Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uslimestra

|  |
| --- |
|  NGC6752 en uslimestra

---

 |
|  Ar skalfad tredanwarellek |

Ar skinoù **uslimestra** pe c'hoazh **dreistmouk**
(berraet en **UV**, *UltraViolet*) zo ur skinadur tredanwarellek dezhañ un trohed er skalfad tredanwarellek a zo berroc'h eget hini ar gouloù gwelus (740 [[metr|nm]-280 nm]) met hiroc'h eget hini ar skinoù X (0,01 nm-10 nm) : 400 nm-100 nm eo skalfad ar skinoù dreistmouk. Ne c'hall ket lagad an den o gwelet eta.

E 1801 e voe dizoloet ar skinoù uslimestra gant ar fizikour prusian Johann Wilhelm Ritter, a-drugarez d'o gwered kimiek war ar gloridenn arc'hant AgCl.

Kement ha « dreist al limestra » e talvez o anv, o vezañ ma 'z eo al limestra al liv en deus an trohed berrañ eus skalfad ar gouloù gwelus.

Rannet e vez ar skinoù uslimestra en UV tostañ (400 nm - 200 nm) hag en UV pellañ (200 nm - 100 nm).

Pa vez kaoz eus efedoù ar skinoù uslimestra war yec'hed an dud e ranner anezhe alies en UV-A (400-315 nm), UV-B (315-280 nm) hag UV-C (280-153 nm).

## Liammoù diavaez

* Ar skinoù uslimestra : Aozadur Bedel ar Yec'hed (OMS) (fr)
* Anavezout feuriaderioù ar skinoù UV e Bro-C'hall : *La Sécurité Solaire* (fr)

## Notennoù
# Bouzelloù

|  |
| --- |
|

---

 |
| **1.** Stomog • **2.** Bouzellenn voan • **3.** Kolon • **4.** Sac'henn • **5.** Divilhenn breñvek • **6.** Youlc'h • **7.** Fraezh |

Ar **bouzelloù** eo al lodenn eus ar benvegad koazhañ a gas eus ar stomog d'ar fraezh. E korf an dud hag ar bronneged all ez eus div lodenn anezho : ar vouzellenn voan hag ar vouzellenn dev.

Sellit ouzh ar ger Bouzelloù er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# Muenn ar maezioù

|

|  Muenn ar maezioù |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Cricetidae |
| Iskerentiad : |  Arvicolinae |
| Genad : |  *Microtus* |
| Anv skiantel |
| *Microtus agrestis*  Linnaeus, 1761 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Muenn ar maezioù** (*Microtus agrestis*) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.

## Rummatadur

Muenn ar maezioù a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
# Moregan

|

|  Moreganed  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   *Marmota marmota* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Iskerentiad : |  Xerinae |
| Genad : |  *Marmota* |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Marmota in Austria
Moregan
Ar **moreganed**, pe **huneganed-menez**, eo ar bronneged a ya d'ober ar genad *Marmota*.

## Spesadoù

14 spesad moreganed a zo:

Isgenad *Marmota*

* moregan an Alpoù, *Marmota marmota*
* moregan gris, *Marmota baibacina*
* moregan ar stepennoù, *Marmota bobak*
* moregan Alaska, *Marmota broweri*
* moregan Kamchatka, *Marmota camtschatica*
* moregan hirlostek, *Marmota caudata*
* moregan Himalaya, *Marmota himalayana*
* moregan Menzbier, *Marmota menzbieri*
* moregan ar c'hoadoù, *Marmota monax*
* moregan Sibiria, *Marmota sibirica*

Isgenad *Petromarmota*

* moregan ar Menezioù Roc'hellek, *Marmota caligata*
* moregan kof melen, *Marmota flaviventris*
* moregan olimpek, *Marmota olympus*
* moregan Enez Vancouver, *Marmota vancouverensis*
# Hunegan gris

|

|  Hunegan gris |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Gliridae |
| Genad : |  *Glis* |
| Anv skiantel |
| *Glis glis* Linnaeus, 1766 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

An **hunegan gris** (*Glis glis*) a zo ur c'hrigner bihan eus koadoù Europa, tost ouzh al lir hag al liran. Ar spesad nemetañ eo er genad *Glis*.

Hunegan a-grap ouzh ur voger (gwelout spisder uhel)
## Annez

Tiriad an hunegan gris.
## Liammoù diavaez
# Xerinae

|

|  *Xerinae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   *Tamias sibiricus* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Iskerentiad : |  Xerinae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Xerinae a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged.

