Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Enez Lord Howe

|  |
| --- |
|   Lec'hiadur Enez Lord Howe |

**Enez Lord Howe** (*Lord Howe Island* e saozneg, *Lord Howe's Island* gwechall) zo un enezenn aostralian, er Mor Tasman, etre Aostralia ha Zeland Nevez, 600 km er reter da Bort Macquarie, 780 km er biz da Sydney ha 900 km er mervent da Enez Norfolk.
# Atoll Midway

Kartenn an atoll (Lec'hiadur Atoll Midway:  /
)
**Midway Atoll** (distagadur saoznek: [ˈmɪdweɪ]), anvet ivez **Enez Midway** pe **Inizi Midway**, en hawaiianeg eo *Pihemanu Kauihelani* an anv leun (*Pihemanu* eo anv berr an enez) a zo un atoll eus norzh ar Meurvor Habask, e-kichen penn gwalarnañ enezeg Hawaii. Emañ war-dro un drederenn eus ar c'heit a zo etre Honolulu, e Hawaii, ha Tokyo, e Japan. 6,2 km² eo gorread hollek an inizi-se perc'hennet gant Stadoù-Unanet Amerika, hag un "tiriad diaoz ha diembarzhet" eo. Eno e c'hoarvezas e miz Mezheven 1942, Emgann Midway, ur pezh mell emgann mor etre armeadoù ar Stadoù-Unanet ha Japan.

Pelec'h emañ Midway er Meurvor Habask (rontig melen).

## Istor

* Gwelet Emgann Midway

|  |  |
| --- | --- |
| Rannadurioù Stadoù-Unanet Amerika |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Stadoù:** | Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Colorado • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Kalifornia • Kansas • Kentucky • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • New Mexico • New York • North Carolina • North Dakota • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • South Carolina • South Dakota • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • West Virginia • Wisconsin • Wyoming |
| **Distrig kevreadel:** | Distrig Columbia |
| **Tiriadoù hag Inizi:** | Guam • Inizi Gwerc'h ar Stadoù-Unanet • Inizi Mariana an Norzh • Puerto Rico • Samoa Amerikan |
| **Inizi bihan:** | Enez Baker • Enez Howland • Enez Jarvis • Atoll Johnston • Karreg Kingman • Atoll Midway • Enez Navassa • Atoll Palmyra • Enez Wake |

 |

Broioù ha Stadoù Okeania[diskouez]
 **Aostralazia** : Aostralia • Enez Christmas • Inizi Cocos (Keeling) • Enez Norfolk
 **Melanezia** : Fidji • Kaledonia-Nevez • Papoua Ginea-Nevez • Papoua ar C'hornaoueg • Inizi Salomon • Vanuatu

 **Mikronezia** : Guam • Hawaii • Kiribati • Inizi Mariana an Norzh • Inizi Marshall • Atoll Midway • Stadoù Kevreet Mikronezia • Nauru • Palau • Wake

 **Polinezia** : Inizi Cook • Niue • Enez Pask • Pitcairn • Polinezia C'hall • Samoa • Samoa Amerikan • Tokelau • Tonga • Tuvalu • Wallis ha Futuna • Zeland-Nevez
# Lundy

Lundy

enezenn, micronation, unparished area| Stad | Rouantelezh-Unanet  |
| E tiriad | Torridge  |
| Kontelezh istorel | Devon  |
| Lec'h | Mor Havren  |
| War ribl | Mor Keltiek  |
| Daveennoù douaroniel | 51°10′48″N 4°40′12″W  |
| Perc'hennet gant | William Hudson Heaven, Hudson Grosett Heaven  |
| Statud gladel | Site of Special Scientific Interest  |
| Lec'hienn ofisiel |   |
| Trezalc'her | National Trust  |
| Vice-county | North Devon  |
| Rummad evit ar c'hartennoù | Category:Maps of Lundy  |

  Eus Wikidata
An tour-tan kozh
**Lundy** pe *Lundy Island* (e saozneg), pe **Ynys Wair** (e kembraeg), eo brasañ enezenn Mor Havren, etre douar Kembre en hanternoz, ha kontelezh Devon, hag emañ an enezenn stag outañ, a zo 19 km er c'hreisteiz. 4,5 km hed zo dezhi hag 1 km led.

