Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# အေပီ ၉

**အေပီ (၉)** (အိန်းကလေတ်: April 9) **အေပီ(၉)**နီꩻနဝ်ꩻ ဂရီဂေါရီးယန်းပျက္ခဒိန်ႏအလꩻ နေင်ႏတနေင်ႏအကို ထွာဒျာႏ မွူးနီꩻ(၉၉)နီꩻမျောက် မွူးနီꩻတနီꩻဒျာႏသွူ (မိဉ်ႏတော် မွူးနီꩻထပ်ဒါႏနေင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်(၁၀၀)နီꩻ) ။ နေင်ႏယိုတနေင်ႏ ဖေႏကလို့နဝ်ꩻ မွူးနီꩻခြွဉ်း အဝ်ႏကုဲင်က (၂၆၆)နီꩻ သွူ။

## ထာꩻထွာဖုံႏ

## လွူးဖွာꩻသားဖုံႏ

## သီမားသားဖုံႏ

## မွူးနီꩻအုံပဆားနီꩻဖုံႏတောမ်ႏ အထွတ်အမျတ်မွူးနီꩻဖုံႏ။

## အာႏကွိုꩻ
# ပသီႏခေတ်

**ပသီႏခေတ်** (အိန်းကလေတ်: Iron Age) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻအသုင်ꩻအဆောင်ႏတခြိုꩻတောမ်ႏ စူခွုမ်ကရိယာႏဖုံႏနဝ်ꩻ တယ်ႏကမာꩻထူႏအီစတောမ်ႏပသီႏ အခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻပသီႏခေတ်(ပသီႏစိုး)နဝ်ꩻသွူ။ သမဲင်ꩻအလꩻ ပသီႏခေတ်နဝ်ꩻ ခေတ်တန်သိုမ်ခေတ် (လုံးခေတ်၊ တောင်ꩻခေတ်၊ ပသီႏခေတ်) အကို ထွာဒျာႏ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻခေတ်နဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏပထဝီႏခင်ႏလမ်းအခေႏနေႏအလꩻ ပသီႏခေတ်ယို ကထွာစဒါႏ အခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻ တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း ကွာႏအာဗိုန်ပီတဝ်းဝင်ꩻသွူ။ ပသီႏခေတ်ယို ကအီႏထိုꩻမားလို့ထိုꩻခိန်ႏ မွူးနီꩻနဝ်ꩻ အစဲင်းတဗာႏ အွောန်ႏနယ်ခါꩻ အဝ်ႏတဝ်းဒွိုန်းသွူ။

### ထွာလွဉ်စ

ယေဘုယျအနေႏ ပသီႏခေတ် ကသုင်ꩻ ထွာလွဉ်စခိန်ႏနဝ်ꩻ ဗီသီ ၂၁ ရျာꩻဗူႏကို သုင်ꩻစဒျာႏ ကမ္ဘာႏအခဝ်ကွဉ်ႏ၊ ပါသျား၊ အေင်ဒိယတောမ်ႏ ဂရိ ရပ်ခင်ႏလမ်းကိုသွူ။ ဥရောပနဝ်ꩻတဲ့ ထဲ့ဆုဲင်ꩻထဲင်းဒါႏနဝ်ꩻတဲင် ထွာဒျာႏ ဥရောပ အခဝ်ထာႏဝနဝ်ꩻ ဗီသီ ၈ ရျာꩻဗူႏတောမ်ႏ ဥရောပ အခဝ်ထင်ꩻနဝ်ꩻ ဗီသီ ၆ ရျာꩻဗူႏ ရပ်ကိုသွူ။ အာဖရိကကိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗီသီ ၁၂၀၀ ခိန်ႏကို ကထူႏသုင်ꩻစဒါႏ ဒွိုႏသုင်ꩻပသီႏအထီတခြိုꩻဖုံႏအလꩻ ယူႏရမ်ꩻလွေꩻဗာႏဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# မုဲက်ခရိုကွန်ထရိုလာ