## Genadoù

15 genad krignerien a zo ennañ:

Xerini :

* *Atlantoxerus*
* *Spermophilopsis*
* *Xerus*

Protoxerini :

* *Epixerus*
* *Funisciurus*
* *Heliosciurus*
* *Myosciurus*
* *Paraxerus*
* *Protoxerus*

Marmotini :

* *Ammospermophilus*
* *Cynomys*
* *Marmota*
* *Sciurotamias*
* *Spermophilus*
* *Tamias*
# Razh-godell

|

|  Razhed-godell |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Geomyidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **razhed-godell** eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad *Geomyidae*.

Graet e vez razhed-godell eus ar c'hrignerien-se en abeg d'o divadjod. Ispisial eo an adjodoù-se dre ma tigoront war an diavaez. Al loen a skarzh anezho gant e bavioù.

## Genadoù

* *Cratogeomys*
* *Geomys*
* *Orthogeomys*
* *Pappogeomys*
* *Thomomys*
* *Zygogeomys*

## Evezhiadenn

N'eus liamm ebet etre ar razhed-godell hag ar godelleged.

## Liammoù diavaez
# Nepotegezh

José Iañ Buonaparte, roue Spagn dre c'hras e vreur Napoleone Buonaparte, impalaer Bro-C'hall.
An '*izelouriezh*, pe *nepotegezh* diwar an italianeg *nepotismo* (eus *nepote*, "niz") dre ar galleg, eo an anv roet d'an implij a vez graet gant an dud er galloud eus o liammoù tiegezh evit reiñ kargoù d'o nized ha tud all, pe dellezek pe gouest e vijent da seveniñ o c'harg pe ne vijent ket.

E Bro-C'hall emañ ar c'hiz gant ar gannaded da zibab da sekretourien o gwreg, pe bugale.*(Daveoù a vank)*

## Gerdarzh

Eus ar ger latin *nepos* "niz" e teu ar ger italianek *nepote* heñvelster.

* Kalist III a oa ur pab a anvas e niz da gardinal, ha hennezh e voe ar pab Alesant VI.
* Sist IV a anvas e niz Raphaël Riario, da gardinal d'e 17 vloaz.
* Alesant VI a anvas e vab Cesare Borgia da gardinal d'e 18 vloaz.
* Napoleone Buonaparte a roas rouantelezhioù e 1809 d'e dri breur : Spagn da Giuseppe Buonaparte, Rouantelezh Holland da Luigi Buonaparte ha Rouantelezh Westfalen da Girolamo Buonaparte.
# Sioc'hanidigezh

sioc'hanegezh

abeg ar marv| Iskevrennad eus | medical procedure type, pregnancy with abortive outcome, feticide, renunciation  |
| Dibarder mezegel | obstetrics  |
| Staget ouzh | right to life  |
| Testenn ar pennreolennoù | Strafgesetzbuch, Criminal Code of Russia, Legge 22 maggio 1978, n. 194, Criminal Code of Belarus  |
| Dezverket dre | controversy  |
| Pleustret gant | abortion provider  |
| Rummad tost | Category:Songs about abortion  |
| ICPC 2 ID | W83  |

  Eus Wikidata
Ar **Sioc'hanidigezh**, pe an **diforc'hidigezh**, a vez graet eus ar fed ma vefe torret un dougen dre tennañ pe skarzhañ ur grouell pe fetus. Pa erru ur sioc'hanidigezh hep ma vefe eus un obererezh e vez graet kolladenn. Erru a ra kolladennoù en 30% betek 40% eus an dougerezioù. Pa vez anv eus un obererezh a-ratozh evit pouez un dougerez, e vez graet sioc'hanidigezh. Pa vez doujet ouzh reolennoù ar medisinerezh, ar sioc'hanañ a zo unan eus an obererezhioù mezegel surañ a vez. Pa ne vez ket doujet ouzh ar reolennoù ez eo unan eus ar mammennoù gwashañ a-fed marv maouezed dougerezed, dreist-holl er broioù o tiorren. Pevarzek gwech suroc'h eo ar sioc'hanidigezh evit ar gwilioudiñ a-fed buhez ur vamm gant sifroù Stadoù-Unanet Amerika.

