Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Afrika

Skeudenn dre loarell eus Afrika
Da geñver gorread koulz ha poblañs ez eo **Afrika an eil kevandir er bed.** En em astenn a ra war 30 221 532 km2 gant an inizi nes dezhi, da lavaret eo war 20,30 % eus gorread an douaroù a gaver war ar Voul-douar. Gant 54 Stad ez eus 1 miliard (2010) a annezidi o vevañ, war dro 16 % eus poblañs ar bed.

## Gerdarzh

Kartenn ar bed a ziskouez lec'hiadur Afrika
Dont a rafe an anv eus an hini roet gant ar Romaned, *Africa terra* = douar an Afri (*Afer* eo an unander e latin), pa n’anavezent nemet lodenn Norzh ar c'hevandir. Pa zeuas Norzhafrika da vezañ ur broviñs roman ne oa *douar an Afri* nemet Tunizia vodern, Kartada o vezañ ar gêr-benn d'ar mare-se.

Un nebeud martezeadennoù war gerdarzh an anv :

* *Afar* (poultrenn) e fenikianeg
* meuriad an *Afri*, ur bobl Berber a c'hellfe bezañ bet o chom war-dro Kartada
* *aphrike*, ur ger henc'hresianeg a c'hellfe talvezout evit "ha n'eo ket yen"
* *aprica* e latin, ur ger a dalvez an amzer-nevez

Egipt a veze renket en Azia a-raok an douaroniour Ptolemaios (85 - 165), hemañ eo a lakaas an harz etre Afrika hag Azia a-hed Kanol Suez hag ar Mor ruz.

## Lodennoù Afrika

* Afrika ar C'hornaoueg
* Afrika ar C'hreiz
* Afrika an Norzh
* Afrika ar Reter
* Afrika ar Su

## Istor

Hervez holl antropogolourien ar bed ez eo Afrika kavell an denelezh. Emdreiñ a rae Homo Sapiens etre 200 ha 100 000 bloaz zo. Goude an emdroadur e oa krog da vont er-maez eus Afrika etre 80 ha 50 000 bloaz zo.

N'eo ket deuet ar gounezerezh er memes mare e pep lec'h, a-wechoù a-raok a-wechoù goude an doñvañ chatal.

Hieroglifoù Egipt kentañ a zo etre -3800 ha -3000 en Abidos e-pad Sevenadur Nakada (prantad raktierniezh Henegipt).

War-dro ar c'hentañ milved kent JK en em skignas labour an houarn e Norzhafrika hag e Norzh Afrika issahara, hag e -700 e Kornôg Afrika.

## Liammoù diavaez

* Kartennoù eus Afrika

|  |
| --- |
| **Kevandirioù ha rannvedoù** |
|  Norzhamerika |  Europa |  Eurazia |  Azia |
|  Amerikaoù |  Eurafrazia |  Okeania |  Aostralia |
|  Suamerika |  Afrika |  Antarktika | Gourgevandirioù kozh : Gondwana • Laurazia • Pangea • Rodinia |

Stadoù Afrika
Aljeria • Angola • Aod an Olifant • Benin • Botswana • Burkina Faso • Burundi • Djibouti • Egipt • Eritrea • Eswatini • Etiopia • Gabon • Gambia • Ghana • Ginea • Ginea-Bissau • Ginea ar C'heheder • Kab Glas • Kameroun • Kenya • Komorez • Republik Kongo • Republik Demokratel Kongo • Republik Kreizafrikan • Lesotho • Liberia • Libia • Madagaskar • Malawi • Mali • Maouritania • Maroko • Mozambik • Maoris • Namibia • Niger • Nigeria • Ouganda • Rwanda • São Tomé ha Príncipe • Senegal • Sechelez • Sierra Leone • Somalia • Soudan • Soudan ar Su • Suafrika • Tanzania • Tchad • Togo • Tunizia • Zambia • Zimbabwe

