar skiant douaroniezh a vije tu gwelet gant ar gresian Eratosthenes eus Kyrene, hag en devoa ijinet ar ger "geographia" (e-tro 276 AJK 195/194 AJK).

## Douaroniourien

* Eratosthenes
* Strabon

## Daveoù ha notennoù
# Ernst Mayr

**Ernst Mayr**, luc'hskeudennet e 1994
e Skol-veur Konstanz (Alamagn).
**Ernst** Walter **Mayr**, bet ganet d'ar 5 a viz Gouere 1904 e Kempten (Impalaeriezh alaman d'an ampoent) hag aet da Anaon d'an 3 a viz C'hwevrer 2005 e Bedford (Stadoù-Unanet Amerika), a oa ur arbennigour alaman war ar vevoniezh, an evnoniezh hag ar genetik.

War **Wikispecies** e vo kavet ditouroù ouzhpenn diwar-benn:
Ernst Mayr

## Listenn al laboused studiet gantañ

### Kerentiadoù

* **C** : Cnemophilidae,
* **P** : Pityriaseidae.

### Genadoù

* **U** : *Uroglaux*.

### Spesadoù

* **AAccipiter princeps* (gwazsparfell Preden-Nevez), *Alopecoenas sanctaecrucis*,
* **GGymnomyza brunneirostris*, *Gymnophaps solomonensis*,
* **H** : *Haliaeetus sanfordi* (morerer Sanford),
* **MMelionyx princeps*, *Myzomela longirostris* ha *malaitae*,
* **S** : *Stresemannia bougainvillei*.

## Notennoù ha daveennoù