Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ထီဝခေတ်

An artist's impression of ice age Earth at glacial maximum.
**ထီဝခေတ်** (အိန်းကလေက်: Ice Age) ထီဝစိုး ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခိန်ႏညဆွာꩻ တလꩻလို့ဗာႏတဝ်းဒွိုန်း ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ငါခိုႏ အလျားခိန်ႏ ကာႏလဒျာႏသွူ။ အခိန်ႏနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏတွိုက်တန်ဖုံႏလောင်းယို ထွာဒျာႏ ထီဝဖုံႏ၊ ထီဝနမ်းဖုံႏတောမ်ႏ အမလင်(apline) ထီဝခြုံးတန် (galciers)ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ အဝ်ႏတန်ကျာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏပထဝီႏကာႏလ အတဲက်အလꩻ ကမ္ဘာႏ အကြဲင်ႏမော့နဝ်တောမ်ႏ အကြဲင်ႏမော့ထင်ꩻဖုံႏကို ထီဝနမ်းဖုံႏ မိဉ်ႏအဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့နဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ ထီဝခေတ်သွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ ဟံႏပထဝီႏကာႏလအလꩻ ဟဲ့ꩻထီဝခေတ်လဲ့ လꩻဒျာႏသွူ (ပွိုးစွဉ်ႏ ဂရဉ်းလဲဉ်းတောမ်ႏ အာတန်တိက ကိုနဝ်ꩻ ထီဝခြုံးတန်ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတွိုႏကယိုခါနဝ်ꩻသွူ)။

The glacier of the Geikie Plateau in Greenland.
ယဟန်ႏနဝ်ꩻအဝ်ႏရိုꩻဒျာႏ "ထီဝခေတ်"နဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ ကအဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ဒါႏ အမေႏရိကတွိုက်ထင်ꩻ တောမ်ႏ ဥရောပတွိုက်ဖုံႏကျာꩻ အခိန်ႏကာႏလဒျာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့အဝ်ႏသွူ။ ငဝ်းရိုꩻနဝ်ꩻအလꩻ "ထီဝခေတ်"နဝ်ꩻ အရမ်ꩻအနေႏ ထွာဒျာႏ ကထွူꩻထိုꩻလဲဉ်း ပွိုင်းလဲင်ႏကရီးစခါ လꩻလဲဉ်းအနေင်ႏပေါင်ꩻ (၂၀ဝ၀ဝ)နေင်ႏရပ်ဒျာႏသွူ။ ပွိုင်းလဲင်ႏစခါ ကထွူထိုꩻလꩻလဲဉ်းအနေင်ႏပေါင်ꩻ (၁)သန်းရပ်ကိုနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏအခဝ်ထင်ꩻ တဗာႏလုမ်းနဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ခါꩻလို့ဒျာႏသွူ။ ခိန်ႏနဝ်ꩻခါ ကမ္ဘာႏဟံႏယို ပွိုးတမုဲင်ꩻ အခွꩻကအာဗာႏထာꩻနဝ်ꩻတဲ့ ပညာႏသျင်ႏသီး တသေစဲင်းတဝ်းဒွိုန်းအဖြေႏသွူ။ ထီဝခြုံးတန်ဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအခဝ်ထင်ꩻ ကွဲးလင်ꩻနဝ် လဲင်ႏစိꩻစိꩻတဲင် ခိန်ႏနဝ်ꩻခါ ထီဝကဒို့ꩻတခြို့ဒါႏ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစွောန်ႏ စတုရန်းမဲင်ႏ (၈)သန်းရပ်သွူ။ ခိန်ႏနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ "ထီဝခေတ်"နေနေသွူ။

"ထီဝခေတ်" ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ အခိန်ႏဒွောင်ႏ၊ ခွꩻသန်မွေးသွူ။ ထီဝဖုံႏလဲ့ လင်ꩻနဝ်စွစ်ꩻလီဖတဲင် အမေႏရိကထင်ꩻ ကနေဒါခမ်းထီတခမ်းလွုမ်းတောမ်ႏ မစ်စစ်စမီခြောင်ခါႏ အခဝ်ခိုႏ၊ အာသျတွိုက်ခဝ်ထင်ꩻ ရသျားခမ်း အခဝ်ခိုႏ တခဝ်လွုမ်းလဲ့ ထီဝဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့လို့ခါꩻဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻအကို ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ တဆင်ႏလျား တဆင်ႏခွꩻ ဥတုဖုံႏ ဆင်ႏဆင်ႏအဝ်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏ မိဉ်ႏလျားလွဉ်နဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ ဆွတ်ꩻထင်ꩻချာယင်းတဲင် ကရီးခါ ထီဝခြောင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထာꩻအီႏဖုံႏ ဒွေါ့ꩻလွဉ်တဲင် ထာꩻသောင်ꩻသားတရိစ္ဆာန်ႏဖုံႏလဲ့ လွေꩻထိုမ်ႏအံႏအုံခိုႏရောင် အရပ်ထင်ꩻနဝ်ꩻကိုသွူ။ တဆင်ႏ ရာႏသီးဥတု ခွꩻလွဉ်ချာတဲင် ထီဝဖုံႏလဲ့ လင်ꩻနဝ်ꩻချာယင်းသွူ။ တဆင်ႏ ဆွတ်သဲင်ꩻထင်ꩻ၊ တဆင်ႏ လင်ꩻနဝ် ကအဝ်ႏထွာဒါႏ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လွိုးထွာလဲဉ်း လစ်ငတ်ꩻလဲင်ႏရပ်နဝ်ꩻသွူ။ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏ ကထွာဗာႏ အစွိုးစွိုးနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ စဲင်းစဲ့အဖြေႏတဗာႏ တမော့ꩻတဝ်းဒွိုန်းသွူ။

သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏသားယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏရိုꩻဒျာႏ နီလိုꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏအုံဒါႏခေတ်ယိုတဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထီဝခေတ် အခါႏဒျာႏအကျောင်ꩻ မိဉ်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻတနီꩻခါ နေင်ႏပေါင်ꩻမိဉ်ႏညဆွာခိန်ႏကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတုဖုံႏ အီႏခွꩻလွဉ်ချာယင်း ထီဝဖုံႏလဲ့ အီႏဒို့ꩻတခြို့ချာ ကမ္ဘာႏဟံႏနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏယွုမ်းနေနေသွူ။ ပွိုးစွောန်ႏ ထီဝခေတ် တစိုးတောမ်ႏတစိုးခါႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏညဆွာꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻ (၅)သိန်ႏနေင်ႏရပ် တွက်ကိန်းအလꩻတဲင် ယဟန်ႏသားနဝ်ꩻ အဝ်ႏယွုမ်းအံႏဒျာႏ ထာꩻယူႏကီနဝ်ꩻသွူ။ ထီဝနမ်း ထီဝကောင်ဖုံႏ အထီမိဉ်ႏစွုမ်းသွူနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻလင်ꩻလွေꩻ ထာꩻဖွိုႏထာꩻပြင်ႏကိုတဲင် ထွာလွဉ် ထီနောင် ထီခြောင်ဖုံႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ထီကိုကပါလင်ꩻလွဉ်ꩻဒါႏ ထာꩻအီႏဖုံႏ လုံးသုဲင်ꩻဖုံႏလဲ့ လဲဉ်းလွေꩻစွစ်ꩻစဲစ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ တထွောင်းတစိꩻစိꩻတဲင် ထီဝနမ်းယိုနဝ်ꩻ မာꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏနွောင်ꩻအာမွေး ကမ္ဘာႏဟံႏ မဲ့ငါခိုႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဝေင်ꩻဖာပွန်

| ဝေင်ꩻဖာပွန် ဖးဖူဝ့ၢ်ဖိ |
| --- |
| ဝေင်ꩻ |
|  |
| ဝေင်ꩻဖာပွန်မျန်မာခမ်းထီဟံႏပုင်ႏကို ဝေင်ꩻဖာပွန် |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| ခမ်းထီ | မျန်မာခမ်းထီ |
| ခမ်းနယ်ႏ | စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏ |
| ခရုဲင်ႏ | ဖာပွန်ခရဲင်ႏ |
| ဝေင်ꩻနယ်ႏ | ဝေင်ꩻနယ်ႏဖာပွန် |
| ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ | ၅၀၉ ပေ (၁၅၅ မီတာ) |
| လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (၂၀၁၄) |
|  • ဝေင်ꩻကို | ၂,၀၀၀ |
| အခိန်ႏအွိုင်ꩻ | မျန်မာအခိန်ႏအွိုင်ꩻ (UTC+6:30) |

**ဝေင်ꩻဖာပွန်** (အိန်းကလေတ်: Papun) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီအခဝ်ဒေါမ်၊ စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏ၊ ဖပွန်ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဖာပွန်ကို ထုဲင်ꩻခမ်းကူထျꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻဖာပွန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခရဲင်ႏဝေင်ꩻတန်တဲင် ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻဖာပွန်ကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ အဖြာꩻ ၂,၀၀၀ ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ စောက်ꩻခွိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏအုံသော့ꩻအာသွတ်ꩻတဲင် ဖြဝ်ꩻယွန်ꩻ၊ မန်း၊ မဲင်ꩻ စတဲင် တောမ်ႏလိုꩻမျိုꩻအလင်ဖုံႏ အဝ်ႏအုံသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။