**Tiriadoù dalc'het** Ceuta • Inizi Kanariez • Madeira • Melilla • Mayotte • Reünion • Saint Helena • Inizi Tchagos

**Broioù ha n'int ket anzavet gant an holl** Azawad • Sahara ar C'hornôg • Somaliland
# Razh du

|

|  Razh du |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Muridae |
| Genad : |  *Rattus* |
| Anv skiantel |
| *Rattus rattus* Linnaeus, 1758  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **razh du** (*Rattus rattus*) a zo ur c'hrigner a-orin eus Azia hag a vev bremañ er bed a-bezh koulz lavaret. Degouezhet e vefe en Europa en Iañ kantved ha strewet eo bet dre ar bed a-bezh abaoe da heul beajoù an Europeaned.

## Liammoù diavaez
# Razh rous

|

|  Razh rous |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Muridae |
| Genad : |  *Rattus* |
| Anv skiantel |
| *Rattus norvegicus* Berkenhout, 1769 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **razh rous** (*Rattus norvegicus*) zo ur c'hrigner a-orin eus hanternoz Sina hag a vev bremañ er bed a-bezh.

Tiriad ar razh rous
# Klopenn

Klopennoù loened (avank, askell-groc'hen… ).
Ur c'hlopenn den.
Ar **c'hlopenn** eo al lodenn askornek pe migornek eus ar penn, heñvelik ouzh ur voest. Perzh boutin an holl loened rummataet en takson Craniata eo. E roll pennañ eo gronnañ ha gwareziñ ar reizhiad nervel kreiz.

Gant an Osteiktied eo migornek klopenn ar rizhell hag askornek (ul lodenn anezhañ d'an nebeutañ) hini al loen deuet d'e oad.

## Klopenn an den

22 askorn a ya d'ober klopenn un den deuet d'e oad gour. Holl eskern ar c'hlopenn (estreget askorn javed an traoñ) zo stag an eil ouzh egile gant ar mellezoù, koubloù reut anezhe na aotreont nemet fiñvoù bihan-bihan. Eizh askorn (an askorn tal, an daou askorn kitern, an askorn kilpenn, ar genneg, an daou askorn ividig, ar sileg) a ya d'ober ur voest en-dro d'an empenn. Ar pevarzek askorn all a dalc'h an dremm.

Ar c'hwec'h askornig (morzhol, annev ha stleug) er skouarn grenn hag an askorn uheñvel a dalc'h an teod n'int ket lod eus ar c'hlopenn.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Klopenn gwelet a zirak |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Klopenn gwelet a gostez |

3D klopenn

## Skeudennoù

* Klopenn ur marc'h-dour.
* Klopenn ur c'hazh, ur skouer vat a gigdebrer.
* klopenn un avank-Spagn, ur c'hrigner.
* klopenn ur skoazog, ur morvil dantek.
* Klopenn ur bulldog, ur ouenn chas.
* klopennoù primated, en o zouez hini mab-den.
* Klopenn un evn .
* Klopenn un tiranosaor.
# Kizell

Ur gizell da gizellat mein
Ur c'halvez o c'hoari gant ur gizell koad

Ur **gizell** zo ur benveg metal, moan ar beg anezhañ, da gizellat mein pe koad, implijet gant kilvizion pe kizellerien. Lemm-lemm e vez ar beg war ar c'hizelloù-koad.

* Kizell dir, da labourat war-dro ar c'hoad
* Kizell koad, 24mm
* Kizell da zivrazañ
# Karrekaenn

Karrekaenn Sinosaoropteriks, Mirdi broadel skiant e Ueno, Japan.
An dilerc'hioù (krogenn, askorn, dant, greunenn, delienn...) pe ar voulladenn eus ur boud bev (un aneval, ur blantenn...) zo ur **garrekaenn**. Miret eo bet en ur garregenn c'houelezennek. Studiet e vez ar c'harrekaennoù hag an doare ma tiwanont gant ar baleontologiezh dreist-holl.

