Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# သမုဒ္ဒရာႏ

ကမ္ဘာႏလောင်း သမုဒ္ဒရာႏတန် ၅ ဖြုံႏတောမ်ႏ အကူအနားအရမ်ꩻ
 ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သမုဒ္ဒရာရေကို Animation ဖြင့် ပြထားသော မြေပုံ။ ကမ္ဘာကိုလွှမ်းခြုံထားသော ရေထု သို့မဟုတ် တကမ္ဘာလုံးနှင့်ဆိုင်သော သမုဒ္ဒရာကို ဒေသအချို့အနေဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပစိဖိတ်၊ အတ္တလန္တိတ်၊ အိန္ဒိယ၊ အာတိတ် နှင့် တောင်ပိုင်းသမုဒ္ဒရာ ဟူ၍ ၅ ပိုင်းခွဲခြားထားပြီး နောက်ဆုံး ၂ ခုကို တစ်ခါတစ်ရံ ပထမ ၃ ခု ထဲတွင် ပေါင်းစပ်ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
**သမုဒ္ဒရာႏ** (အိန်းကလေတ်: Ocean, ဂရိစခါ: Ωκεανός Okeanos (Oceanus)) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထီပင်ႏလယ်ႏ အဓိက ထီနမ်းအခြုံဒျာႏတဲင် ဟုဲက်ဒရိုသဖီးယား(Hydro Sphere) ကဟဲ့ꩻဒါႏ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ ထီဖုံႏကာႏကအဝ်ႏ အဓိကအကွို့ꩻအခဝ်ဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏမဲ့ငါ (၇၁%) (အရမ်ꩻအနေႏ စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၆၁ သန်း/ စတုရန်းမဲင်ႏ ၁၃၉ သန်း) ရပ်နဝ်ꩻ သမုဒ္ဒရာႏယဟန်ႏတောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏ ကဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏထီနမ်းဖုံႏ ဒို့ꩻတခြို့ခါꩻဒျာႏသွူ။ သမုဒ္ဒရာႏဒေႏသကို ပုင်ႏမဲဉ်ႏ တသာႏဆိုမ်ဓာတ် အဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻ ၁၀၀၀ ပွန်းနဝ်ꩻ ၃၅ ပွန်းရပ် မွေးတဝ်းလဲ့ (၃.၅%)ရပ် နဝ်ꩻသွူ။ ပင်ႏလယ်ႏထီကို တသာႏဆိုမ်ဓာတ် အဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻ ၁၀၀၀ ပွန်းနဝ်ꩻ ၃၀-၃၈ ပွန်းရပ်သွူ။

## ကမ္ဘာႏသမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ

ကမ္ဘာႏလောင်း သမုဒ္ဒရာႏတန် (၅)ဖြုံႏနဝ်ꩻ တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဝ်ႏခေါ်ဝင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ တမွေးတဝ်းတဲင် တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဝ်ႏစပ်ဆွိုင်ꩻ သွုပ်ချာငါဒျာႏဝင်ꩻသွူ။ ယဟန်ႏ တွိုက်တန်ဖုံႏ အဝ်ႏခါႏထိုꩻဒါႏနဝ်ꩻ တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ ဆွိုက်ချာငါဝင်ꩻဖေႏကယိုꩻတဲင် ထွားသွူ ဟံႏဟာႏကောင် အဆေ့ꩻသွတ်ꩻခင်ႏလမ်းတွော့ꩻ အဝ်ႏခူႏဖေႏနေး မောင်းရောင်ꩻတန်တူးမြောင်းဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းအဝ်ႏ အတ်တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာႏ ဆွိုက်ကာႏလွေꩻ အေင်ဒိယသမုဒ္ဒရာႏ ဖေႏကယိုတဲင် ခူႏခါꩻဖေႏ သူးအဲက်ရောင်ꩻတန်တူးမြောင်း၊ အဝ်ႏ အတ်တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာႏ ဆွိုက်ကာႏလွေꩻ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏ ဖေႏကယိုꩻတဲင် အဝ်ႏခူႏမာꩻခါꩻဖေႏ ပနားမားရောင်ꩻတန်(တူးမြောင်း)နဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏတန် (၅)ဗာႏနဝ်ꩻ တယ်ႏအတန်သွတ်ꩻ ရဲဉ်ႏလွေꩻဖေႏအပေႏသွတ်ꩻနေး အဝ်ႏလ့နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻသွူ-

