Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Italikan na

|  |
| --- |
| **Italikan** |
| {{{carte}}} |
| Jamana | Italiya |
| **ISO 639** |
| ISO 639-1 | it |
| ISO 639-2 | ita |
| ISO 639-3 | ita |

ye kan ye min bɛ Indo-Erɔpu denbaya ka Romɛkan kulu dɔ la. Itali-Romankan kanfɔcogo ka ca kosɛbɛ .

I n'a fɔ jamana kan caman, bi Italikan ye kanhakɛ ye min bɛ ni " a ye se sɔrɔ k’a yɛrɛ sigi sen kan i n’a fɔ kan kɛrɛnkɛrɛnnen min bɛ mara dɔ la min ka bon kosɛbɛ ka tɛmɛ a kanfɔcogo fɔlɔ kan. O cogo la, o tun ye Tuskan kan fɔcogo ye, ka bɔ Florence, Pisa ani Siena, min ye *se* sɔrɔ, hali n’a tɔgɔ bɔra a cogo la (sɛbɛnni koinè ni Florence basigi nafolotigiya ni dɛmɛ ye ka bɔ Sisili, Latin ani Itali mara wɛrɛw la), a ma kɛ politiki kunw kosɔn i n’a fɔ bɛ kɛ tuma caman na, nka a tun bɛ bonya min lase laadalakow ma. Toscan ye tiɲɛ na kan ye Dante Alighieri, Petrarch ani Boccaccio, minnu jatera Itali sɛbɛnnikɛla ŋana saba ye cɛmancɛla waati labanw na, ye kan min sɛbɛn. O fana ye Florence dugu kan ye, min tɔgɔ bɔra a ka fɛn dilanni cɛɲi n’a ka tariku ɲɛtaa fɛ. O la, a tɛ kabako ye ko Italikan tun ye diɲɛ kan ye kabini waati jan laadalakow ni seko ni dɔnko la, ani ko Erɔpu kanw bɛɛ daɲɛgafe bɛ Italikan daɲɛ caman mara (kɛrɛnkɛrɛnnenya la dɔnkilida la, minnu yɛrɛ bɛ kan wɛrɛw la i n’a fɔ Zapɔnkaw).

Nka, Italikan daɲɛgafe sariyaw bɛɛ ma sigi sen kan fo Renaissance, ni Pietro Bembo ka kanko sinsinni ye, Venetian dɔnnikɛla min ye jɛkafɔ kɛ ni Alde Manuce ye, min ye hakilina jɔnjɔnw sigi kɔnɔ.

Italikan fɔcogo dugukolo kan diɲɛ kɔnɔ.
# Cema Amerika

**Cɛma Amerika** (Espanyikan: **Centroamérica** walima **América Central**) ye Amerikaw ka cɛma dugukolo ‎yɔrɔ ye . Saheli Amerika worodugunu don min b’a tugun Worodugu Amerika la worodugukoron.‎

|  |  |
| --- | --- |
|  | Cema Amerika |
| Belize • El Salvador • Gatemala • Honduras • Kosta Rika • Nikaragwa • Panama |
# Ameriki saheliyanfan fɛ

**Ameriki Saheli**, Espankan  :*América del sur* Modèle:Refn ye farafinna ye Ameriki ani mɔgɔ caman b’a jate, k’a sababu kɛ laadalakow danfara ye, Ameriki farafinna belebeleba dɔ. A bɛ Tɛmɛ ni ' kɔnɔna ye a worodugu-yanfan fɛ, o la a bɛ a ka mara fanba To saheli- kɔnɔna na .

A bɛ Atlantik Kɔgɔji ni Pasifiki Kɔgɔji cɛ, minnu bɛ kɔrɔn ni Tlebi dancɛ dancɛ, ka sɔrɔ Karayibu Kɔgɔji bɛ Worodugu ni Antartiki Kɔgɔji a Saheli dancɛ dancɛ. a ni Ameriki Worodugu cɛ sirilen don ni marabolo dancɛ fitinin ye min bɛ Cɛma Ameriki jira . Ameriki Saheli ye dugukolo yɔrɔ ye min ka surun Antartiki la, ka tɛmɛ Drake tɛmɛsira fɛ saheli fɛ. A bonya ye bam2 miliyɔn 18,2 ye, o kɔrɔ ye ko 42,9Modèle:Esd % Ameriki gun kan ani 13,0Modèle:Esd % dugukolo wulilenw na, wa a sigilen bɛ 6,5Modèle:Esd % diɲɛ jamanaden hakɛ la .

Ameriki saheliyanfan ye jamana tan ni saba ye minnu bɛ u yɛrɛmahɔrɔnya : Arzantine, Bolivi, Berezil, Sili, Kolonbi, Ekuwatɔrɔ, Guyana Paraguwe , Peru , Suriname , Trinite ani Tobago , Uruguay, Venezuela, ani Faransi ni Faransi Guyana ani dependenci duuru minnu bɛ bɔ jamana wɛrɛw la. Berezil bɛ jamanaden tilancɛ ɲɔgɔn sɔrɔ ani sɔrɔko sɔrɔta o mara la.