Un tour-tan kozh zo warni. 18 a dud a oa o chom eno e 2006, hag an darn vrasañ er gêriadennig zo er c’hreisteiz.

## Istor

### Familh Marisco

Kastell Marisco
E 1235, William de Marisco en doa kemeret perzh e muntr Henry Clement, ur c'hannad eus ar roue Herri III. Tri bloaz war-lerc'h e oa bet klasket lazhañ ar roue Herri III gant un den en doa kofesaet bezañ un ajant eus ar familh Marisco. William de Marisco a oa bet o kuzhat war Lundy, hag eno e oa bet o vevañ evel ur roue. Lakaet en doa sevel ur c'hreñvlec'h lesanvet hiziv Bulls' Paradise gant mogerioù kreñv.

E 1242, Herri III en doa kaset bagadoù soudarded war an enezenn. Pignet e oant dre an tornadoù ha deuet e oant a-benn da brizoniañ William de Marisco ha 16 eus e "sujidi". Herri III en doa lakaet da sevel ur c'hastell (lesanvet a-wechoù Kastell Marisco) evit klask lakaat da dalvezout e lezenn war an enezenn hag an trowardroioù mor. E 1275, an enezenn a voe enrollet evel perzh eus aotrouniezh ar roue Edward Iañ, met e 1322 e oa renet gant Thomas, eil kont Lancaster, hag e oa e-touez an inizi niverus aloubet gant Edward II goude lazhadenn Lancaster evit bezañ emsavet a-enep ar roue . Mare pe vare en XIIIvet kantved, menec'h an urzh sistersian eus abati Cleeve a oa mistri war an enezenn.

## Liammoù diavaez

* (en) Lundy
* (en) Lundy

## Daveennoù
# Poc'han boutin

|

| Poc'han boutin |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  Ur Poc'han boutin
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Charadriiformes |
| Kerentiad : | Alcidae |
| Genad : | *Fratercula* |
| Anv skiantel |
| *Fratercula arctica* (Linnaeus, 1758) |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

 *Fratercula arctica arctica*
Ar **Poc'han boutin** (liester: **Poc'haned boutin**) a zo un evn-mor, *Fratercula arctica* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Neizhiañ a reont en Island, en Inizi Faero, e Bro-Skos, e Skandinavia, en Douar-Nevez ha pelloc'h c'hoazh en hanternoz e Meurvor Arktika (Greunland, Svalbard). War douar-bras Europa e ouennont war aodoù hanternoz Breizh, evel en enez Eusa pe er Jentilez da skouer.
Sevel a reont o neizh stok-ha-stok, e krec'h an tornaodoù. Neizhiañ a reont alies e garidennoù toullet ganto en douar pe e douarennoù konikled dilezet. Chom a ra ar par gant an hevelep parez a-hed e vuhez. En neizh e vez dozvet ur vi hepken hag a vez goret gant ar par hag ar barez a bep eil, e-pad pemp sizhunvezh.

## Rummatadur

Isspesadoù a zo (met n'eo ket degemeret kement-se gant an holl evnoniourien):

* *Fratercula arctica arctica* (Poc'han Arktika)
* *Fratercula arctica grabae* (Poc'han bihan, Poc'hanig)
* *Fratercula arctica neumanni* (Poc'han Neumann)

## Pennad kar

* Poc'han

## Liammoù diavaez

War **Wikispecies** e vo kavet ditouroù ouzhpenn diwar-benn:
ar Poc'han boutin

## Notennoù ha daveoù
# Tort boutin

|

| Tort boutin |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  Un Tort boutin
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Procellariiformes |
| Kerentiad : | Procellariidae |
| Genad : | *Puffinus* |
| Anv skiantel |
| *Puffinus puffinus* (Brünnich, 1764) |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Tort boutin
An **Tort boutin** a zo un evn-mor, *Puffinus puffinus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