* ၁- ပသိဖိတ် သမုဒ္ဒရာႏ
* ၂- အတ်တလန်တိတ် သမုဒ္ဒရာႏ
* ၃- အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ
* ၄- အခဝ်နဝ်(အာတန်တိက) သမုဒ္ဒရာႏ
* ၅- အာတိတ် သမုဒ္ဒရာႏ ဖုံႏဒျာႏသွူ။

## အလျား

## ထီတေက်ꩻနျꩻအာႏ

## အာႏကွိုꩻ
# ရူပဗေဒ

**ရူပဗေဒ** (အဲင်းကလေတ်: Physics) အဲန်ႏကလေက်လိတ်ဖြုံႏ "Physics" ယို အောဝ်ႏဂရိ စခါသားလိတ် အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻ ထာꩻသေပညာႏ ပွိုင်းဝွို့တုမ်ႏ ထာꩻဖဝ (သဘာဝဆိုင်ရာ အသိပညာ) φυσική (ἐπιστήμη), romanized: phusikḗ (epistḗmē), lit. တုမ်ႏယင်း "ထာꩻဖဝ (သဘာဝ)" φύσις phúsis ကိုဖျော်လွဉ်၊ *phúsis* အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻ "သဘာဝ" သွူ။

ရူပခရာႏ နမူႏနာႏ တစူးတစိ
ရူပခရာႏယို ထွာဒျာႏ ထာꩻဖဝတရာꩻ သိပ္ပံ သိပ္ပပညာႏသွူ။ စက္ကျဝဠာႏ ထာꩻခြိုꩻအထျနောဝ်ꩻ တမုဲင်ꩻ၊ ထာꩻခြိုꩻစားနောဝ်ꩻ တဗာႏတုမ်ႏတဗာႏ အအားအောဝ်ႏတလူႏဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ အအောဝ်ႏပွိုင်းဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻထွူ အဆုဲင်ꩻသွတ် အထွာမုဲင်ꩻ စတဲင်လိုꩻသီးကစမ်ႏစဲႏ ထောင်လွဉ်ꩻဒါႏထာꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻ ရူပပညာႏ။

ရူပပညာႏယို ထွားလွူꩻ ထာꩻနမ်းအောဝ်ႏ တွမ်ႏယင်း အရုဲင်ꩻထာꩻဖုံႏ။ ခင်ႏလမ်း၊ ခိန်ႏခါႏ (time) ယိုတဲ့ထွားလွူꩻနေနေ။ အာႏတောင်ႏတာႏ (energy)၊ အာႏ၊ ထာꩻခြိုꩻ ဝတ္ထု ၊ ယင်း တျာႏယို ထွာဒျာႏရူပပညာႏသွူ။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻရုမ်ꩻ (ဒေါ့ꩻယွဲးတဝ်း)နောဝ်ꩻ ထာꩻထွားလွူꩻ နီသွဉ်းသီးအထျꩻအသောင်ကို ကားကအောဝ်ႏ ထာꩻဖဝ (သဘာဝ)ယို ထွာဒျာႏ ရူပခရာႏ။

ဂဏန်ꩻလုဲင်ꩻပညာႏ သင်္ချာ ယိုထွာ ရူပခရာႏငေါဝ်းသꩻဆွော့ꩻ မတ်ဝင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ။
ရူပ ပညာႏ အောဝ်ႏနီစား၊ ရူပခရာႏစင်စင် (pure physics) တုမ်ႏယင်း ထွဉ်ႏအမ်ႏခရာႏ ရူပ ပညာႏ (applied physics)၊ ယဖြာꩻနဝ်ꩻရိုꩻ pure science တုမ်ႏ applied sciences သွူ။ လိုꩻကထွားလွူꩻ ရူပခရာႏသားတဲ့ အောဝ်ႏနီခေါဝ်နေနေ၊ တခေါဝ်နောဝ်ꩻဟဲ့ꩻ တီအိုရီ (theory) ရူပခရာႏ ပညာႏသျှင်ႏ၊ အောဝ်ႏကုဲင်တစားနောဝ်ꩻ ရိုꩻ စူမော့ꩻ ရူပခရာႏ ပညာႏဗွေႏ။ အဲးလဘတ် အိန်းစတိန်း (Albert Einstein) ယို တီအိုရီ ရူပခရာႏ ပညာႏသျှင်ႏ တာဖြာꩻ။ အရီးသွတ်ꩻ စူမော့ꩻ ရူပခရာႏ ပညာႏဗွေႏဖုံႏအာကို အမဉ်တန်တဖြာꩻနဝ်ꩻ အာခီမိဒိသွူ။

## ထူႏတောမ်