ကရီးခါနဝ်ꩻ ပါဒျာႏ တနင်္သာရီတွိုင်ꩻ ခြုံꩻခရဲင်ႏကိုတဲင် ထွာဒျာႏ ခရဲင်ႏရွမ်ꩻအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ တွိုႏခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၄ ဗာႏ ထွိုင်ႏအွောန်ႏထွော့ခေါ်လွေꩻ စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏနဝ်ꩻမꩻ ခြုံꩻခရဲင်ႏလဲ့ ထဲမ်သော့ꩻလွေꩻညီꩻပါ စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုသွူ။ ဖာပွန်နယ်ႏနဝ်ꩻ အဲင်းကလေက်ဗိတိသျစိုးကို ထွာဒျာႏ ခရဲင်ႏရွုမ်ꩻအဝ်ႏသော့ꩻဝေင်ꩻလဲ့ လိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻအာငါႏတဝ်းတဲင် ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻပေႏတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ သမ်းအဝ်ႏလွေꩻ မျန်မာ-ထုဲင်ꩻခမ်းကူထျꩻတဲင် ထွာဒျာႏ အရေꩻတန်ဒါႏ ဝေင်ꩻပေႏတဝေင်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဝေင်ꩻလားသျိုး

| ဝေင်ꩻလားသျိုး ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ |
| --- |
| ဝေင်ꩻနယ်ႏ |
|  |
|  |
| ဝေင်ꩻလားသျိုးမျန်မာခမ်းထီဟံႏပုင်ႏကို ဝေင်ꩻလားသျိုး |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| ခမ်းထီ | မျန်မာခမ်းထီ |
| ခမ်းနယ်ႏ | ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ |
| ခရုဲင်ႏ | လားသျိုးခရဲင်ႏ |
| ဝေင်ꩻနယ်ႏ | ဝေင်ꩻနယ်ႏလားသျိုး |
| ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ | ၈၃၆ မီတာ (၂၇၄၃ ပေ) |
| လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း (၂၀၁၄) |
|  • ဝေင်ꩻကို | ၁၇၄,၃၃၅ |
| အခိန်ႏအွိုင်ꩻ | မျန်မာအခိန်ႏအွိုင်ꩻ (UTC+6.30) |

**ဝေင်ꩻလားသျိုး** (အိန်းကလေတ်: Lashio) (မန်း: လားရှိုးမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ၊ လားသျိုးခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏလားသျိုးကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻတဖြိုင်ႏဒျာႏသွူ။ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်ထင်ꩻတာႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻတောမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻလားသျိုးကိုသွူ။ ဝေင်ꩻလားသျိုးနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ-အာသီယံ တဖူꩻတန်လောင်းတဲင် စီꩻပွာꩻရေꩻအလꩻ အဝ်ႏဗော့ꩻဒျာႏ ခယ်ႏခမ်းကူ မူသယ်ထျꩻတဲင် ပသာထန်ႏကွန်ႏ သွင်ꩻနွို့ကွန်ႏဖုံႏ အဝ်ႏသွုပ်သံႏတောမ်ႏ ခမ်းကိုခမ်းထန်ႏတဲင် အမဉ်ꩻတန်နဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻလားသျိုးထျꩻနဝ်ꩻ သမ်ဖော်ꩻကျောင်ႏကွင်ꩻတဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဝေင်ꩻတီးတေင်

| ဝေင်ꩻတီးတေင် ဝေင်ꩻတဲဒိမ် |
| --- |
| ဝေင်ꩻ |
| တီးတိန်မြို့, Tedim |
|  |
|  |
| ဝေင်ꩻတီးတေင်မျန်မာခမ်းထီဟံႏပုင်ႏကို ဝေင်ꩻတီးတေင် |
| ကိုဩဒိနိတ်: ﻿ / ﻿ |
| ခမ်းထီ |  မျန်မာခမ်းထီ |
| ခမ်းနယ်ႏ |  ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ |
| ခရဲင်ႏ | ဖလန်းခရဲင်ႏ |
| ဝေင်ꩻနယ်ႏ | ဝေင်ꩻနယ်ႏတီးတေင် |
| ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ | ၃,၇၁၁ ပေ (၁၁၃၁ မီတာ) |
| လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း  |
|  • လိုꩻမျိုꩻ | ချင်ꩻ(သို/သိုမီ) |
|  • ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းအံႏ | ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ |
| အခိန်ႏအွိုင်ꩻ | မျန်မာအခိန်ႏအွိုင်ꩻ (UTC+6.30) |

**ဝေင်ꩻတီးတေင်** (ဒေႏသခံႏချင်ꩻဘာႏသာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻသုင်ꩻဒျာႏ **တဲဒိမ်**) (အဲင်းကလေတ်: Tedim) (မန်း: တီးတိန်မြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻ၊ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်တွို့ꩻထင်ꩻ၊ ဖလန်းခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတီးတေင်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ မျန်မာ-အေင်ဒိယခမ်းကူထျꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻတီးတေင်နဝ်ꩻ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ထွာဒျာႏ ဒုတိယအတန်သွတ်ꩻ ဝေင်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ အဓိကပေါက်(ရပ်ကွက်)အဝ်ႏ (၄)ပေါက်တဲင် နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ Sakollamပေါက်, မျို့မပေါက်, Lawibualပေါက် တောမ်ႏ Leilumပေါက်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအကို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သို/သိုမီချင်ꩻလိုꩻမျိုꩻဖုံႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