## Pennadoù kar

* Kolladenn
# Falc'hun-logotaer

|

| Falc'hun-logotaer |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  Ur falc'hun-logotaer
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Aves |
| Urzhad : | Falconiformes |
| Kerentiad : | Falconidae |
| Genad : | *Falco* |
| Anv skiantel |
| *Falco tinnunculus* Linnaeus, 1758 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **Falc'hun logotaer** a zo un evn-preizh, *Falco tinnunculus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

Ul labous preizh boutin a-walc'h en Europa, Azia hag Afrika eo ar falc'hun-logotaer. Muzuliañ a ra etre 34 ha 38 cm gant un hed-eskell a 70-80 cm. Ar par a bouez war-dro 155 g hag ar barez war-dro 190 g.
Laboused-deiz int ha kavout a reont gwelloc'h pradennoù ha maezioù digor evit logota.

## Boued

Ur falc'hun o tebriñ ul logodenn.
Debrin a reont : Amprevaned, krignerien, laboused (a-wechoù), raned ha glazarded.

## Annez

Ne savont neizh ebet : neizhiañ a reont e-barzh neizhioù kozh brini pe laboused all.

## Rummatadur

## Skeudennoù

*
*
*
*
*
# Razh-goz ar C'hab

|

|  Razh-goz ar C'hab |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Bathyergidae |
| Genad : |  *Georychus* |
| Anv skiantel |
| *Georychus capensis*  Pallas, 1778 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Razh-goz ar C'hab** (*Georychus capensis*) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Suafrika ha Lesotho. Ar spesad nemetañ eo er genad *Georychus*.

## Daveoù

* (en) Animal Diversity Web (ADW)

 **Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ diwar-benn ur c'hrigner ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
# Razh meur Madagaskar

|

|  Razh meur Madagaskar |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 En arvar (EN) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Nesomyidae |
| Genad : |  *Hypogeomys* |
| Anv skiantel |
| *Hypogeomys antimena*  Grandidier, 1869 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Razh meur Madagaskar** (*Hypogeomys antimena*) a zo ur c'hrigner brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad *Hypogeomys*.

## Liammoù diavaez
# Moregan kof melen

|

|  Moregan kof melen |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Iskerentiad : |  Xerinae |
| Genad : |  *Marmota* |
| Anv skiantel |
| *Marmota flaviventris*  Audubon & Bachman, 1841 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

*Marmota flaviventris* range
Ar **moregan kof melen** (*Marmota flaviventris*) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Norzhamerika.

## Notennoù
# Mara Patagonia

|

|  Mara Patagonia |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Tost en arvar (NT) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Caviidae |
| Genad : |  *Dolichotis* |
| Anv skiantel |
| *Dolichotis patagonum* (Zimmermann, 1780)  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Mara Patagonia** (*Dolichotis patagonum*) a zo ur c'hrigner hag a vev er pampa, e kreiz ha su Arc'hantina.

## Stumm

Etre 8 ha 16 kg eo e bouez ha war-dro 70 cm hirder e gorf, gant ul lost bihan 5 cm. Gell-gris eo e vlevenn war e gein ha gwenn war e gof.

Pevar biz a zo d'e bavioù a-raok ha 3 d'e bavioù a-dreñv, an holl anezho gant skilfoù lemm.

## Parañ

Ar c'houbladoù a chom asambles a-hed o buhez, ha parañ a reont div pe deir gwech ar bloaz (an aliesañ e kreiz ar goañv hag en nevezamzer). An dougen a bad 3 miz ha ganet e vez un torad etre 1 ha 3 c'holen ennañ.

Bodet e vez kelin meur a goublad (betek 15 anezho) en un douarenn ma vezont desavet holl asambles. Pep koublad a ya d'e dro en douarenn da reiñ bronn d'e hini bihan.

Tizhout a ra mara Patagonia e oad gour da 2-3 miz evit ar parezed ha 6 miz evit ar pared.

## Emzalc'h

Oberiant eo diouzh an deiz ha tremen ul lodenn vat eus e amzer o tommheoliañ.

Bevañ a ra a-goubladoù dreist-holl met a-wechoù en em vod a-strolladoù bras (betek 70 loen).

Dilec'hiañ a ra ar mara o kerzhet, o lammat evel ur c'honikl pe o c'haloupat (betek 45 km/eur).

En em vagañ a ra diwar geot hag a bep seurt plant.

