Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ဝီခီဒေတာ

ဝီခီဒေတာ|  |
| ဝီခီဒေတာ ဗဟိုႏလိတ်မဲ့ငါ |
| ဝဲက်သုဲက်အစွိုးအမျိုꩻ | * အ‌‌ခေံခံႏထာꩻသေပညာႏ
* ဝီခီ
 |
| ဟော်ꩻထွားလꩻနွောင်ꩻမုꩻ | Multilingual |
| ပဲင်ႏဆဲင်ႏသား | ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း |
| ဖန်ဆင်ꩻသား | ဝီခီမီဒီယာ အစွိုꩻအဗူႏ |
| ဝဲက်သုဲက် | wikidata.org |
| Alexa အရန်း |  12,901 (November 2017)  |
| စီꩻပွာꩻရေꩻ | မွေးတဝ်း |
| ဒင်ႏမတ်ပိုင်တိဉ် | Optional |

**ဝီခီဒေတာ** (အဲင်းကလေတ်: Wikidata) ကရိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုꩻအာအမျာꩻ ကမွဉ်းဖျင်ခြပ်လျော်ꩻညီꩻဒါႏဝင်ꩻ အခေႏခံႏတောမ်ႏထာꩻသေပညာႏ ပရောစဲစ်တဗာႏဒျာႏတဲင် ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း အဝ်ႏစီႏမံႏဖန်းဖြယ်ခါꩻဒျာႏသွူ။ အင်းရေႏခါꩻဒျာႏ ဗိုန်ပီနုဲင်း ဝီခီပီးဒီးယားတဲင် ဖေႏကခွုမ်မာꩻပသာနွောင်ꩻအီ ဝီခီမီဒီယာ ပရောစဲစ်ဖုံႏအတာႏ ဒေတာအရွီးအခိုႏဖုံႏသွူ။ ဝီခီဒေတာနဝ်ꩻ ဗိုန်ပီနုဲင်းဒျာႏ ဝီခီမီဒီယာ ကောင်မွဉ်းနေနေတဲင် လောင်ႏသော့ꩻနွောင်ꩻဒျာႏ မီဒီယာဖုဲင်ဖုံႏ၊ ထွူနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻမီဒီယာဖုဲင်နဝ်ꩻဖုံႏတာႏ ဖေႏခွင်ꩻခါꩻဒျာႏ ဝီခီမီဒီယာ ပရောစဲစ်လို့လို့ဖုံႏတဲင် လွစ်လွစ်တခြင်ခြင် ထူႏသုင်ꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝီခီဒေတာနဝ်ꩻ တပန်ႏလေပ်ခွုမ်မာꩻအီဒျာႏတောမ်ႏ ဝီခီဗေ့(Wikibase) သော့ဝွဲးနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဇီဝဗေဒ

**ဇီဝဗေဒ** (အဲင်းကလေတ်: biology) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထောင်လွဉ်ꩻ ပီပီပဲ့ပဲ့ ထာꩻသꩻသားဖုံႏ ထဲင်အနမ်း၊ ယင်း အထာꩻမာꩻခရာႏဖုံႏယို ဟဲ့ꩻတောမ်ဇီဝဗေဒ။ ဘိုင်အိုလိုစီယို ဂရိငေါဝ်း၊ သက် တောဝ်းလဲ့ ထွားထောင်တွိုင်ႏပင်ႏ ဇီဝခရာႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ။ ကအွဉ်တဲမ်းစ လိတ်ဖြုံႏ biology ယိုနောဝ်ꩻ ဖြဲန့်ဆျ (French) လိုꩻခွိုꩻ အမဉ်ꩻ လမတ် (၁၇၄၄-၁၈၂၉) သွူ။

ပေါႏရိုꩻ ဇီဝထာꩻသက်သားနောဝ်ꩻ ထာꩻမွူး၊ တရစ္ဆာန်ႏ၊ ထာꩻသားဟမ်ႏလောင်း၊ ထာꩻသားထီကို ပါသော့ꩻလို့ဒျာႏ။ ထာꩻအနမ်းအောဝ်ႏကီလဲ့ အသꩻ တအဲဉ်တောဝ်းနောဝ်ꩻ နီသွဉ်းသီး အောဝ်ႏထီႏပြိုင်းဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ ထာꩻသꩻအောဝ်ႏ နမ်းအဲဉ်ထောဝ်းစားယို သိပ္ပံလောကကို ထုမ်ႏမော့ꩻတောဝ်း။ နောဝ်ꩻမꩻ နီသွဉ်းသီး ကသေငါꩻဒါႏ ဇီဝယို တုမ်ႏအယောင်ꩻနမ်း ဖꩻခေါ်ဝင် ဒါႏတောဝ်း၊ အောဝ်ႏပွိုင်းလွဒျာႏဝင်ꩻသွူ။

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| သေ့ꩻဘဲတ္တီးရီးယား၊ ထာꩻသား၊ ထာꩻမွူး ယောင်ꩻဆျောဝ်ႏ (ပုံရိပ်) (ဖဲ့ꩻကီ: *en:E. coli* ဘဲတ္တီးရီးယားတုမ်ႏ en:gazelle) (ဖဲ့ꩻလ: Goliath beetle ယင်း en:tree fern) |

ဇီဝခွဉ် (လက္ခဏာ) ၅ ခွဉ်

**၁။ ပရိုတိုပလာသမ် (protoplasm)**

ထာꩻမွူး၊ တုမ်ႏယင်း တရစ္ဆာန်ႏဖုံႏ နမ်းယာႏယို ထွူတုမ်ႏ သဲးလ် (cells) ဖုံႏ။ အွိုး သဲးလ်ဖုံႏအကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻသက်သားပေႏ အမဉ်ꩻ ပရိုတိုပလာသမ် အောဝ်ႏမွန်။ ထာꩻသားပေႏယိုဖုံႏ မဉ်ႏအဲန်ထောဝ်းနောဝ်ꩻ ဇီဝ ထွာလွဉ်ဒါႏတောဝ်းသွူ။

**၂။ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻ (မျိုးပွားခြင်း)**

ပေါႏရိုꩻလဲန်း ဇီဝ ထာꩻသက်သားနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻဒါႏ၊ အောဝ်ႏအခြွီ လွူးလီလင်ꩻယင်း အစွိုး ဒါႏသွူ။

**၃။ ကြုဲင်းချာငါထာꩻ (ရွေ့လျားခြင်း)**

ပေါႏရိုꩻ ကြုဲင်းချာငါထာꩻ၊ ရုဲင်ꩻထာꩻ မဉ်ႏဒါႏယိုနောဝ်ꩻ ရမ်ꩻလꩻ ထာꩻယိုအသꩻအောဝ်ႏ။ မဉ်ႏထွားနုဲင်းထီခြောင်ကို ထီဖုံႏယို ရိုꩻအရုဲင်ꩻထာꩻ ဒါႏကီလဲ့ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻ ဒါႏတောဝ်း၊ ပရိုတိုပလာသမ် ပါတောဝ်းတဲင် ထီယို ထာꩻသက်သား မွေးတောဝ်းနေား။ ထာꩻမွူးဖုံႏနောဝ်ꩻ တန်ထိုဒါႏတဲင် ရုဲင်ꩻကီနေး၊ သွီႏမွူး (နွယ်ပင်) တဲ့ရုဲင်ꩻရုဲင်ꩻဒျာႏ။

