Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapibara

|

|  Kapibara |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Caviidae |
| Genad : |  *Hydrochoerus* |
| Anv skiantel |
| *Hydrochoerus hydrochaeris* Linnaeus, 1766 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **c'hapibara** (*Hydrochoerus hydrochaeris* pe *Hydrochaeris hydrochaeris*) eo krigner brasañ ar bed. War-dro 65 kg eo pouez ar par deuet d'e oad gour. Gallout a reer kaout ur c'hapibara evit mignon met talvoudus e vo.

## Rummatadur

A-wechoù e vez renket ar c'hapibara er c'herentiad *Hydrochaeridae*.

## Ar c'hapibaraed hag an dud

Chaseet e vezont evit o c'hig blazet-mat a vez sec'het ha sallet hag o lêr a ya d'ober ul lêr a galite.

Tiriad ar c'hapibara e gwer
# Gad-lammer

|

|  Gedon-lammer |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Pedetidae |
| Genad : |  *Pedetes* |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Ar **gedon-lammer** eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad *Pedetidae* hag ar genad nemetañ ennañ: *Pedetes*.

Daoust d'o anv n'int ket gedon met krignerien. Bevañ a reont en Afrika.

## Spesadoù

2 spesad gedon-lammer a zo:

* gad-lammer ar C'hab (*Pedetes capensis*)
* gad-lammer Reterafrika (*Pedetes surdaster*)

Gad-lammer Reterafrika a c'hell bezañ rummataet evel isspesad *P. capensis* c'hoazh.

## Liamm diavaez

*Pedetes surdaster*, gwir spesad hervez an IUCN
# Avank Amerika

|

|  Avank Amerika |
| --- |

 |
| --- | --- |
|
 Kudenn ebet (LC) |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Rodentia |
| Kerentiad : |  Castoridae |
| Genad : |  *Castor* |
| Anv skiantel |
| *Castor canadensis* Kuhl, 1820 |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

**Avank Amerika** (*Castor canadensis*) a zo ur c'hrigner bras eus Norzhamerika.

Tiriad avank Amerika (gwer teñval: istorel; gwer sklaer: degaset)
# Logodenn

*Evit implijoù all, gwelet Logodenn (disheñvelout).*

---

|

|  Logod  |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   Logodenn voutin  |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia  |
| Urzhad : |  Rodentia  |
| Kerentiad : |  Muridae  |
| Genad : |  *Mus* |
| Anv skiantel |
|  *Mus musculus*   Linnaeus, 1758  |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Al **logod** a zo bronneged krigner renket er genad *Mus*. Droukvesket e vezont gant ar razhed a-wechoù.

## Hollegezhioù

Anavezet eo mat-tre al logod a gaver en tiez, ar *Mus musculus*. En holl vroioù pe dost e vevont.

Implijet e vezont er vevoniezh evel patrom korfoù ar bronneged. Maget ha doñvaet e vezont gant lod tud ivez.

E Stadoù-Unanet Amerika e kaver logod o zreid gwenn *(Peromyscus leucopus)* ha logod-yourc'h *(Peromyscus maniculatus)* a c'hell ober o annez en tiez ivez. "Kengouvidi mab-den" a reer eus ar spesadoù-se.

|  |  |
| --- | --- |
| Logodenn voutin (*Mus musculus*) | Rakdent *Mus musculus* |

## Kemmesk

Alies e vez graet « logod » eus krignerien vihan all ha n'int ket eus ar genad *Mus* (muenned, morzigelled hag all). Kemmesk a c'hall c'hoarvezout ivez gant loened bihan ha n'int ket krignerien zoken, evel an tunig, ar minelled pe ar minoc'hed.

## Yezh

* An anv-stroll eo "logod" ; "logodenn" eo an unanderenn.
* Ur ger karantezus eo *logodenn*, hag a vez lavaret d'ar vugale : *Ma logodenn(ig) !*

Sellit ouzh ar ger logod er
wikeriadur, ar geriadur frank.
# Kretase

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

Ar **C'hretase**, pe **Kleizeg**, a zo ur marevezh geologel hag a grog tro-dro da -145,0 milion a vloavezhioù hag a echu e -66,0 milion a vloavezhioù. Echuiñ a ra ar marevezh-se gant marv an dinosaored ha meur a furm buhez all. Trede marevezh ar Mezozoeg eo ar c'hretase. Heuliañ a ra ar juraseg hag heuliet eo gant ar paleogenel.