Hervez ar spesadoù hag ar marevezhioù e c'hall ar c'harrekaennoù bezañ stank pe stankoc'h ha disheñvel e c'hall bezañ o ferzhioù. Dibaot eo ar c'harrekadur hag an testenioù degaset dimp gant ar c'harrekaennoù e-pad tremen tri miliard a vloavezhioù emdroerezh eus ar vuhez war an Douar zo leun a vankoù c'hoazh hag e chomfont e-giz-se moarvat en desped d'an dizoloadennoù a vo graet.
# Hippopotamidae

|

|  *Hippopotamidae*  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Artiodactyla |
| Kerentiad : |  Hippopotamidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Hippopotamidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Ne chom nemet daou spesad dourvarc'hed hiziv an deiz, an daou anezho en arvar bras pe vrasoc'h da vont da get.

## Spesadoù

* *Hippopotamus*
	+ an dourvarc'h, *Hippopotamus amphibius*
* *Choeropsis*
	+ an dourvarc'h korr, *Choeropsis liberiensis*
# Razh-goz noazh

|

|  Razh-goz noazh |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Bathyergidae |
| Genad : |  *Heterocephalus* |
| Anv skiantel |
| *Heterocephalus glaber*  Rüppell, 1842 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **razh-goz noazh** (*Heterocephalus glaber*) a zo ur bronneg krigner a vev en Afrika ar Reter (Kenya, Somalia, Djibouti hag Etiopia). Ar spesad nemetañ eo er genad *Heterocephalus*.
# Gwiñver rous

|

|  Gwiñver rous |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Genad : |  *Sciurus* |
| Anv skiantel |
| *Sciurus vulgaris* Linnaeus, 1758  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **gwiñver rous** (*Sciurus vulgaris*) a zo ur bronneg krigner hag a vev en Eurazia.

Tachenn annez ar gwiñver rous
# Chinchilla lost hir

|

|  Chinchilla lost hir |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 En arvar bras (CR) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Chinchillidae |
| Genad : |  *Chinchilla* |
| Anv skiantel |
|  *Chinchilla lanigera*   |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **chinchilla lost hir** (*Chinchilla lanigera*) a zo ur c'hrigner hag a vev e Chile.
# Avank-Spagn

|

|  Avank-Spagn |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Myocastoridae |
| Genad : |  *Myocastor* |
| Anv skiantel |
| *Myocastor coypus* Molina, 1782 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

An **avank-Spagn** (*Myocastor coypus*) zo ur c'hrigner bras a-orin eus Suamerika. Degaset eo bet d'ar c'hevandirioù all en XIXvet kantved ma voe desavet evit e feur.

Unan eus ar spesadoù loened noazusañ eo en Europa.

## Rummatadur

A-wechoù e vez renket an avank-Spagn er c'herentiad *Echimyidae*. Mod all eo ar spesad nemetañ er genad *Myocastor* hag er c'herentiad *Myocastoridae*.
# Muenn arrous

|

|  Muenn arrous  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Cricetidae |
| Genad : |  *Clethrionomys* |
| Anv skiantel |
|  *Clethrionomys glareolus*   Schreber, 1780 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **vuenn arrous** (*Clethrionomys glareolus* pe *Myodes glareolus*) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.

## Rummatadur

Ar vuenn arrous a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
# Dipodidae

|

| *Dipodidae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Jaculus jaculus* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Dipodidae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Dipodidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Ennañ ez eus krignerien bihan evel ar jerboazed pe ar sikisted.

## Genadoù

16 genad zo renket er c'herentiad-mañ :

* *Sicista*
* *Eozapus*
* *Napaeozapus*
* *Zapus*
* *Allactaga*
* *Allactodipus*
* *Pygeretmus*
* *Cardiocranius*
* *Salpingotulus*
* *Salpingotus*
* *Dipus*
* *Eremodipus*
* *Jaculus*
* *Paradipus*
* *Stylodipus*
* *Euchoreutes*
# Razh-kangourou

|

|  Razhed-kangourou |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Dipodomys ingens* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Heteromyidae |
| Genad : |  *Dipodomys* |
| Anv skiantel |
|  *Dipodomys*   Gray, 1841  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **razhed-kangourou** eo ar bronneged a ya d'ober ar genad *Dipodomys*.