**၄။ ဇီဝယောင်ꩻ အထွာ၊ အကုဲင်**

အောဝ်ႏအပေႏ တန်လွဉ်၊ အောဝ်ႏအဆာ ဟောဝ်ချာလွဉ်ယို အထွာ။
သက်ထွိုင်ႏတန် အထွာဖုံႏ ကွဲးယယထိုꩻတဲင် ကုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻထိုꩻ။

**၅။ တန်ပြူႏထာꩻ**

မီတိုသစ ်၊ တောဝ်းတဲ့ နုဲင်းယိုနုဲင်းနောဝ်ꩻ ထိုꩻလီတဲင် သဲးလ် တသာ ထွာလွဉ်။ တန်လွဉ်။ ကတန်လွဉ်လွေꩻဒါႏ သဲးလ် စားနောဝ်ꩻဖုံႏထွိုင်ႏရင်း အထွာထိုꩻ တစ်ဆျူး (tissues) တရင်းဖုံႏ။ မဉ်ႏခြွဉ်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻ ထွာ တန်ပြူႏထာꩻ။

ဇီဝဗေဒယို မဉ်ႏဖနောဝ်ꩻ အောဝ်းနီမျိုꩻ။ တမျိုꩻနောဝ်ꩻ သတ္တဗေဒ (zoology)၊ တစားနောဝ်ꩻ ရုက္ခဗေဒ (botany)။ သတ္တဗေဒယို ပညာႏထောင်လွဉ်ꩻ တရစ္ဆာန်ႏ၊ ရုက္ခဗေဒနောဝ်ꩻ ထောင်လွဉ်ꩻ ထာꩻမွူးဖုံႏသွူ။

## ထူႏတောမ်
# သိပ္ပံ

The Universe represented as multiple disk-shaped slices across time, which passes from left to right.
**သိပ္ပံ** ယို အဲန်ႏကလေက်ဟဲ့ꩻ sciences ၊ အောဝ်ႏလဲတ်တေန်ငေါဝ်း "သီရန်ဆျား" ကိုထွာလွဉ်၊ အဓိပ္ပါယ်ႏနောဝ်ꩻ ဗာဟုသုတ။ ရမ်ꩻထူႏ ကမ္ဘာႏဟံႏ တွမ်ႏ စက္ကျာꩻဝဠာႏခရာႏ၊ ဖျိုးဆျင်ꩻတွက်တောမ်ထာꩻ၊ မာꩻစမ်ႏဆမ်ꩻထာꩻ၊ တယ်ႏထွင်ႏ မာꩻထွာလွဉ်ထာꩻ စတဲင် ထာꩻသေဗာဟုသုတ အစုအဗူႏဖုံႏ ယမ်ဖေႏနေး ကထွာတဲပ်တဲပ်အတာႏ ခုမ်ꩻမာꩻဗာႏဒါႏ ထာꩻမာꩻခြောင်ႏယို ထွာဒျာႏသိပ္ပထာꩻမာꩻသွူ။

ထာꩻကားကအောဝ်ႏဖုံႏယို ပီပီပဲ့ပဲ့ မဉ်ႏဆုဲင်းထောင်တွမ်ႏ မဲ့ထီႏ စူမော့ꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻသိပ္ပပညာႏသွူ။ မဉ်ႏတဲက်တွိုင်ꩻတွမ်ႏ စခါနောဝ်ꩻ စိုးယိုခါ လိုꩻသီးဖုံႏ အုံအောဝ်ႏ အံႏအွထာꩻခရာႏ အဆင်ႏအရန်း ကထိုလွဉ်ယို ကောပ်စွဉ်ႏသိပ္ပ ထာꩻသေထာꩻဒါႏ ကေႏဇူꩻရင်ꩻရင်ꩻ။ သိပ္ပပညာႏရပ် ကရိုꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏမာꩻနယ်ဒါႏသွူ စူမော့ꩻ (မော့ꩻဗာႏ၊ သေထွꩻဗာႏ) ဒျာႏမꩻ ရိုꩻအမဲန်ႏ။ ယိုခါကအောဝ်ႏလဲန်းဒါႏ ထာꩻယုမ်းအံႏတာဗာႏ တွမ်ႏ ထာꩻယုမ်းအံႏတသာ အတဲးဝါးထဲင်း တာဗာႏ မဉ်ႏအောဝ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ အီးအွဉ်ႏစွꩻခြွဉ်း အရီးတဗာႏအတာႏ ဝင်ꩻတလောက်ꩻကာႏတောဝ်းသွူ။ သိပ္ပပညာႏကရိုꩻယို အနယ်ꩻစွို့ꩻစွို့ꩻ ထူႏစူꩻအီနွောင်ꩻဗာႏ အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏ ကထွာလွဉ်၊ ကုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻဒါႏ ထာꩻဖဝတရာꩻ တွမ်ႏယင်း အကျိုꩻကျောင်ꩻမဲန်ႏရာႏ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏဒျာႏတဲ့ရိုꩻ။

ရူပခရာႏ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုခရာႏ၊ နက္ခတ္တခရာႏဖုံႏယို ထွာအနမ်းအောဝ်ႏ သိပ္ပပညာႏသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တုမ်ႏ အလျား၊ တျာႏမေႏ၊ ထာꩻလေခရာႏ တုမ်ႏယင်း ထာꩻအနမ်းအောဝ်ႏစားယို မတ်သော့ꩻ ရူပခရာႏ သိပ္ပပညာႏ။ သိပ္ပပညာႏရပ်ခြောင်ႏကို ကအောဝ်ႏပါဒါႏ ပါဏခရာႏ၊ ရူပခရာႏ၊ ဓာတုခရာႏဖုံႏယို တမျိုꩻတုမ်ႏ တစား ဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻ။ သင်္ချာဂဏန်ꩻလုဲင်ꩻတုမ်ႏ ယုတ္တိခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ရော့ꩻသင်ႏအီလို့ သိပ္ပပညာႏ ကားကအောဝ်ႏသွူ။ နောဝ်ꩻလုမ်ꩻမကာႏ အောဝ်ႏဒွိုန်းဒါႏ ဘူမိခရာႏ၊ မနုဿခရာႏဖုံႏတဲ့ ပါလို့သော့ꩻ သိပ္ပပညာႏကိုနေနေ။ လိုꩻသီးကထွဉ်ႏအမ်ႏအီနွောင်ꩻဒါႏ သိပ္ပပညာႏကိုနောဝ်ꩻ အေန်စေန်နီယာ၊ တသီႏပညာႏ၊ ထာꩻဆို့ꩻရုဲင်ပညာႏဖုံႏ အောဝ်ႏပါသွူ။