## Arvar

En arvar da vont da get emañ mara Patagonia, dreist-holl evit daou abeg:

* distruj e lec'h-bevañ
* kevezerezh gant ur bronneg degaset gant mab-den: gad ar C'hab.
# Primated

|

| Primated |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Loris tardigradus*. |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : | Chordata |
| Kevrennad : | Mammalia |
| Urzhad : | Primates |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **primated** eo ar bronneged a ya d'ober an urzhiad *Primates*, ennañ al lemureged, ar galagoed pe ar marmouzed, hag an Hominidae, an dud.

## Kerentiadoù

* Isurzhiad *Strepsirrhini*
	+ Infraurzhiad *Lemuriformes*
		- *Cheirogaleidae*
		- *Lemuridae*
		- *Lepilemuridae*
		- *Indriidae*
	+ Infraurzhiad *Chiromyiformes*
		- *Daubentoniidae*
	+ Infraurzhiad *Lorisiformes*
		- *Lorisidae*
		- *Galagidae*

* Isurzhiad *Haplorrhini*
	+ Infraurzhiad *Tarsiiformes*
		- *Tarsiidae*
	+ Infraurzhiad *Simiiformes*
		- *Callitrichidae*
		- *Cebidae*
		- *Aotidae*
		- *Pitheciidae*
		- *Atelidae*
		- *Cercopithecidae*
		- *Hylobatidae*
		- *Hominidae*

## Liamm diavaez

* *Primates* war al lec'hienn Mammal Species of the World.
# Moregan an Alpoù

|

|  Moregan an Alpoù  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Iskerentiad : |  Xerinae |
| Genad : |  *Marmota* |
| Anv skiantel |
|  *Marmota marmota* Linnaeus, 1758 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Moregan an Alpoù** (*Marmota marmota*) a zo ur bronneg krigner hag a vev en Europa.

## Liammoù diavaez
# Razh Polinezia

|

|  Razh Polinezia |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Muridae |
| Genad : |  *Rattus* |
| Anv skiantel |
| *Rattus exulans* Peale, 1848 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Razh Polinezia** (*Rattus exulans*) zo ur c'hrigner a-orin eus gevred Azia hag a vev bremañ en darn vrasañ eus inizi ar meurvor Habask.
# Ginea Nevez

Lec'hiadur an enez er bed
**Ginea Nevez** zo un enez en Okeania er rann a vez graet Melanezia anezhi. Er c’hornaoueg d’ar Meurvor Habask emañ, er biz da Aostralia ha disrannet eo diouti gant strizh-mor Torres. An eil enez vrasañ er bed eo (785 753 km²) goude Greunland (2 166 086 km²).

Piramidenn Carstensz (anvet *Puncak Jaya* en indonezeg, gant ar begoù *Ngga Pulu*, *NduguNdugu*) eo menez uhelañ an enez (4 884 m).

## Istor

An dud kentañ o chom en enez a erruas war-dro 50 000 bloaz zo. An Europeiz kentañ a oa Portugaliz ha Spagnoled er XVIvet kantved. Goude e oa trevannet ha rannet etre an Izelvroiz er C'hornôg hag an Alamaned hag ar Saozon er Reter.

### Div vro

Rannet eo hiziv an enez etre div riez. Dalc’het eo an hanterenn gornaoueg (Papoua ar C'hornaoueg) gant Indonezia. An hanterenn reter a ya d’ober an darn vrasañ eus Papoua-Ginea Nevez, ur vro dizalc’h.
11 milion bennak a dud a zo o vevañ en enez-se e 2014. An darn vrasañ anezhe a zo Papoued.

## Douaroniezh

Ginea Nevez lec'hiet e Melanezia.
E Norzh Aostralia ha Su ar c'heheder emañ Ginea Nevez. E Melanezia emañ, ha neuze en Okeania, ha n'eo ket en Azia daoust d'al lodenn Kornôg o vezañ dindan beli Indonezia.

E stumm ul labous-ar-baradoz (engenidik eus ar vro) eo an enezenn. Abalamour da se e vez graet eus daou benn anezhi Ledenez Penn al Labous er Gwalarn Ledenez Lost al Labous er Gevred.

## Bevliesseurted

Ur gwir kroashent biologel eo Ginea-Nevez. Puilh ha liesseurt eo al loened hag ar plant abalamour d'he hin ha d'he douaregor. Menezek-kenañ eo ar vro, ouzhpenn an hanter eus an tiriad zo uheloc'h eget 1000 m. Liesseurted yezhel ha genetek an dud a zo bras-kenañ ivez.