| Hoalad ar Mezozoeg |
| --- |
| Triaseg | Juraseg | Kretase |

|  |
| --- |
| **Kretase uhel** |
| Maastric'htian | (72.1 ± 0.6 – 66.0 ± 0.3 Ma) |
| Kampanian | (83.6 ± 0.7 – 72.1 ± 0.6 Ma) |
| Santonian | (86.3 ± 0.7 – 83.6 ± 0.7 Ma) |
| Koniasian | (89.8 ± 1.0 – 86.3 ± 0.7 Ma) |
| Turonian | (93.9 ± 0.8 – 89.8 ± 1.0 Ma) |
| Senomanian | (100.5 ± 0.9 – 93.9 ± 0.8 Ma) |
|   |
| **Kretase izel** |
| Albian | (113.0 ± 1.0 – 100.5 ± 0.9 Ma) |
| Aptian | (121.4 ± 1.0 – 113.0 ± 1.0 Ma) |
| Barremian | (125.77 ± 1.5 – 121.4 ± 1.0 Ma) |
| Hauterivian | (132.6 ± 2.0 – 125.77 ± 1.5 Ma) |
| Valanginian | (139.8 ± 3.0 – 132.6 ± 2.0 Ma) |
| Berriasian | (145.0 ± 4.0 – 139.8 ± 3.0 Ma) |

| Marevezh ar C'hretase |
| --- |
| Kretase izel | Kretase uhel |
| Berriasian | Valanginian | Hauterivian | Senomanian | Turonian | Koniasian |
| Barremian | Aptian | Albian | Santonian | Kampanian | Maastric'htian |
# Paleosen

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

Ar **Paleosen** a zo unan eus marevezhioù geologel an Douar, etre fin ar C'hretase (un 66,0 milion a vloavezhioù zo) ha deroù an Eosen (un 56,0 milion a vloavezhioù zo).

## Isrummadoù ar Paleosen

|  |  |
| --- | --- |
| Thanetian | (59.2 – 56.0 Ma) |
| Selandian | (61.6 – 59.2 Ma) |
| Danian | (66.0 – 61.6 Ma) |

| *Trede ishoalad* |
| --- |
| Marevezh ar Paleogenel |
| Prantad ar Paleosen | Prantad an Eosen | Prantad an Oligosen |
| Danian | Selandian | Ypresian | Lutetian | Rupelian | Chattian |
| Thanetian | Bartonian | Priabonian |
# Eosen

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

An **Eosen** eo an eil marevezh eus ar Paleogenel hag ivez an eil eus hoalad ar Senozoeg. Dont a ra war-lerc'h ar Paleosen hag a-raok an Oligosen. Mont a re eus 55,8 ± 0,2 da 33,9 ± 0,1 Ma (milion a vloavezhioù).

## Isrannadoù an Eosen

|  |  |
| --- | --- |
| Priabonian | (37.2 ± 0.1 – 33.9 ± 0.1 Ma) |
| Bartonian | (40.4 ± 0.2 – 37.2 ± 0.1 Ma) |
| Lutetian | (48.6 ± 0.2 – 40.4 ± 0.2 Ma) |
| Ypresian | (55.8 ± 0.2 – 48.6 ± 0.2 Ma) |

| *Trede ishoalad* |
| --- |
| Marevezh ar Paleogenel |
| Prantad ar Paleosen | Prantad an Eosen | Prantad an Oligosen |
| Danian | Selandian | Ypresian | Lutetian | Rupelian | Chattian |
| Thanetian | Bartonian | Priabonian |
# Oligosen

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

An **Oligosen** a zo ur marevezh geologel a ya eus 33,9 ± 0,1 da 23,03 ± 0,05 Ma (milion a vloavezhioù). Dont a ra war-lerc'h an Eosen hag a-raok ar Miosen. An trede marevezh eo eus hoalad ar Senozoeg hag ivez an trede eus ar Paleogenel.

## Isrannadoù an Oligosen

|  |  |
| --- | --- |
| Chattian | (28.4 ± 0.1 – 23.03 Ma) |
| Rupelian | (33.9 ± 0.1 – 28.4 ± 0.1 Ma) |

| *Trede ishoalad* |
| --- |
| Marevezh ar Paleogenel |
| Prantad ar Paleosen | Prantad an Eosen | Prantad an Oligosen |
| Danian | Selandian | Ypresian | Lutetian | Rupelian | Chattian |
| Thanetian | Bartonian | Priabonian |
# Miosen

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

## Is-rannadoù ar miosen

|  |  |
| --- | --- |
| Mesinian | (7.246 – 5.332 Ma) |
| Tortonian | (11.608 – 7.246 Ma) |
| Serravallian | (13.65 – 11.608 Ma) |
| Langhian | (15.97 – 13.65 Ma) |
| Burdigalian | (20.43 – 15.97 Ma) |
| Akwitanian | (23.03 – 20.43 Ma) |

| Kenozoeg |
| --- |
| Marevezh an Neogenel | *Pevare ishoalad* |
| Miosen | Pliosen | Pleistosen | Holosen |
| Aquitanian | Burdigalian | Langhian | Serravallian | Tortonian | Messinian | Zanklean | Piasenzian | Gelasian | Calabrian | Chibanian |  |