## ထူႏတောမ်
# နယ်ႏပယ်ႏ (ဇီဝဗေဒ)

(ခွဲꩻချာꩻ ဇီဝစွိုးခွိုꩻခရာႏ အဓိကအရန်းတန်) အဝ်ႏ(၈)ရန်းသွူ။ သက်အဝ်ႏ (Life) အစွိုꩻဆꩻလနဝ်ꩻ နယ်ႏပယ်ႏ (domain)ဖုံႏအဝ်ႏသွူတဲင်၊ နဝ်ꩻဖုံႏယို ဖြယ်လွေꩻသမ်းယင်း အစွိုꩻပေႏအလင်ဖုံႏကိုသွူ။ အရန်းဖြယ်ပေႏအလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ တအွဉ်ႏနယ်တဝ်း ယိုကိုသွူ။
ခွဲꩻချာꩻ ဇီဝဗေဒ စွိုးခွိုꩻခရာႏအရန်းဖုံႏကိုနဝ်ꩻ **နယ်ႏပယ်ႏ** (အိန်းကလေတ်: Domain) (လဲတ်တိဉ် : *regio*) မွေးတဝ်းလဲ့ **ဒိုမေင်း** နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ Carl Woeseတောမ်ႏ ပညာႏသျင်ႏသီးတစွိုꩻ ကဖန်ဆင်ꩻခါꩻဒါႏ နယ်ႏပယ်ႏဖြယ်သိုမ်စွိုး ခွဲꩻချာꩻစွိုးခွိုꩻစနစ်ကိုနဝ်ꩻ ထွာအထိုသွတ်ꩻအရန်းသွူ။ အရန်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့ သူပါကိဉ်းဒန်း (superkingdom)၊ ရဲလ်မ် (realm)၊ အဲမ်ပုဲင်ယာ (empire) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။

ခွဲꩻချာꩻ ဇီဝစွိုးခွိုꩻခရာႏ အဓိကအရန်းဖုံႏ၊ နယ်ႏပယ်ႏ(Domain)၊ လောက(kingdom)၊ ခွိုꩻပေါင်ꩻဗူႏ(phylum)၊ ခွိုꩻပေါင်ꩻ(class)၊ ခွိုꩻရဲဉ်ႏ(order)၊ ခွိုꩻအထျꩻ(family)၊ ခွိုꩻဗူႏ(genus)၊ ခွိုꩻစွိုး(species)။ ပုင်ႏကိုယိုနဝ် နမူႏနာႏအနေႏ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏ ခွဲꩻချာꩻ ထွီႏဟံႏတနျာႏ ဇီဝစွိုးခွိုး ခွဲꩻပုင်ႏခွဲꩻနယ်ႏအရန်းဖုံႏ ဒျာႏသွူ။
## နယ်ႏပယ်ႏ ဝိသေသလက္ခဏာႏဖုံႏ

|  |
| --- |
| အာရ်အဲန်အေ(RNA) ခွိုꩻဗီဇ(gene)ကွဲပြားမှုအပေါ်မှတစ်ဆင့် မှန်းဆထားသော ဗဲတ်တီးရီးယား (Bacteria)၊ အာခီးယာ (Archaea)၊ ယူကဲရီးယုတ်တာ (Eukaryota)ဟု ခေါ်သော အဓိကအကိုင်း ၃-ကိုင်းပါ မြစ်တွယ်သစ်ပင်ကိုင်းဖြာသရုပ်ပြပုံ (rooted tree diagram)
 |

## အာႏကွိုꩻ
# ဂေဟဗေဒ

ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံနယ်ꩻအလꩻ ထောင်ထွားလို့လို့ စွုံႏစွုံႏလင်ႏလင်ႏ သက်သား(သက်ရှိ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစွဉ်ႏ သေ့ꩻဘက်တီးရီးယား (Bacteria ပေႏကဒိစ်ꩻ၊ တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ)ဖုံႏတွော့ꩻ ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ဟမ်ႏ ခမ်ႏဖာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအလောင်း ကအောဝ်ႏထွာလွဉ်ဒါႏ ၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ထိုꩻချာဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ လို့လို့စင်စင် (လေ့လာ)ထောင်ထွားလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။

ဂေဟဗေဒအား သိပ္ပံပညာတရပ်အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည့် Eugenius Warming
**ဂေဟဗေဒ** (အိန်းကလေတ်: Ecology) (ဂရိဘာႏသာႏ : oîkos - "လမ်းပါႏဂေဟာ" တောမ်ႏ -λογία, -logia - လွူꩻထောင်ထွား, ဘာႏသာႏဗေဒ)၊ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားတဲင် အသက်ကအောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) အုံအောဝ်ႏဖြယ်ပွုံႏ(ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ)၊ သက်သားပေါင်ꩻဆေ့ꩻအာ (ဦးရေ) ၊ သက်ကအောဝ်ႏသား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် (Organism)ဖုံႏတောမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ အုံဒေါင်ချာငါလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မာꩻအကျိုꩻထွာအီလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဖုံႏယို ကွပ်ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ ကထောင်ထွားလွေꩻဒါႏ သိပ္ပံပညာႏယို ဟဲ့ꩻ ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻသွူ။ သက်သား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်သတ္တိဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သꩻသက်ကအောဝ်ႏသားဖုံႏယို အဇီဝ ကရိုꩻဒါႏ သက်တမွန်အီနွောင်ꩻတောဝ်းအခေႏအနေႏ မွူးရောင်ႏ၊ ရာႏသီႏဥတု၊ ဘူမိဟမ်ႏအခေႏနေႏ တောမ်ႏ သက်သားအလင် ကအုံအောဝ်ႏညီꩻ သက်သားအစားနောဝ်ꩻ ဖုံႏယို အောဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻလို့လို့ နောဝ်ꩻသွူ။

ဂေဟဗေဒ ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခွိုꩻနွယ်ꩻအစွိုꩻအဗူႏ တစွိုꩻ တောမ်ႏ တစွိုꩻ၊ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ အခါႏ ကအောဝ်ႏသျှုတ်သျှက်နေးစွဉ်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻ အစားစား တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ ကဆောမ်ꩻထာꩻသား၊ ကောဝ်ႏဖုံႏကကူꩻသော့ꩻဒါႏဝိဆန်ႏ (ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း) စတဲင် ဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻ အောဝ်ႏပွိုင်းဝွို့လူႏလုဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။

အသꩻသက်ကအောဝ်ႏသားအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻယို ကအုံလွူꩻ ကအုံအောဝ်ႏရာꩻအရပ်၊ ကထုမ်ႏအံႏအဆာႏအရပ် ဒေႏသအလꩻ ထောင်ထွား အွဉ်ႏခွဲꩻဖြယ်နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟဗေဒစနစ်ယို တယ်ႏစွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏဟမ်ႏလောင်း ဗထမ် ဂေဟဗေဒစနစ် ကအောဝ်ႏဒါႏထီကို ဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ အစွိုးစွိုးတဲင် တဗွိုန်နုဲင်းတောဝ်းလို့ဝါင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။