Krignerien int ha disheñvel diouzh ar c'hangouroued-razh hag a zo godelleged. Dont a ra o anv eus o doare da zilec'hiañ a lammoù.

Bevañ a reont e Norzhamerika.

## Spesadoù

21 spesad razhed-kangourou zo :

* *Dipodomys agilis*
* *Dipodomys californicus*
* *Dipodomys compactus*
* *Dipodomys deserti*
* *Dipodomys elator*
* *Dipodomys gravipes*
* *Dipodomys heermanni*
* *Dipodomys ingens*
* *Dipodomys insularis*
* *Dipodomys margaritae*
* *Dipodomys merriami*
* *Dipodomys microps*
* *Dipodomys nelsoni*
* *Dipodomys nitratoides*
* *Dipodomys ordii*
* *Dipodomys panamintinus*
* *Dipodomys phillipsii*
* *Dipodomys simulans*
* *Dipodomys spectabilis*
* *Dipodomys stephensi*
* *Dipodomys venustus*
# Anomaluridae

|

|  *Anomaluridae* |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Zenkerella insignis* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Anomaluridae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Anomaluridae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ krignerien hag a vev e koadegoù kreiz Afrika.

Tennañ a reont d'ar gwiñvered-nij nemet eo disheñvel o c'hlopenn ha skantek eo lodenn zindan o lost. Gant 6 spesad diwar ar 7 a ya d'ober ar c'herentiad ez eus ur groc'henenn a stag o favioù a-dreñv ouzh o favioù a-raok hag a ro tu dezho da blavañ eus ur wezenn d'eben.

## Spesadoù

3 genad ha 7 spesad a zo er c'herentiad-mañ:

* genad *Anomalurus*
	+ *Anomalurus beecrofti*
	+ *Anomalurus derbianus*
	+ *Anomalurus pelii*
	+ *Anomalurus pusillus*
* genad *Idiurus*
	+ *Idiurus macrotis*
	+ *Idiurus zenkeri*
* genad *Zenkerella*
	+ *Zenkerella insignis*

## Liammoù diavaez
# Gwiñver-nij

|

|  Gwiñvered-nij |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   *Glaucomys volans* |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Sciuridae |
| Iskerentiad : |  Sciurinae |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **gwiñvered-nij** eo ar bronneged kar d'ar gwiñvered a ya d'ober ar meuriad *Pteromyini* en iskerentiad *Sciurinae*.

Plavañ a reont a wezenn da wezenn a-drugarez d'ar groc'henenn a stag o favioù a-raok ouzh o favioù a-dreñv.

## Genadoù

* *Aeretes*
* *Aeromys*
* *Belomys*
* *Biswamoyopterus*
* *Eoglaucomys*
* *Eupetaurus*
* *Glaucomys*
* *Hylopetes*
* *Iomys*
* *Petaurillus*
* *Petaurista*
* *Petinomys*
* *Pteromys*
* *Pteromyscus*
* *Trogopterus*
# Agouti

|

|  Agoutied |
| --- |

 |
| --- | --- |
|  *Dasyprocta leporina*  |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Dasyproctidae |
| Genad : |  *Dasyprocta* |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

An **agoutied** eo ar bronneged a ya d'ober ar genad *Dasyprocta*. Bevañ a reont e Suamerika.

## Spesadoù

* *Dasyprocta azarae*
* *Dasyprocta coibae*
* *Dasyprocta cristata*
* *Dasyprocta fuliginosa*
* *Dasyprocta guamara*
* *Dasyprocta kalinowskii*
* *Dasyprocta leporina*
* *Dasyprocta mexicana*
* *Dasyprocta prymnolopha*
* *Dasyprocta punctata*
* *Dasyprocta ruatanica*