## Notennoù
# Pleistosen

| Reizhad/ Marevezh | Heuliad/ prantad | Live/ oadvezh | Oad (Ma) |
| --- | --- | --- | --- |
| Pevare oadvezh | Pleistosen | Gelasian | **yaouankoc'h** |
| Neogenel | Pliosen | Piacenzian | 2,58 | 3,600 |
| Zanklean | 3,600 | 5,333 |
| Miosen | Messinian | 5,333 | 7,246 |
| Tortonian | 7,246 | 11,63 |
| Serravallian | 11,63 | 13,82 |
| Langhian | 13,82 | 15,97 |
| Burdigalian | 15,97 | 20,44 |
| Aquitanian | 20,44 | 23,03 |
| Paleogenel | Oligosen | Chattian | **koshoc'h** |
| Isrannoù an Neogenel hervez an ICS, adalek 2017. |

Bez’ ez eo ar **Pleistosen** ar c’hentañ prantad en amzer a-vremañ, pe ar Pevare Oalad. Padet eo eus talek 1 800 000 vloaz ‘zo betek bremañ pe dost. Fin an Henoalad a ziskouez ar Pleistosen bezañ.

E-pad ar Pleistosen ez eus bet pevar marevezh skorn en Alpoù, o tougen anvioù adstêrioù an Danav : hini Günz (eus 1,2 milion a vloavezhioù da 700 000 vloaz), hini Mindel (eus 650 000 vloaz da 350 000 vloaz), hini Riss (eus 300 000 da 120 000 vloaz), ha hini Würm (eus 80 000 da 10 000 vloaz). Etrezo ez eus bet prantadoù hep skorn anvet prantadoù etreskornel.

Pleistosen

epoch, series| Rann eus | Quaternary, ICS Standard Global Chronostratigraphic (Geochronologic) Scale  |
| Named by | Charles Lyell  |
| Raklec'hiet gant | Pliosen  |
| Heuliet gant | Holosen  |
| Deiziad kregiñ | 2580000 years BCE  |
| Deiziad echuiñ | 9701 BCE  |
| SRGB color hex triplet | FFEFAF  |

  Eus Wikidata
Pa vez ur marevezh skorn e vez mui-oc’h-mui a skorn o c’holoiñ ar voull douar dre ma vez nebeutoc’h a heoliadur, hervez tezenn Milankovic. Tapet e vez an dour gant ar skorn ha setu perak ec’h izela live ar morioù betek 100 m. Pa deuzas ar skorneier adarre e teuzas 50 milion a km3 a skorn. Abalamour da se e voe goloet adarre tost da 2 viliard a hektaradoù douar, setu penaos e voe krouet fjordoù Skandinavia hag aberioù Breizh.

## Notennoù
# Holosen

|  |
| --- |
| **Eon Fanerozoek**
 |
| **Paleozoeg** |
| Kambrian |
| Ordovisian |
| Silurian |
| Devonian |
| Karbonifer |
| Permian |
| **Mezozoeg** |
| Triaseg |
| Juraseg |
| Kretase |
| **Kenozoeg** |
| **Paleogenel** |
| *Paleosen* |
| *Eosen* |
| *Oligosen* |
| **Neogenel** |
| *Miosen* |
| *Pliosen* |
| **Pevare oadvezh** |
| *Pleistosen* |
| *Holosen* |

Ar prantad geologek a-vremañ eo an **Holosen**. Kregiñ a reas war-dro 11 650 bloaz cal kent bremañ (war-dro 9700 a-raok J.-K.), goude ar marevezh skorn diwezhañ a echuas gant Kiladenn ar skorn en Holosen, ha diechu eo c'hoazh. An Holosen hag ar Pleistosen a oa araozañ a ya d'ober ar pevare ishoalad. Hevelebet eo bet an Holosen gant ar prantad tomm a vremañ, anvet MIS 1. Lod a soñj ez eo ur prantad etreskornel e diabarzh ar Pleistosen, anvet Prantad Flandrezat etreskornel.

Klotañ a ra an Holosen gant skignadur ha kresk prim spesadoù mab-den hag al levezon o deus bet er bed a-bezh. C'hoarvezout a ra ennañ holl an Istor skrivet, ar reveulzioù teknologek, diorroadur ar sevenadurioù pennañ, hag an emdroadur a gasas d'ar vuhez e kêrioù en amzer a vremañ. Levezon mab-den war an Douar a vremañ hag e ekoreizhiadoù en do ur pouez bras war emdroadur da zont ar spesadoù.