E Breizh e vez kavet o neizhiañ en enezeg Eusa-Molenez, er Jentilez hag e Taveeg, hag e Houad.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
# Satanig bihan

* *Ur pennad satanig zo ivez*.

|

| Satanig bihan |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  Ur Satanig bihan
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Procellariiformes |
| Kerentiad : | Hydrobatidae |
| Genad : | *Hydrobates* |
| Anv skiantel |
| *Hydrobates* Boie, 1822 |
| Anv skiantel |
| *Hydrobates pelagicus* (Linnaeus, 1758) |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Satanig bihan
Ar **Satanig bihan** a zo un evn-mor, *Hydrobates pelagicus* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Hydrobates*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

War **Wikispecies** e vo kavet ditouroù ouzhpenn diwar-benn:
ar Satanig bihan

## Daveoù ha notennoù
# Navac'hoed

Poltredoù Navac'hoed.
An **Navac'hoed** (*Diné* pe *Naabeehó* e navac'hoeg), skrivet **Navajo** pe **Navaho** e saozneg, a zo ur bobl henvroat Amerindianed eus Amerika an Norzh, an hini niverusañ er Stadoù-Unanet gant 300 048 den enskrivet. Ur gouarnamant damemren o deus, meret gantañ ar brasañ mirva Indianed eus ar Stadoù-Unanet, Naabeehó Bináhásdzo (pe *Diné Bikéyah*), en Arizona, Utah ha New Mexico.

## An anv

An anv "Navajo" a zeu eus ar spagnoleg *(Apaches de) Navajó* (Apacheed an Navajó), gant al lizherenn *j* a zo evit *c'h*, ar pezh a dalvez "an Apacheed eus ar maezioù a-hed ar ganienn" (*navahū* a zo ur ger tewaek er penn kentañ). An Navac'hoed a ra *Diné* anezho o-unan, ar pezh a dalvez "denien, tud, pobl"; an anv all *Naabeehó* a zo un amprest).

 Manuelit.
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gouarnamant navac'ho
# Qusqu

Skeudennaoueg.
**Qusqu** (ketchwaeg; skrivet ivez *Qosqo*; *Cusco* pe *Cuzco* e spagnoleg) a zo ur gêr eus gevred Perou, lec'hiet uhel en Andoù (3 400 m). Qusqu a oa kêr-benn impalaeriezh an Inkaed, ha hervez bonreizh Perou ez eo "kêr-benn istorel" ar vro. Brudet eo Qusqu er bed a-bezh evit al lec'hioù arkeologel a gaver dre eno, evel kreñvlec'h Saksaywaman. War roll Glad bedel an Unesco emañ Qusqu.
# Genetik

**Hiloniezh**, pe **genetik** diwar an henc'hresianeg γενετικός *genetikόs* "ganadurel" dre ar galleg, a reer eus ur rann eus ar vevoniezh a studi framm genom ar boudoù bev hag ar c'hemmoù a c'hoarvez e kement genenn a zo ennañ ; savelennoù an hêrelezh vevoniel hag an doareoù ma vez treuzkaset stlennadoù ar gen a rummad da rummad a vez studiet ivez gant an hiloniezh.