"Ecology" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရယို ဒေါ့ꩻငေါဝ်းအနေႏသွုံꩻဒျာႏ social ecology ၊ deep ecology စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) သဘာဝအသောင်အရင်ꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻဝါႏဒ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာဖုံႏယိုလဲ့ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွိုန် ဝေါဟာရအနေႏသွုံꩻအီနေနေနောဝ်ꩻသွူ။

Ecology မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း oekologie ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာ ဝေါဟာရယို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ထက်ခွော်လ် (Ernst Haeckel) တီႏထွင်ႏသေꩻခါꩻ ၁၈၆၆ နေင်ႏတဲင် " အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် တောမ်ႏ အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻအခါႏ ထောင်ထွား(လေ့လာ) အောဝ်ႏဝွို့သွုပ်သွယ်ႏ သိပ္ပံပညာႏရပ်" အဓိပ္ပါယ်ႏ ဗွောင်ဖွင်ꩻသတ်မတ်သေꩻခါꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဟက်ခွော်လ် (Haeckel) တဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻတောဝ်း သဖော်ꩻတရာꩻအလုဲင်းတဲင် တဲမ်းထန်ႏတိတိကျကျ ထဲင်းနေးတောဝ်းသွူ။ အရီးစသွတ်ꩻ ကသွုံꩻသွဉ်အီလိတ ်အုပ် (ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်, ကသွဉ်အီတက္ကသိုလ်ႏကို အရီးစသွတ်ꩻသွဉ်တန်ꩻ)နောဝ်ꩻ ဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာႏသျှင်ႏ ယူစီးနီးယပ်စ်ဝိုးမဲင် Eugenius Warming တဲမ်းသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်လိတ်အုပ်ယိုတွော့ꩻ လိုꩻခေတ်လဲင်ႏခါဖုံႏ တောင်ꩻမှတ်သေꩻခါꩻ ဝိုးမဲင် Warming နောဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏ ဂေဟဗေဒပညာႏရပ် Ecology သားအနေႏ နောဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ခေတ်ထာႏဝ

ဂျာမနီ Hildesheimကို ကအဝ်ႏဒါႏ သေတ်မုဲက်ကယ် ကျောင်ꩻယိုနဝ်ꩻ တယ်ႏဆို့ꩻခါꩻဒျာႏ ခေတ်ထာႏဝကိုသွူ။
The Cross of Mathilde, a crux gemmata made for Mathilde, Abbess of Essen (973–1011), who is shown kneeling before the Virgin and Child in the enamel plaque. The figure of Christ is slightly later. Probably made in Cologne or Essen, the cross demonstrates several medieval techniques: cast figurative sculpture, filigree, enamelling, gem polishing and setting, and the reuse of Classical cameos and engraved gems.
**ခေတ်ထာႏဝ** (အိန်းကလေက်: Middle Ages) စိုးထာႏဝ နဝ်ꩻ ပါသော့ꩻလွေꩻ ဥရောပသမဲင်ꩻကို အခိန်ႏကာႏလတဗာႏဒျာႏသွူ။ စိုးထာႏဝနဝ်ꩻ တဲးစဒျာႏ အေဒီ ၄၇၆ ဗာႏနေင်ႏရပ် ရောမအဉ်ပါယာအခဝ်တွို့ꩻ ထဲ့သွုမ်ꩻခိင်ႏကိုဒျာႏသွူ။ ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် ကထိုမ်ႏမော့ꩻဒါႏ ကမ္ဘာႏခိင်ႏ ကထွာဒါႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၄၉၂ ဗာႏရပ်နဝ်ꩻ "ခေတ်ထာႏဝ" ထွူသွတ်ꩻခိင်ႏဒျာႏသွူ။ ကဟဲ့ꩻဖန်ဗာႏ "ခေတ်ထာႏဝ"နဝ်ꩻ ကောပ်အဝ်ႏထိုꩻ ခိင်ႏနဝ်ꩻခါ ရောမခွန်ဟော်နန်ꩻ ထဲ့သွုမ်ꩻပြဲင်ပြင်ꩻခိင်ႏတောမ်ႏ ခေတ်တသာဥရောပ ထွာလွဉ်စခိင်ႏ အခါႏထာႏဝကိုတဲင် ဟဲ့ꩻဗာႏခေတ်ထာႏဝနဝ်ꩻသွူ။ "ခေတ်ထာႏဝ"နဝ်ꩻ ပညာႏရေꩻအခေႏနေႏ ထင်ႏထိုတဝ်းဒွိုန်း အဝ်ႏတမို့ꩻကတဲင် ယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ "ထာꩻခေ့ꩻခေတ်"(Dark Age)နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ခိင်ႏနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ ဖြိုတန်လွိုင်ႏကွုန်ꩻထင်ႏထိုလွဉ်တဲင် ယဟန်ႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့ "ယွုမ်းအံႏယုင်ႏကေႏခေတ်"(Age of Faith)နုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻစဲင်းထဲင်းဗာႏလဲ့ "ထာꩻခေ့ꩻခေတ်"ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သျာလမေင်းခွန် ခလားကအိုပ်ခမ်းထီထီꩻနန်ꩻခိန်ႏ တယ်ႏအေဒီ ၄၇၆ ဗာႏ ၈၀၀ အခါႏ ခိင်ႏကာႏလအစဝ်းစဝ်းခေတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။