E miz Gouere 2018, an Unaniezh etrebroadel skiantoù an douarouriezh a zispartias an Holosen e tri oadvezh disheñvel diazezet war an hin : ar Greenlandian (etre 11 700 vloaz zo hag 8200 vloaz zo), Northgrippian (etre 8200 vloaz zo ha 4200 vloaz zo) hag ar Meghalayan (eus 4200 vloaz zo betek bremañ), war ginnig ar Bodad etrebroadel diwar-benn ar stratigrafiezh.. An oadvezh koshañ, ar Greenlandian, a welas an amzer o tommaat e-keñver ar marevezh skorn a oa bet a-raok. Anavezet eo an Northgrippian evit un distanadur bras eus an amzer da-heul an direihadenn degaset e red ar meurvorioù gant teuzidigezh ar skornegi. Ar Meghalayan a vremañ, oadvezh nevesañ an holosen, a grogas gant ur sec'hor bras hag a badas war-dro 200 years hag he doe ul levezon a-bouez war an holl sevenadurioù bras er bed.

## Etimologiezh

Savet eo ananv-se diwar daou c'her henc'hresianek : *Holos* (ὅλος) a dalvez "klok" ha *kainos* (καινός), a dalvez "nevez". Talvezout a ra ez eo "nevez penn-da-benn" an oadvezh-mañ. Kinniget e oa bet an anv "Holocène" e 1850 gant Paul Gervais (1816–1879), ur palaeontologour hag un entomologour gall. Implijet eo al lost-ger "-sen" en anvioù holl brantadoù ar C'henozoeg.

## Notennoù
# Lagomorfed

|

| Lagomorfed |
| --- |

 |
| --- | --- |
|   Ur c'honikl |
| Rummatadur filogenetek |
| Riezad : | Animalia |
| Skourrad : |  Chordata  |
| Kevrennad : |  Mammalia |
| Urzhad : |  Lagomorpha |
| D'ar vevoniezh  e tenn ar pennad-mañ. |

Al **lagomorfed** eo ar bronneged a ya d'ober an urzhiad *Lagomorpha* e rummatadur al loened.

## Kerentiadoù

Tri c'herentiad zo ennañ :

* *Leporidae* (konikled ha gedon)
* *Ochotonidae* (pikaed)
* *Prolagidae*, aet da get
# Lieswregiezh

Lieswregiezh

| Iskevrennad eus | liespriediezh, polygyny  |
| Enebet ouzh | Liesozhac'hiezh  |

  Eus Wikidata
Al lieswregiezh er bed
Al **lieswregiezh** eo stad a vuhez ur gwaz en deus meur a wreg. Pa vez kaoz eus ur vaouez e lavarer e vev el liesozhac'hiezh, pe el liespriediezh.

Difennet eo al lieswregiezh hag al liespriediezh gant lezennoù an darn vrasañ eus ar stadoù, nemet en darn vrasañ eus ar broioù muzulman. E Brazil da skouer e vez roet etre 2 ha 6 vloaz bac'h evit se.

## Broioù ma'z eo aotreet al lieswregiezh

Patrom:Coloane
# Antarktika

**Krogit e-barzh !**
Un danvez pennad eo ar pennad-mañ ha labour zo d'ober c'hoazh a-raok e beurechuiñ.
Gallout a rit skoazellañ Wikipedia dre glokaat anezhañ.
Antarktika
Antarktika gwelet eus an egor (skeudenn kenaozet)
Kartenn eus Antarktika diskouezet hep ar gwiskad skorn warni hag o telc'her kont koulz eus an distign izostatik hag eus uheladur live ar mor. Diskouez a c'hallfe ar gartenn-mañ penaos e c'halle ar c'hevandir bezañ 35 milion a vloavezhioù 'zo, pa oa tomm a-walc'h an amzer evit mirout ouzh ar skorn a chom.
**Antarktika** a zo ur c'hevandir lec'hiet e pol Su an Douar, dizoloet e 1820 hepken. Peuzc'holoet eo a skorn, ha yen-sklas an hin enni.

Dindan 13,9 milion a km² emañ, ha bihanoc'h eo eget Afrika, an div Amerika hag Azia.

N’eus koulz lavaret tamm struzh ebet er c’hevandir-se. Loened a gaver war an aod, ha peskedus eo ar morioù tro-dro.

N'eus den ebet o chom eno da vat. Ur mil den bennak a vez well-wazh o vevañ eno a-hed ar bloaz e diazlec'hioù skiantel.

Hervez an emglevioù etrebroadel ne c'hell bezañ perc'hennet ar c'hevandir-se gant riez ebet. Disoudard eo ivez. Mad an denelezh eo.

## Skeudennoù

*
*
*
*
*

|  |
| --- |
| **Kevandirioù ha rannvedoù** |
|  Norzhamerika |  Europa |  Eurazia |  Azia |
|  Amerikaoù |  Eurafrazia |  Okeania |  Aostralia |
|  Suamerika |  Afrika |  Antarktika | Gourgevandirioù kozh : Gondwana • Laurazia • Pangea • Rodinia |