## Gwelet ivez

* Papoua ar C'hornaoueg
* Papoua-Ginea Nevez
# Erethizontidae

|

|  *Erethizontidae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Erethizon dorsatum* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Erethizontidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Erethizontidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Ennañ emañ an hoc'hed-dreinek a vev er Bed Nevez, eus aodoù meurvor Arktika betek norzh Arc'hantina.

## Genadoù

4 pe 5 genad a zo er c'herentiad-mañ:

* *Coendou*
* *Echinoprocta*
* *Erethizon*
* *Sphiggurus*
* *Chaetomys* (a c'hell bezañ rummataet er c'herentiad *Echimyidae*)
# Plaenennoù Bras

Ar **Plaenennoù Bras** (e saozneg *Prairie, Great Plains* pe *Grassland*) a zo un takad plaenennoù damgrin e kreiz Norzhamerika, er reter d'ar Menezioù Roc'hellek. Mont a ra eus stadoù Saskatchewan hag Alberta (Kanada) en norzh, betek Texas (Stadoù-Unanet Amerika) er su, war-hed e-tro 3.200 km hirder hag 800 km ledander.
# Bizon Amerika

|

|  Bizon Amerka |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Tost en arvar (NT) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Artiodactyla |
| Isurzhad : |  Ruminantia |
| Kerentiad : |  Bovidae |
| Iskerentiad : |  Bovinae |
| Genad : |  *Bison* |
| Anv skiantel |
| *Bison bison*  Linnaeus, 1758 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Bern klopennoù Bizoned. Ne oa ken 750 bizon e 1890 da c'houde ar re chaseerezh.
Bizon Amerika
**Bizon Amerika** (*Bison bison*) zo un daskirier a vev en Norzhamerika.
Unan eus an daou spesad bizoned a chom bev an hini eo (bizon Europa eo egile). Al loened zo un arouez eus pradeg veur ar Midwest e Norzhamerika. O zachenn a oa bevennet gant un tric'horn etre Lenn an arzh bras e gwalarn Kanada, harzoù Stadoù mec'hikan Durango ha Nuevo León, hag er reter a-hed bevenn kornôg ar menezioù Appalach.
Ar bizoned a oa loened a-bouez-bras e kalz sevenadurioù amerindian. Diazezet e oa ekonomiezh Indianed ar bradeg veur evit ul lodenn vras diwar chase an aneval-se a veve e tropelloù kantreat bras-meurbet. Pa erruas an Europeaned en Amerika e konted c'hoazh eus 50 da 70 milion bizoned e Norzhamerika, a veve er plaenennoù geotek eus Mec'hiko betek ar C'hanada. Diouennet eo bet ar bagadoù-se e diwezh an XIXvet kantved kement ha ken bihan ma oa ar spesad war-nes mont da get. Abaoe ar mare-se ne gaver anezhe nemet en un nebeud mirvaoù ha tachennoù gwarezet.

Daou isspesad zo bet deskrivet : bizon ar plaenennoù (*Bison bison bison*), bihanoc'h e vent ha dezhañ ur bos rontoc'h, ha bizon ar c'hoadoù (*Bison bison athabascae*) – an hini brasañ, dezhañ ur bos brasoc'h ha karrez.
Bizon ar c'hoadoù zo unan eus ar spesadoù *Bovidae* ar brasañ er bed, gant ar Chianina Italian, ar gaur, en Azia, hag ejen dour gouez Azia. Ar brasañ loen eo war an douar e Norzhamerika.

## Notennoù
# Antilopenn Amerika

|

|  Antilopenn Amerika  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Artiodactyla |
| Isurzhad : |  Ruminantia |
| Kerentiad : |  Antilocapridae |
| Genad : |  *Antilocapra* |
| Anv skiantel |
|  *Antilocapra americana*   Ord, 1815 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Antilopenn Amerika** (*Antilocapra americana*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhamerika.

Ar spesad nemetañ eo er c'herentiad *Antilocapridae*.

Eil loen douarel vuanañ ar bed eo (betek 88,5 km/h) hag ar c'hentañ war hedoù hir (betek 56 km/h war 6 km).
# Chinchilla lost berr

|

|  Chinchilla lost berr  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 En arvar bras (CR) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Chinchillidae |
| Genad : |  *Chinchilla* |
| Anv skiantel |
| *Chinchilla brevicaudata* Waterhouse, 1848 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **chinchilla lost berr** (*Chinchilla brevicaudata* pe *Chinchilla chinchilla*) a zo ur c'hrigner eus Suamerika (Chile, Bolivia ha Perou).
# Kabell-touseg

Ur bonedog saourus, mat da zebriñ.
**Kabell-touseg** pe **tok-touseg** a reer er yezh-pobl eus « frouezh » berrbad ha gwelus ar foue, p' eo ar miseliom ar « gwrizioù » anezho. Korf ar frouezh-se zo graet alies gant un troad hag un tog, met kalz stummoù all a zo ivez. Kreskiñ a reont war an douar, a-wechoù dindanañ evel an truf da skouer, pe war ul lec'h all ma kavont o boued (koad hag all). Foueenn zo ur ger all a implijer er vevoniezh.