ကျာꩻနဝ်ꩻ ဥရောပတခွင်ႏ ရောမအဉ်ပါယာ ထွိုင်ႏကုဲင်ပြင်ꩻထွူ ယေန်ႏငဲးရေꩻတအဝ်ႏတဝ်းဒါႏ ခွိုꩻနွယ်ႏလိုꩻမီꩻဖုံႏ နွို့လွဉ်တဲင် ဝေင်ꩻဖုံႏ ကဲဉ်းအာအာ ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻသွူတကာႏတဝ်း လိုꩻကအဝ်ႏအုံသော့ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻကို ခမ်းသားဖုံႏလဲ့ သီကုဲင်ထိုꩻဗာႏထာꩻသွူ။ ခိန်ႏနဝ်ꩻခါ ဥရောပရပ်နဝ်ꩻ ထွာထိုꩻ အသျုက်တရေင်တဲင် ထွာထိုꩻစွဉ်ႏ အုံသော့ꩻသင်ꩻတဝ်း ခင်ႏလမ်းတဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ရောမဖုံႏ ကအဝ်ႏသုင်ꩻဒါႏ သိပ္ပံ၊ အနယ်ꩻပညာႏ တောမ်ႏ လိတ်လုဲင်ꩻဖုံႏလဲ့ ခံႏသွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏစွဉ်ႏသွူ။ "ထာꩻခေ့ꩻစိုး"ခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ လိုꩻဖုံႏ ပြောင်ꩻခြုဲင်းထိုꩻတေားဗာႏ ခင်ႏလမ်းအလင် အဝ်ႏစွဉ်ပဉ်ဖုံႏဖုံႏ၊ မော့ꩻပါဗာႏတောမ်ႏ စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ စဲ့ꩻဖေꩻစဲ့ꩻတံႏလဲ့ အဝ်ႏဗွေအာမွေးထာꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ အမဉ်ꩻတွင်ႏထိုꩻဗာႏ ထာꩻခေ့ꩻစိုးနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကံႏဟဝ်ထိုꩻတဲင် အယပ်အခုဲင်ႏခိန်ႏနဝ်ꩻ ညလꩻထွာထိုꩻဗာႏ အနေင်ႏ ၃၀၀ လုမ်ꩻသွူ။ တွိုႏ အေဒီ ၈၀၀ နေင်ႏကိုနဝ်ꩻ ဒင်ႏယင်းခွန် သျားလမေင်းတဲင် ခွန်နဝ်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻထင်ႏထိုဖေႏအာႏ ပင်ႏတသွောင်းချာယင်း အိုပ်ချုတ်ရေꩻ အမိန်းအာႏဏာႏ၊ ပညာႏရေꩻတောမ်ႏ ယေန်ႏငဲးရေꩻ၊ လွိုင်ႏကွုန်ꩻရေꩻဖုံႏသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ ဥရောပသားဖုံႏ ခိန်ႏကရီးစခါ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏဖုံႏအကို ဝွေꩻသီးကခံႏသွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏ ထာꩻရာꩻဖုံႏလဲ့ လꩻလွဉ်ချာယင်း တလဲင်ႏတစိꩻ ထင်ႏထိုလွိုင်ႏကွုန်ꩻချာယင်းနဝ်ꩻသွူ။

"ခေတ်ထာႏဝ"စိုးထွူ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ရောမအဉ်ပါယာအခဝ်တွို့ꩻကို ကအဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ ဒေႏသဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါ်ႏထန်ႏလွဉ်ယင်း အိင်ကဂလန်၊ ပဉ်တစ်၊ ဂျာမနီခမ်းထီ၊ ဟန်ဂေရီခမ်းထီ၊ သပေင်ခမ်းထီ၊ ပေါ်တူဂီခမ်းထီ၊ ပိုလန်ခမ်းထီ တောမ်ႏ ရသျားခမ်းထီ စတဲင် ခမ်းထီဖုံႏအနေႏ ပေါ်ႏထန်ႏလွဉ်ယင်း တလဲင်ႏတစိꩻနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ရီနေသွန်းခေတ်

မွူးဟာလင်ꩻခိန်ႏFlorenceရှူခင်း, ရီနေသွန်းစိုး ညဏ်ႏတသာပေါ်ႏထန်ႏလွဉ်ဒါႏ မူလအစခင်ႏလမ်း
**ရီနေသွန်းခေတ်** (အိန်းကလေတ်: Renaissance) ညဏ်ႏတသာ ပေါ်ႏထန်ႏလွဉ်ဒါႏစိုး ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏအီတလီခမ်းထီကို ထွန်ꩻကာꩻလွဉ်စရီး ၁၃ ရျာꩻဗူႏတောမ်ႏ ၁၄ ရျာꩻဗူႏခိင်ႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻမꩻ စွစ်ꩻလီလွေꩻယင်းဒါႏ ဥရောပခမ်းထီဖုံႏကိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ရီနေသွန်းစိုး အခရာႏသွူ။ ဥရောပတွိုက်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းထီဖုံႏလဲ့ ထူႏသွူ အီလီခမ်း နမူႏနာႏတဲင် ဖန်ဆင်ꩻတသာသမ်းယင်း လိတ်လုဲင်ꩻ၊ အနုပညာႏ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻ၊ ထာꩻယူႏထာꩻတွေꩻ၊ အယူႏဝါႏဒဖုံႏတဲင် ဖေႏကထင်ႏထိုထွန်ꩻကာꩻထဲင်းထဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏခွုမ်မာꩻလွ့ဝင်ꩻကရိုꩻဒါႏ ထာꩻယူႏလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ "ရီနေသွန်း"ကရိုꩻဒါႏ ငဝ်းဝေါဟာရနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပဉ်တစ်ခမ်းထီငဝ်းငွါသွူ။ အဓိပ္ပာယ်ႏနဝ်ꩻ "ထွာချာယင်း အတသာ" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဖုဲင်းထိုꩻသွူ အလီအယတဲင် တယ်ႏထောင်ႏယင်း အတသာနဝ်ꩻသွူ။

၁၉ ရျာꩻဗူႏ လိတ်လုဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ အဝ်ႏအွောန်ႏထွော့လွေꩻ ခေတ်သဖော်ꩻ နုဲင်းကီနဝ်ꩻလဲ့ ၂၀ ရျာꩻဗူႏ လိတ်လုဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ သမ်းဝွေႏဖန်ႏချာယင်း ၁၉ ရျာꩻဗူႏသား ခေတ်အွောန်ႏထွော့ချက်နဝ်ꩻသွူ။ သမဲင်ꩻအလꩻ ၁၃ ရျာꩻဗူႏ တောမ်ႏ ၁၄ ရျာꩻဗူႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခေတ်ထာႏဝသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ၁၉ ရျာꩻဗူႏ လိတ်လုဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ သမ်းယူႏလုဲင်ႏဒျာႏ ခေတ်နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထာꩻခေ့ꩻခေတ်နဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ရီနေသွန်းခေတ်နဝ်ꩻ အခေႏခံႏလွေꩻ ခေတ်ထာႏဝ ယေန်ႏငဲးရေꩻ အအုံအအဝ်ႏတဲင် ခွုမ်မာꩻထင်ႏထိုသမ်းယင်း ခေတ်ဆုဲင်ꩻယေန်ႏငဲးရေꩻအရန်း တရန်းထွူတရန်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ခေတ်ယိုခါ ပညာႏသျင်ႏသီး ထာꩻလိုꩻအနေႏ ညဏ်ႏတသာပေါ်ႏထန်ႏလွဉ် ရီနေသွန်းခေတ် သဖော်ꩻအအဲဉ်ႏချုတ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လွူꩻထောင်ထွားသွူ ယေန်ႏငဲးရေꩻပွိုင်းလဲင်ႏစခါထွူတဲင် ဖန်ဆင်ꩻမွဉ်းဖျင်တသာချာ မာꩻဆန်ꩻမွန်ဗန်တသာချာယင်း ထာꩻစခါနဝ်ꩻဖုံႏ သဖော်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# သတ္တဗေဒ