Jamana minnu bɛ dancɛ bɔ Karayibu Kɔgɔji la olu ye: Kolonbi, Venezuela, (hali ni Trinidad ni Tobago bɛ don a la tuma caman na bawo a bɛ farafinna gun kan ), Guyana, Suriname, fana Franse Guyana, min ye jamana kɔkan mara ye Faransi, Aruba, Curaçao ani Bonaire gun min ye Hollande masaya ta ye ; u bɛɛ lajɛlen bɛ wele ko Ameriki Saheli Karayibu, k’a sɔrɔ Arzantine, Sili, Paraguwe ani Uruguay bɛ kɛ Saheli Kɔnɔ ye, farafinna kɔnɔ mara min bɛ dɔn ni ɲɛnamaya kɛcogo ɲuman ni yiriwali sariyaw ye minnu ka bon kosɛbɛ ni i y’a suma ni Latin Ameriki tɔ tɔw ye. Kolonbi ani Venezuela, ka fara u ka kɛli kan Karayibu mara la, olu fana bɛ ɲɔgɔn fɛ ni Bolivia, Arzantine, Chili, Ekuwatɔrɔ ani Peru ye Andes jamana na.

Modèle:Siglo fo Modèle:Siglo daminɛ na  Ameriki Saheli fanba tilalen don koloni minnu maralen don kosɛbɛ Espaɲi ani Pɔrtigal, o kɔfɛ koloni dɔ kɛra Angletɛri, kelen ye Faransi ani dɔ wɛrɛ ye Hollande, min kɛra Repibilikiw ye, n’a ma fɔ Franse Guyana min jiginna ka kɛ Franse Kɔgɔjida Minisiri ye (Erɔpu jamana kɔkanna mara) ani Falkland gunw ani a kɛrɛfɛ gunw. Hali ni sisan dancɛ min bɛ Ameriki Saheli ni Cɛma Ameriki, o sigilen bɛ layini miirilen dɔ kan Darien kungo kɔnɔ, Panama kanal jɔli kɔfɛ de la nin jamana in y’a daminɛ ka jɛ ni Cɛma Ameriki ye Angilɛ-Saxon kunnafonidilaw fɛ. A laban na san 1955, Panama kɛra Cɛma Ameriki jamana dɔ ye dugukoloko siratigɛ la, nka a bɛ tariku ni laadala jɛɲɔgɔnyaw mara ni Ameriki Saheli ye. Nin farafinna mara in, min fanba bɛ saheliyanfan fɛ, a bɛ danbɔ worodugu fɛ ni Karayibu Kɔgɔji ye, kɔrɔn fɛ ani saheli fɛ ni Atlantik Kɔgɔji ye, ani tlebi fɛ ni Pasifiki Kɔgɔji ye. A bɛ daminɛ Panama ni Kolonbi dancɛ la ka taa Cape Horn (Chile).
# Kosta Rika

**Kosta Rika**, madɔnnen **Kosta Rika ka Fasojamana** (Espaɳikan: Costa Rica walima República de Costa Rica) ye jamana ye Cema Amerika, a bɛ danbɔ ni Nikaragwa saheli, Panama kɔrɔn ani worodugu, Pasifik Kɔgɔji tlebi worodugu ani Karaibu Baji kɔrɔn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Cema Amerika |
| Belize • El Salvador • Gatemala • Honduras • Kosta Rika • Nikaragwa • Panama |
# Karayibu Ji

**Karayibu Ji** ye kogoji min be Atlantik Kogoji kono a be Tlebi Dugukolotilance futenici kan (tropics) k' i digi kataa Amerika dugukolofiri fan fe, ka Koron Atlantik Kogoji too sahelikoron ani Meksiko Jikori saheiltlebi.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Karayibu |
| Ayiti • Aruba • Bahamasi • Barnadosi • Curasao • Grenada • Jamaika • Kuba • Sin Lusia • Sin Vinsan ani Grenadiniw • Trinidi ani Tobago |
# Ntigiɲɛ

Ntigiɲɛ
**Ntigiɲɛ** (Ingliz: *ants*)ye sigi finɲanma ye min bɛ Formisida bɔnda la ani jatakoli ni diden bɛɛ ye bɔnda kelen fenw ye. o Kataa san milion 110 ani milion 130 ɲwancɛ, ntigiɲɛ bɔra jatakoli la. A suguya cayara jiri feeretaw bɔlen kɔ. Bii bi in na, ntigiɲɛ sugu bɛse kataa 12000 kabla 14000 la. U bɛ dɔn jona n'u tulu ye ani cɛmala misinya.
# Jakuma

*Cet article est une ébauche. Vous pouvez partager vos connaissances en le modifiant.*

*Este é um esboço. Você pode ajudar a Wikipédia expandindo-o.*

Jakuma fitini bɛ Sibi kɔnɔ.
Jakuma
**Jakuma** (*Felis catus* wala *Felis silvestris catus*) yɛ sokɔnɔbagan yɛ.

## Kɔkan sirilanw

* *Felis silvestris catus*