တစ်ခုက die ကနေ Intel 8742, an 8-bit microcontroller that includes a CPU ပြေးနေတယ် 12 MHz, 128 bytes of RAM, 2048 bytes of EPROM, နှင့် I/O တူညီသောချစ်ပ်အတွင်း
ATm မုဲက်ခရိုကွန်ထရိုလာ နီဗာႏ
**မုဲက်ခရိုကွန်ထရိုလာ** (အိန်းကလေတ်: microcontroller, အဒွေါင်ႏ: MC, uC, or μC; MCU) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကွန်ပျူတာခြွိုင်းပေႏတဖြုံႏ ICသားကစ်(Integrated circuit)တဖူꩻလေပ်ရဲဉ်ႏ ကအဝ်ႏပါဒါႏ တဗာႏစားဒျာႏသွူ။ ကွန်ပျူတာယို အခေႏခံႏအဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ လော့ဂျစ်ဂိတ် ကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ တယ်ႏအွဉ်ႏသေခါꩻဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဘူလင်းအွဉ်ႏနယ်ချက်ဖုံႏယို ဒစ်ဂျစ်တယ် နယ်ꩻပညာႏလဲ့ အမွိုင်နုံꩻထိုꩻတွက်ဗျာႏချက်ထွူတဲင် အီထန်ႏနွောင်ꩻဖေႏအဖြေႏနဝ်ꩻသွူ။ နမ်းတဖြာꩻသွုံꩻတာႏ ကွန်ပျူတာဖုံႏယို စီꩻပွာꩻရေꩻထာꩻမာꩻခွင်ႏ အပီနုဲင်းကိရိယာႏသူꩻ မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာယိုလဲ့နဝ်ꩻ စက်မုꩻ ထာꩻမာꩻခွင်ႏ ထွာဒျာႏကိရိယာႏတဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာယို ကောင်းထန်ႏဖဲ့ꩻ ကအွဉ်ႏဒပ်ႏခါꩻဒါႏ Detector, Sensor တွမ်ႏ Command ဖေႏကိရိယာႏဖုံႏလဲ့ ကပသာနယ်ဖေႏဒါႏအချက်ဖုံႏ ( signal ) အာဖုံႏယို လက္ခံႏထူႏထွူတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏနဝ်ꩻထွူ အဖြေႏ ( output )ယို အာအတွိုင်ꩻ "ဝန်"ကရိုꩻ ကွန်ပျူတာ စက်ကို အဝ်ႏမာꩻထာꩻမာꩻပမာဏ ( load ) ဖုံႏယို လွောက့်ꩻနာႏထွူတဲင် အမာꩻလွေꩻဗာႏထာꩻမာꩻသွူ။

မုဲက်ခရိုကွန်ထရိုလာယို ပါဝင်ႏသော့ꩻတယ်ႏအွဉ်ႏသေခါꩻ အီလက်ထရွန်နစ်စနစ်ယို နမ်းတဖြာꩻသွုံꩻတာႏ ကွန်ပျူတာအကို အဝ်ႏပါဝင်ႏသော့ꩻ အဓိက အီလက်ထရွန်နစ် စနစ်အထွာနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ꩻဖုံႏထွူနဝ်ꩻ CPU, Memory တွမ်ႏ I/O unit ယိုလဲ့ ဒစ်ဂျစ်တယ် အီလက်ထရွန်နစ် ထွာလွဒျာႏအခဝ်အကွို့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ Program Memory လဲ့ chip ကို ညညတလဲင်ႏ NOR flash မဉ်ႏမွေးတဝ်းလဲ့ OTP ROM ပွုံႏစံႏပါ အဝ်ႏသွူ။ ကွန်ပျူတာတွမ်ႏကွာႏညာꩻချက်ယို ဟမ်းပေါင်းကီပါ အဓိကအီလက်ထရွန်နစ် ထွာလွဒျာႏအခဝ်အကွို့ꩻဖုံႏအာ စီလီကွန် chip တပျာꩻပေႏအဝ်ႏတဗာႏစီꩻအဝ်ႏတဲင် Monolithic သွုံꩻဗာႏနယ်ꩻပညာႏ အွဉ်ႏရွုမ်း တယ်ႏအွဉ်ႏသေꩻခါꩻဗာႏ ထွာနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတဲင်ခါ single chip microcontroller တဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွန်ပျူတာတဖြုံႏ အစွန်ꩻထီထင်ယိုတဲ့ နုဲင်းခွုမ်စံႏတွက်ချက်နွောင်ꩻမွေး bit အထျꩻအဝ်ႏဒျာႏ အဆေ့ꩻအအာလောင်းနဝ်ꩻသွူ။ ညဟန်ႏနဝ်ꩻ မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာဖုံႏယို အစွန်ꩻထီထင်အဝ်ႏနွောင်ꩻမုꩻလဲ့ 4 bits ယို အခွုမ်မာꩻလွေꩻလွဒျာႏသွူ။ clock rate အလဲင်ႏနွုံꩻယိုနဝ်ꩻ 4KHz အဝ်ႏသွူ။ ပါဝါအသွုံꩻလွေꩻမုꩻနဝ်ꩻ မီလီဝပ် အဆေ့ꩻဖေႏ အဝ်ႏသွူ။ Data information တဗာႏယို Digital 4bitd တဲ့ စံနွုံꩻမာꩻငါ တွက်ဗျာႏချက်ဖေႏနွောင်ꩻအစွန်ꩻ အဝ်ႏသွူ။ ကွန်ပျူတာမုꩻကို 8 bits, 16 bits, 32 bits, 64 bits စတဲင် အခွုမ်မာꩻလွေꩻနွောင်ꩻမုꩻစွန်ꩻထီ တန်ထိုမွေးသွူ။ မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာယို စက်မုꩻယန္တယာႏတန်ဖုံႏတဲင် အဒပ်ႏဖေႏဗာႏ နုဲင်းစက်ယန္တယာႏတန်ဖုံႏ ထာꩻမာꩻခွင်ႏ ဆောင်ႏရွက်မုꩻယို ပေါင်းလွိုပိုႏ စွန်ꩻထီ ဖေႏကထင်လွဉ်ဗာႏသွူ။ နုဲင်းယင်း ခွမ်ꩻလာꩻပသျူႏစက်၊ ဖေႏအလျားစက်၊မိတ္တူႏကူꩻစက် တွမ်ႏ လိုꩻပေႏခွုမ်ပဆိုးခရာႏ စက်ရွုတ်ဖုံႏယို အဝ်ႏလွိုႏကာႏကာႏရုဲင်ꩻတသွိုးနွောင်ꩻသွူ။ ထွꩻခေတ်ဆွုမ်ႏဆံႏရေꩻ ကိရိယာႏဖုံႏ မေႏဘေꩻကာႏကွယ်ႏရေꩻစနစ်ဖုံႏအာယိုနဝ်ꩻလဲ့ ဒပ်ႏခါꩻအသွုံꩻလွေꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁

**ဖေဖော်ဝါရီ (၂၁)** (အိန်းကလေတ်: February 21) **ဖေဖော်ဝါရီ(၂၁)**နီꩻနဝ်ꩻ ဂရီဂေါရီးယန်းပျက္ခဒိန်ႏအလꩻ နေင်ႏတနေင်ႏအကို ထွာဒျာႏ မွူးနီꩻ(၅၂)နီꩻမျောက် မွူးနီꩻတနီꩻဒျာႏသွူ။ နေင်ႏယိုတနေင်ႏ ဖေႏကလို့နဝ်ꩻ မွူးနီꩻခြွဉ်း အဝ်ႏကုဲင်က (၃၁၃)နီꩻ (မိဉ်ႏတော် မွူးနီꩻထပ်ဒါႏနေင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်(၃၁၄)နီꩻ) သွူ။

## ထာꩻထွာဖုံႏ

## လွူးဖွာꩻသားဖုံႏ

## သီမားသားဖုံႏ

## မွူးနီꩻအုံပဆားနီꩻဖုံႏတောမ်ႏ အထွတ်အမျတ်မွူးနီꩻဖုံႏ။

## အာႏကွိုꩻ
# အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ

| အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ |
| --- |
| အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရေအားလျှပ်စစ်အဖွဲ့အစည်း၏ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာရဲ့ အတိုင်းအတာ |
| အဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း | အာသျနဝ် တောမ်ႏ အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်၊ အာသျခဝ်နဝ်၊ အာဖရိက ခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ, အာဖရိက ခဝ်ကွဉ်ႏ တောမ်ႏ အာဖရိကခဝ်နဝ်၊ ဩသတေးလျ |
| အစွိုးအမျိုꩻ | သမုဒ္ဒရာႏ |
|  |
| အလုဲင်းသွတ်ꩻအနားဆွာꩻ | ၉,၆၀၀ km (၆,၀၀၀ mi) (တယ်ႏအာတန်တိက ဗꩻ ဘင်္ဂလားပင်ႏလယ်ႏအော်) |
| အလုဲင်းသွတ်ꩻအနားဒွေါင်ႏ | ၇,၆၀၀ km (၄,၇၀၀ mi) (တယ်ႏအာဖရိက ဗꩻ ဩသတေးလျ) |
| ထီမဲ့ငါခိုႏ ဧရိယာႏ | ၇၀,၅၆၀,၀၀၀ km2 (၂၇,၂၄၀,၀၀၀ sq mi) |
| ပုင်ႏမဲဉ်ႏအဆုံး | ၃,၇၄၁ m (၁၂,၂၇၄ ft) |
| အဆုံးသွတ်ꩻအဆုံး | ၇,၂၅၈ m (၂၃,၈၁၂ ft) (ဂျာဗား) |
| ကမ်းခြေအဆွာꩻ၁ | ၆၆,၅၂၆ km (၄၁,၃၃၇ mi) |
|  |
| ဗွော့ꩻရာꩻဝေင်ꩻဖုံႏ | အဘူဒါဘီ၊ အဲလ်ဒီလစ်၊ အေဒင်၊ ဘန်ကူလူ၊ ကျယ်နိုင်း၊ စစ်တကောင်း၊ စီလာခပ်၊ ကိုလံဘို၊ ကော့စ်ဘဇား၊ ဒမ်မာ၊ ဒါအက်ဆလာမ်၊ ဒိုဟာ၊ ဒူဗုဲင်း၊ ဒါဘန်၊ ဂျော့ခ်ျတောင်း၊ ဂျီခယူဘေဟဲလ်၊ ဟားဖင့်လ်၊ ဘူဂါဒါ၊ ဂျဒ်ဒါ၊ ခါရက်ချိ၊ ခိုချီ၊ ကာလကတ္တား၊ ကူဝိတ်၊ မနန်မာ၊ မန်ဂလို၊ မာပူတို၊ မိုဂါဒစ်ရှူး၊ မွမ်ဘာဆာ၊ မွမ်ဘိုင်း၊ မူစကတ်၊ ပါစီတန်၊ ပါးတန်၊ ပန်နာဂျီ၊ ပါ့ဖော့၊ ဖူးခဲက်၊ ဆူဒန်ဆိပ်ကမ်း၊ ပူဒူးချယ်ရီ၊ ဆားဘန်၊ ဆိုကိုထရာ၊ ထီရှူးဝနန်ထဘူရာ၊ ဗစ်တိုးရီးယား၊ နိဆားခါးပနန်၊ ရန်ႏတကုင်ႏ |
| အာႏကွိုꩻအုံနောင် |  |
| ၁ ကမ်းခြေအဆွာꩻနဝ်ꩻ တဲက်ထွားခါꩻစဲင်းစဲ့ တိတိကျကျ မွေးတဝ်းသွူသြ။ |

အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ၊ *en:The World Factbook* CIAအစွိုꩻ အွဉ်ႏထွော့ချက်အလꩻ (blue area), and as defined by the IHO (black outline - excluding marginal waterbodies).
**အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏ** (အဲင်းကလေတ်: Indian Ocean) နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏတန် (၅)ဖြုံႏအကို ထွာတတိယအတန်သွတ်ꩻ သမုဒ္ဒရာႏတဲင် အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ခါꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏခိုႏ ထီနမ်း (၁၉.၈%) စတုရန်းကီလိုမီတာ ၇၀,၅၆၀,၀၀၀ (စတုရန်းမဲင်ႏ ၂၇,၂၄၀,၀၀၀) သွူ။ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ အာဖရိက၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ အဉ်ဒိုဆုဲင်းနား သန်းဒါးကွန် တောမ်ႏ ဩသတေးလျတွိုက်၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ အာသျ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ အခဝ်နဝ် သမုဒ္ဒရာႏ တောမ်ႏ အာတန်တိကတွိုက်ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏယိုအကို အဝ်ႏဖဖြယ်ခါꩻသမ်း ဒေႏသအလွောက်ꩻ ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏကထွာဒါႏ အာရေးဗီးယား ပင်ႏလယ်ႏ၊ လာကာဒုဲက် ပင်ႏလယ်ႏ၊ ဗိဉ်းကလားပင်ႏလယ်ႏအောႏ တောမ်ႏ အန်ဒမန် ပင်ႏလယ်ႏဖုံႏ နုဲင်းယိုသွူ။

## စီꩻပွာꩻရေꩻ

အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏနဝ်ꩻ အဓိက အဝ်ႏဆွိုက်သွုပ်ခါꩻဖေႏ အခဝ်ကွဉ်ႏထာႏဝ၊ အာဖရိကတောမ်ႏ အာသျခဝ်ကွဉ်ႏဖုံႏတောမ်ႏ ဥရောပတောမ်ႏ အမေႏရိက ခမ်းထီဖုံႏ ထီပင်ႏလယ်ႏတဖူꩻရဲဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အထူꩻအနေႏ ပါသျန်းပင်ႏလယ်ႏထျတောမ်ႏ အဉ်ဒိုနီးသျားခမ်း ရေနံအောင်ကို ကထန်ႏဒါႏ ဓာတ်ထီတောမ်ႏ ဓာတ်ထီကွန်ႏကျံꩻဖုံႏ အဝ်ႏဒင်ႏတောႏလွေꩻသဲင်ꩻအီ ထီပင်ႏလယ်ႏတဖူꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန် ကအဝ်ႏအာဒါႏ အရပ်လဲ့ ထွာဒျာႏ သော်ဒီအရေးဗဗီးယား၊ အီရန်၊ အေင်ဒိယ တောမ်ႏ ဩသတေးလျအခဝ်တွို့ꩻ ဒေႏသထီပင်ႏလယ်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။ အရမ်ꩻအနေႏ ကမ္ဘာႏလောင်း ကထေထန်ႏဒါႏရေနံ ထီပင်ႏလယ်ႏကိုနဝ်ꩻ ထေထန်ႏဒျာႏ အေင်ဒိယ သမုဒ္ဒရာႏထီကိုတဲင် အဝ်ႏစွဉ်ႏ (၄၀%)နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