**သတ္တဗေဒ** (ပါဏဗေဒ) (အဲင်းကလေတ်: Zoology) ယို ထွာဒျာႏ ထာꩻထောင်လွဉ်ꩻ သတ္တဝါႏဖုံႏခရာႏ။ ထာꩻယို အောဝ်ႏ ဇီဝဗေဒကို ဖ လွဉ်။ သတ္တဝါႏယို အမာꩻထွာခါꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ သုင်ꩻလꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ အအုံအောဝ်ႏ မာꩻဒါႏထာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ ထိုꩻလုဲင်ႏလွဉ် ပဉ်ရန်းရန်းနုဲင်းမုဲင်ꩻ စတဲင် ကထွားထောင်လွဉ်ꩻဒါႏ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏနောဝ်ꩻ ရိုꩻသတ္တဗေဒသွူ။

သတ္တဗေဒထာꩻမော့ꩻ (သမိုင်း) ယို အွဉ်နယ်ခါꩻ ထာꩻထောင်ထွာလွဉ်ꩻ တရစ္ဆာန်ႏခရာႏ ကထိုတသွောင်းလွဉ် တဲႏအွိုးစခါ ဗတွိုႏခေတ်ယိုလဲင်ႏ။
ထာꩻယူႏစွောန်ႏ၊ ထာꩻသေစွို့ꩻလွဉ်ဒါႏ သတ္တဗေဒ အလောင်းယို ဖျော်တွိုႏဆုဲင်ꩻဒျာႏ ခေတ်စိုးတသာကို ရိုꩻကီလဲ့ ထာꩻယိုအစနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဂရိ၊ ရုမ်း (ရောမ) ယဉ်ႏငဲႏရေꩻစိုးကို တွီလွဉ်ဒျာႏသွူ။ အရစ်သတိုတဲလ်၊ ယင်း ဂေးလန်သီး ကအွဉ်စဒါႏ ဇီဝဗေဒခရာႏ စူခြောင်ꩻနောဝ်ꩻ ထွာအရီးလွိုသွတ်ꩻ ထာꩻထောင်လွဉ်ꩻ သတ္တဗေဒခရာႏ။ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻထွူ တန်ပြူႏပသာႏယင်း အယ်လ်ဘာတပ်စ် မဲဂ်နပ်စ်၊ တုမ်ႏယင်း မူသလေမ် လုမ်ꩻလာꩻလိုꩻဆာ တသီႏဆရာႏသားဖုံႏ စူခြောင်ꩻဆလ။
ဥရောပဖဲ့ꩻကို ထာꩻသေပညာႏ ကထွိုင်ႏဖောင်းလီ လွဉ်စယင်းဒါႏ ရီနေသဲန့် စိုးကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻယူႏထာꩻဖြောဝ် သတ္တဗေဒခရာႏအလောင်း တွူႏတရမ်ꩻ တသာထဲင်းဖျင်။ ကတွူႏတရမ်ꩻသားဖုံႏအကို ဝင်ꩻသေငါꩻအာနောဝ်ꩻ ဗီတေးလိယတ်၊ ယင်း ဝီယီယမ် ဟာဗေး။

ခုမ်စမ်ႏ မန်ႏဖြောင် ထွားအီထာꩻဖြီဖြစ် (အဏုကြည့်မှန်ပြောင်း) တွော့ꩻ ကထွိုင်ႏထွား ထီႏလꩻအီ ထာꩻသားဇျꩻပေႏဖုံႏနောဝ်ꩻလဲင်ႏ ထာꩻယို ထွာလွဉ်ဒျာႏ သဲးလ် cells တီအိုရီ အထျꩻအရီး။ ၁၈၊ ၁၉၊ ၂၀ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏဖုံႏကို သတ္တဗေဒယို ထွာလွဉ် သိပ္ပံခြောင်ꩻစွို့ꩻ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏ။ လိုꩻကထုမ်ႏခြမ်ꩻထွားထောင်ဒါႏ ထာꩻဖဝ ထာꩻမော့ꩻ (သဘာဝ သမိုင်း) နုဲင်း အလဲက်သန္ဒား ဗွန်ဟမ်ဘော့လ် နောဝ်ꩻ ထုမ်ႏဆုဲင်းထောင်လွဉ်ꩻ ထာꩻသက်သားဖုံႏ၊ ထာꩻသက်သား အထျꩻအသောင်ယို တုမ်ႏထာꩻသက်သားဖုံႏ အောဝ်ႏရဲးကမ်းလူႏလုဲင်ႏဝင်ꩻ စားမုဲꩻခရာႏ။ တထွောင်းတုမ်ႏတထွောင်း ဟမ်ႏယာႏ၊ လုံးခြာ၊ ကောင်ဖဲ့ꩻ ဗွန်တောဝ်းဝင်ꩻတဲင် ထာꩻသက်သား တုမ်ႏ ဝွေꩻသီးအထျꩻအသောင် ရော့ꩻလေမ်ꩻဝင်ꩻတဲ့ ပီတောဝ်ႏနေနေသွူ။

## ထူႏတောမ်
# ရုက္ခဗေဒ

**ရုက္ခဗေဒ** (အဲင်းကလေတ်: Botany)ယို ထွာဒျာႏ ထာꩻထောင်ထွားလွဉ်ꩻ ထာꩻမွူးလောက ရပ်ခြောင်ႏ။ ထာꩻယို အောဝ်ႏဇီဝဗေဒ ရပ်ခြောင်ႏကို ဖ လွဉ်။ ထောင်ထွားလွဉ်ꩻ ထာꩻသꩻသား၊ သက်သား ကားကအောဝ်ႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဇီဝဗေဒတဲင် သတ္တဗေဒ (ပါဏဗေဒ) ယိုလဲ့ ပါသော့ꩻ ဇီဝဗေဒကိုနေနေ။

Hibiscus (ခေါင်ရမ်း)သေင်းကောဝ်ႏ
ကောပ်စွဉ်ႏ အထွာတသီႏ ဖုံႏအောဝ်ႏပါတဲင် ထာꩻမွူးခရာႏယို လိုꩻသီးထောင်လွဉ်ꩻ ညဆွာꩻလဲန်း ရျာꩻဗူႏနေင်ႏခြွဉ်း မရမကသွူ။ ရိုꩻညလဲန်းတဲ့ ကအောဝ်ႏပွိုင်းတုမ်ႏ ရုက္ခဗေဒ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏ ကတန်ဖြိုလွဉ်နောဝ်ꩻ စ ညဆွာꩻ နေင်ႏတာရျာꩻကိုလုမ်ꩻ။
အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏ လိုꩻသီးဖုံႏ သꩻကတွိုႏဒါႏ ထာꩻမွူးမျိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ထာꩻမွူးထူႏအံႏ ဒဲ့ꩻ ကဉ်ႏအံႏဒါႏ အရာႏ အဗွူ အကောဝ်ႏ အစော့ꩻ၊ စူခြောင်ꩻပညာႏ (အနုပညာ) အတာႏ ထူႏမာꩻဒါႏအီ သေင်ႏမျိုꩻ၊ မာꩻတသီႏကဒါႏအီလꩻ ထာꩻမွူးမျိုꩻဖုံႏ နောဝ်သွူ။