Ar manac'h Gregor Mendel (1822-1884) eo a grouas ar genetik.
# Robert Koch

Robert Koch

den| Reizh pe jener | paotr  |
| Bro ar geodedouriezh | Rouantelezh Hannover, Impalaeriezh alaman  |
| Anv e yezh-vamm an den | Robert Heinrich Hermann Koch  |
| Anv ganedigezh | Robert Heinrich Hermann Koch  |
| Anv-bihan | Robert, Hermann, Heinrich  |
| Anv-familh | Koch  |
| Deiziad ganedigezh | 11 Kerzu 1843  |
| Lec'h ganedigezh | Clausthal  |
| Deiziad ar marv | 27 Mae 1910  |
| Lec'h ar marv | Baden-Baden  |
| Doare mervel | abeg naturel  |
| Abeg ar marv | myocardial infarction  |
| Tad | Hermann Koch  |
| Mamm | Mathilde Henriette Koch  |
| Breur pe c'hoar | Hugo Koch, Helene Koch  |
| Pried | Emmy Koch, Hedwig Koch  |
| Bugel | Gertrud Pfuhl  |
| Kar | William Threlfall  |
| Yezhoù komzet pe skrivet | alamaneg  |
| Tachenn labour | mikrobevoniezh  |
| Implijer | Humboldt-Universität zu Berlin  |
| Bet war ar studi e | Georg-August-Universität Göttingen  |
| Diplom skol-veur | Doktor  |
| Rener tezenn | Georg Meissner, Rudolf Virchow  |
| Danvez-doktor | Emil von Behring, Friedrich Loeffler, Shibasaburo Kitasato, August von Wassermann  |
| Studier | Johannes Fibiger, August von Wassermann, Alexander Crever Abbott, John Addison Fordyce  |
| Lec'h labour | German East Africa  |
| Brezel | Brezel 1870-1871  |
| Contributed to creative work | Popular Science  |
| Oberenn heverk | Koch's postulates  |
| Diellaouet gant | Robert Koch-Institut, Q28739596, Charité medical library, Märkisches Museum  |
| Statud e wirioù aozer | Ar gwirioù aozer ne dalvezont ket ken  |

  Eus Wikidata
**Robert Koch**
(luc'hengravadur, 1900).
Heinrich Hermann **Robert Koch**, bet ganet d'an 11 a viz Kerzu 1843 e Clausthal (Kengevread alaman d'an ampoent) ha marvet d'ar 27 a viz Mae 1910 e Baden-Baden (Impalaeriezh alaman d'an ampoent), a oa ur mezeg alaman.
Brudet-kenañ eo evit bezañ kavet *Mycobacterium tuberculosis*, ar bakteri kiriek d'an dorzhellegezh : anvet e voent *bazhilli Koch* diwar e anv. Chomet eo anavezet evel unan eus diazezerien ar vakteriologiezh.

## Buhez

Mont a reas war studi ar skiantoù naturel ha hini ar vezegiezh e Skol-veur Göttingen (Saks-Izel, en Alamagn a-vremañ). Unan eus e gelennerien, Jakob Henle (1809-1885), a oa un difenner eus an damkaniezh c'harvevel savet gant Louis Pasteur (1822-1895) e 1860. Mont a reas da eilmezeg ospital Hambourg da gentañ.

Digor a-walc'h e oa e spered peogwir e oa dedennet gant an arkeologiezh, an arvevadouriezh hag an denoniezh ivez.

An hini kentañ eo a zeuas a-benn da diñvañ *Bacillus anthracis* (1876), bakteri eus ar genad *Bacillus* kiriek d'ar serk kavet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1850 gant ar skiantourien alaman Aloys Pollender ha gall Pierre Rayer ha Casimir Davaine. Da-geñver an enklaskoù-se e tiorroas meur a deknik nevez evit livañ, tiñvañ hag anavezout an hadennoù.

E 1880 e kemeras penn arnodva bakteriologiezh Berlin.

[...].
# Loarell

loarell

| Iskevrennad eus | satellite, egorlestr  |
| Rann eus | spacecraft constellation, payload  |
| Implij | Kemennadur, Earth observation, merdeadurezh, scientific research, reconnaissance  |
| Arvez | nijadenn egorel  |
| Studiet gant | Ijinerezh aeregorel, Ijinerezh aerlestrel  |
| Mare ma oa dizoloet pe ijinet | 4 Here 1957  |
| Dezverket dre | Orbitenn  |
| Operating area | hollved  |
| Arouezenn Unicode | 🛰  |

  Eus Wikidata
*Arabat droukveskañ gant loarenn.*

---

Ul **loarell**, pe **satellit**, zo un ijinenn savet gant mab-den, bannet en egor ha lakaet da gelc'htreiñ en-dro d'ur blanedenn, d'un adplanedenn pe d'ur c'horf-egor all, diwar nerzh ar graviterezh.

Spoutnik 1 (skeudenn) a voe al loarell gentañ bannet en egor, e 1957 gant URSS.

## Gwelet ivez

* Egorlestr