Al lodenn vrasañ eus ar c'hebell-touseg n'int ket dañjerus na "dedennus" da zebriñ, met lod anezho zo pistrius, marvus zoken, ha lod all o deus efedoù bredoberiant. Lod all c'hoazh zo mat da zebriñ ha klasket e vezont gant ar valeerien er c'hoadoù pe war ar maezioù evit bezañ keginet. Deuet omp a-benn da c'hounit un nebeud anezho : ar rozig hag ar shiitake da skouer.

Ar c'hebell-touseg n'int ket plant na loened. Al lavnennigoù a gaver dindan o zog a ra spor mikroskopek hag a sikour anezho d'en em strewiñ tro-dro dezho. Miliadoù a stummoù a gaver, a bep seurt mentoù ha livioù a zo e rouantelezh ar c'hebell-touseg, hag int kevrinus zoken evit kalzig a sevenadurioù kozh dre ar bed.

* Kebell-touseg er c'hoadoù.
* Kebell-touseg gwenn e Benin.
* Truf.
* *Tremella mesenterica*.
* Tokoù-touseg e kelc'h.

## Ar c'hebell-touseg en asiedoù

Ur potiron, 37 sm treuzkiz, kavet e Provañs.
Klask zo war seurtoù kebell-trouseg zo evit bezañ debret : rozigoù ar pradoù, an truf, ar bonedogoù, ar c'hilogoù melen, trompilhoù an Ankoù, ar morukl, pe c'hoazh ar shiitake, ur tok-touseg eus ar Reter-pellañ.

Meuzioù brudet zo gant kebell-touseg : an tougoù-touseg giz Gres, ar soubenn gebell-touseg, ar feilhetez kebell-touseg, pe kig-bevin gant togoù-touseg end-eeun.

Ar c'hebell-touseg a zegas vitaminoù B, fosfor, zink ha potasiom d'o debrerien.

## Ar c'hebell-touseg er sevenadur

Tiez ar Schtoumpfed en ur park dudi e Moskov.
Alies er folklor e weler ar c'hebell-touseg gant korred. Gwechall en Europa, ne vezent ket gwelet er memes mod gant an holl bobloù : er sevenadurioù slav ha latin e vezent dastumet ha debret, met paz er sevenadurioù keltiek ha germanek.

En e romant *Voyage au centre de la Terre* e taolenn Jules Verne ur goadeg tokoù-touseg ramzel. Er vandenn-dreset *Ar sterenn gevrinus* e tle Tintin talañ ouzh tokoù-touseg ramzel ivez. E-barzh kebell-touseg bihan emañ ar Schtroumpfed o chom, e donder ar goadeg.

## Notennoù ha daveoù
# Castoridae

|

|  *Castoridae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   *Castor canadensis*  |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Castoridae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Castoridae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged.

An daou spesad avanked (avank Amerika hag avank Eurazia) eo ar c'hrignerien bev diwezhañ er c'herentiad hiziv an deiz.
# Heteromyidae

|

|  *Heteromyidae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Chaetodipus baileyi* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Heteromyidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Heteromyidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Razhed-kangourou, logod-kangourou ha logod-godell a ya d'ober anezhañ.

Bevañ a ra ar c'hrignerien-se en Amerika.

## Genadoù

* Iskerentiad *Heteromyinae*
	+ *Heteromys*
	+ *Liomys*
* Iskerentiad *Dipodomyinae*
	+ *Dipodomys*
	+ *Microdipodops*
* Iskerentiad *Perognathinae*
	+ *Perognathus*
	+ *Chaetodipus*
# Goundi

|

|  Goundied |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Ctenodactylidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **goundied** eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad *Ctenodactylidae*. Bevañ a reont en Afrika.

## Genadoù

* *Ctenodactylus*, 2 spesad
* *Felovia*, 1 spesad
* *Massoutiera*, 1 spesad
* *Pectinator*, 1 spesad