အွိုးဂရိစိုး စခေါင်းစခါကို အရစ်သတိုတဲလ်၊ ယင်း တီအိုဖရဲတ်သတတ် သီးဖုံႏ ဖ လွဉ်ခါꩻ ထာꩻမွူးဖုံႏ။ ယိုနောဝ်ꩻ သေင်ႏ၊ နောဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထာꩻမွူးလုင်ꩻလင်ꩻ၊ သူꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ သေင်ႏမွူး ယာႏစားစေက် ဝွေꩻသီးအွဉ်ႏမဉ်ꩻခါꩻစစနုဲင်းနောဝ်ꩻ။
ကထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၈ ရျာꩻဗူႏနေင်ႏ ထဝကို သွီဒဉ်လိုꩻခွိုꩻ အမဉ်ꩻ လဉ်းနီးယတ် ဖ ပန်းဖေႏခါꩻလွေꩻ ထာꩻမွူးအစားစားဖုံႏ ပဉ်ဗူႏဗူႏ။ အစ ပထမနောဝ်ꩻ နက် ဖ ရီးဝင်ꩻ ထာꩻမွူးအကောဝ်ႏ ကဝ်ႏနွောင်ꩻစားခွိုꩻ။ ဆုဲင်ꩻယို ဖ ပါလို့ ထာꩻမွူးကားကအောဝ်ႏ တလဲင်ႏတစိစိ။

ဝွေꩻသီးကထွိုင်ႏထောင်နောဝ်ꩻ သေင်မွူးတန်ဖုံႏကို ကအောဝ်ႏထွာဒါႏ သေင်ႏယာႏ အထျꩻအရွီးယို သဲးလ် ဖုံႏတဲ့ရိုꩻ။ ထွိုင်ႏသေ သေင်ႏသဲးလ် နောဝ်ꩻလဲင်ႏ သေလွဉ်ပါ သေင်ႏမွူးဖုံႏ အနာတမီ (ကာယဒေသပညာ)။ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻထွူ ထောင်ထွားလုဲင်ႏ သဲးလ်အစားစားဖုံႏ ကထွိုင်ႏစုခြွောန်းဝင်ꩻတွော့ꩻ ကထွာလွေꩻဒါႏ တစ်ဆျူးဖုံႏ ခရာႏ။ တစ်ဆျူး တဗာႏတုမ်ႏ တဗာႏ စွိုင်ꩻဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ်လꩻအီ သေင်ႏမွူး၊ သေင်ႏပင်၊ သေင်ႏထောင်ꩻဖုံႏ တဲ့ဒေါ့ꩻ။

ထွိုင်ႏသေလွောန် တဗာႏခရာႏ ထောင်လွောန်ꩻတေားယင်း အွိုးတစွိုးခရာႏတဲင် ထာꩻမွူး နမ်းယောင်ꩻ(ရုပ်သွင်) ပညာႏ၊ ထာꩻမွူးအသက် ပညာႏ(ဇီဝကိစ္စဗေဒ) ဖုံႏလဲ့ သေထွꩻပါ။ ထွားထောင်လွဉ်ꩻ ထာꩻမွူးကို ကပါဒါႏ အရွီး၊ သေင်ႏဖေ့ꩻ၊ သေင်ႏလာႏဖုံႏ၊ တုမ်ႏယင်း ထာꩻလေ၊ ယာခိုး ထာꩻလျား၊ ဟမ်ႏဗဲ့အလျားအလုမ်ꩻဖုံႏ အောဝ်ႏခွိုက်ဝင်ꩻတဲင် သေနာႏလွဉ်ပါ အီကိုလိုစီ(ဂေဟဗေဒ) ခရာႏ နောဝ်ꩻသွူ။

### ထူႏတောမ်
# Bibcode

Bibcode| မိဉ်ꩻအဗွေ | Bibliographic code |
| တဲႏစ | ၁၉၉၀ဖုံႏ |
| ဒစ်စစ် ဆေ့ꩻအာ | ၁၉ |
| ထွားလွောန်ꩻ(စစ်ဆေး)ဒစ်စစ် | အဲဉ်ထဝ်း |
| နမူနာႏ | 1924MNRAS..84..308E |

**Bibcode** ("refcode" နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့အဝ်ႏဟဲ့ꩻ) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထူႏသုင်ꩻအီ နက္ခတ္တဗေဒဆဲင်ႏရာꩻ ယီးနယ်ချက်ဖုံႏ အသုင်ꩻကိုသွူ။ Bibliographic Reference Code (refcode)ယို အစနဝ်ꩻ SIMBAD တောမ်ႏ NASA/IPAC Extragalactic Database (NED) သီး အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻလဲ့ ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻစွစ်ꩻအာလွဉ်ထိုꩻ de facto စံအနေႏ နဝ်ꩻသွူ။ ဟဲ့ꩻဖန်အမိဉ်ꩻယိုလဲ့ ဝွေꩻသီးစွယ်ꩻဒျာႏ Bibcode နဝ်ꩻသွူ။

## ဥပမာႏ

ထူႏသုင်ꩻ bibcodeဖုံႏ ဥပမာႏယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏနုဲင်းယိုသွူ-

| Bibcode | အာႏကွိုꩻချက် |
| --- | --- |
| `1974AJ.....79..819H` | Heintz, W. D. (1974). "Astrometric study of four visual binaries". *The Astronomical Journal* **79**: 819–825. doi:10.1086/111614. en:Bibcode: 1974AJ.....79..819H.  |
| `1924MNRAS..84..308E` | Eddington, A. S. (1924). "On the relation between the masses and luminosities of the stars". *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* **84** (5): 308–332. doi:10.1093/mnras/84.5.308. en:Bibcode: 1924MNRAS..84..308E.  |
| `1970ApJ...161L..77K` |  "Discovery of circularly polarized light from a white dwarf"  (1970). *The Astrophysical Journal Letters* **161**: L77–L79. doi:10.1086/180574. en:Bibcode: 1970ApJ...161L..77K.  |
| `2004PhRvL..93o0801M` |  "The Mass of 22Mg"  (2004). *Physical Review Letters* **93** (15): 150801. doi:10.1103/PhysRevLett.93.150801. PMID 15524861. en:Bibcode: 2004PhRvL..93o0801M.  |

## အာႏကွိုꩻ
# မနုဿဗေႏဒ

**မနုဿဗေႏဒ** (အိန်းကလေတ်: Anthropology) ကရိုꩻနဝ်ꩻ လွူꩻထွားထောင်ထွား လိုꩻခွိုꩻနွယ်ႏ ကထွာလွဉ်စပုင်ႏ၊ သမဲင်ꩻခရာႏ တောမ်ႏ လိုꩻမုꩻခရာႏ(Humanity) ကဆဲင်ႏဒါႏ လိုꩻပိုဖုံႏဒျာႏသွူ။ မနုဿဗေႏဒနဝ်ꩻ အခေႏခံႏလွေꩻပါ သဘာႏဝသိပ္ပံ (Natural Sciences)၊ လိုꩻမုꩻရေꩻရာႏဘာႏသာႏ (Humanities) တောမ်ႏ လိုꩻမုꩻသိပ္ပံ (Social Sciences)ဖုံႏသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ကောင်ပုံတောင်ပုံညာရပ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏထီႏမော့ꩻခါꩻ လိုꩻခွိုꩻနွယ်ႏပွိုင်းလဲင်ႏစခါ အဆွတ်ꩻဖုံႏ၊ ရုက်ခြုံထွာလုံး(မန်း- ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း)ဖုံႏ နေနေသွူ။ လိုꩻဖုံႏအစကရီးခါ အဝ်ႏမုဲင်ꩻထွာလွဉ်၊ ပေါ်ႏလွဉ်ခိင်ႏကာႏလမုဲင်ꩻဖုံႏယို ဖေႏကသေနဝ်ꩻ ထောင်လွူꩻသွူ ရုက်ခြုံထွာလုံး ပွိုင်းလဲင်ႏစခါ ပရုဲင်းမိတ်ဖုံႏတဲင် ထောင်ထွားသေနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဗꩻတွိုႏခိင်ႏဟန်ႏသနီꩻ မျန်းမာခမ်း ခင်ႏလမ်းယဟန်ႏကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏထီႏမော့ꩻနေက ဗွန်ပီလိုꩻပရုဲင်းမိတ်(လူတူပရိုင်းမိတ်)ဖုံႏ၊ ရုက်ခြုံထွာလုံးဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။

မနုဿဗေႏဒ ဘာႏသာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လွူꩻထွား လိုꩻ အတိတ်ကာႏလကို တောမ်ႏ လိုꩻ ပစ္စုပ္ပန်ႏယိုခါ ထာꩻဒါႏပညာႏနေနေသွူ။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻယင်းတနယ်ꩻလဲ့ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း တယ်ႏကအဝ်ႏဒါႏ လိုꩻကပေါ်ႏပေါက်လွဉ်စခိင်ႏ လိုꩻအကျောင်ꩻခရာႏယို ရုက်သဏ္ဌာန်ဆဲင်ႏရာꩻ၊ လိုꩻမုꩻရေꩻဆဲင်ႏရာꩻတောမ်ႏ ယေန်ႏငဲးရေꩻဆဲင်ႏရာꩻ ကိစ္စခရာႏဖုံႏ ကပေါ်ႏထန်ႏ ထင်ႏထိုပြောင်ꩻလုဲင်ႏလွဉ်ပုင်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻယို လွူꩻထွားအီတောမ်ႏ သိပ္ပံအနယ်ꩻကျကျ ထာꩻဒါႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဘာႏသာႏနဝ်ꩻဖုံႏကို ကအဝ်ႏထင်ႏသျာꩻငါႏ တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ ကအဝ်ႏအုံကွူႏချာငါဒါႏဝင်ꩻ ကဏ္ဍတန်ဖုံႏ အဝ်ႏ ၅ စွိုးသွူ။ ကဏ္ဍတန်နဝ်ꩻ ၅ စွိုးနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ရုက်သဏ္ဌာန် မနုဿဗေႏ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻ မနုဿဗေႏဒ၊ ခလားကဒင်ႏသမဲင်ꩻခေတ်၊ လိုꩻမျိုꩻဗေႏဒတောမ်ႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဗေႏဒ ဖုံႏဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ

A rose plant that began as cells grown in a tissue culture
**ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ** (အိန်းကလေတ်: Biotechnology) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဇီဝသက်အဝ်ႏ သဘာဝသိပ္ပံတောမ်ႏ ဇီဝထာꩻထွာရဲဉ်ႏဖုံႏယို ထူႏသုင်ꩻလွေꩻအီ ကလိုႏအပ်ဒါႏ အိဉ်စိဉ်နီယာစက်အနယ်ꩻပညာႏ(စက်မှုနည်းပညာ)၊ တသီႏပညာႏ တောမ်ႏ ဇီဝကွန်ႏထန်ႏ နယ်ႏပယ်ႏဖုံႏကိုတာႏ အနယ်ꩻပညာႏ ဒျာႏသွူ။ ဇီဝအနယ်ꩻညာႏနဝ်ꩻ အွိုးနေင်ႏပေါင်ꩻအရေင်ရျာꩻကာႏ နီလိုꩻသီး အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻလဲဉ်း ဆို့ꩻခြုဲင်ရေꩻ၊ ထေမာꩻထာအံႏတောမ်ႏ တသီႏပညာႏဖုံႏကိုသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဝီခီပီးဒီးယား

**ဝီခီပီးဒီးယား**|  ဝီခီပီးဒီးယား လိုဂို |
| အိင်းကလေတ်ဘာႏသာႏ ဝီခီပီးဒီးယား ဗဟိုႏလိတ်မဲ့ငါ |
| ဝဲက်သုဲက်အစွိုးအမျိုꩻ | အိဉ်တာနဲက် ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ |
| ဟော်ꩻထွားလꩻနွောင်ꩻမုꩻ | ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ 361 မျိုꩻ |
| ခမ်းထီအလီꩻအထျꩻ | အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ |
| ပဲင်ႏဆဲင်ႏသား | ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း |
| ဖန်ဆင်ꩻသား | စဉ်မီဝေး၊ လာရီသန်ဂါ |
| ဝဲက်သုဲက် | wikipedia.org |
| Alexa အရန်း | ၆(ဧပြီ ၂၀၁၅) |
| စီꩻပွာꩻရေꩻ | မွေးတဝ်း |
| ဒင်ႏမတ်ပိုင်တိဉ် | အဝ်ႏလိုႏ |
| ကေားသုင်ꩻသား | >၆၂၉၄၃၆ active editors >၁၃၁၄၈၉၂၉၈ registered users |
| ထူႏသုင်ꩻခါꩻဒါႏ ပရိုဂရမ် | en:PHP |

**ဝီခီပီးဒီးယား** (အိင်းကလေတ်: Wikipedia) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏကို အခေႏခံႏဒါႏ ပရဟိတအစွိုꩻအဗူႏကထွာဒါႏ ဝီခီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးသိဉ်း အွဉ်ငါကခွုမ်မာꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးဖေႏဒါႏ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါစွုမ်ႏတောမ်ႏ အကျောင်ꩻခရာႏမျိုꩻစွုမ်ႏ ကပါဒါႏ အငိုꩻလို့တဝ်း(အခမဲ့) လွစ်တခြင် အဉ်တာနဲတ်လဲင်းလောင်း ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ပရောစဲစ်လိတ်မဲ့ငါ ထာꩻမာꩻတဗာႏဒျာႏသွူ။ ဝီခီပီးဒီးယား ကရိုꩻဒါႏ အမဉ်ꩻနဝ်ꩻ လိုꩻအာကနွို့ညီꩻ တဲမ်းသော့ꩻနွောင်ꩻ ဝဲက်သုဲက်အနယ်ꩻပညာႏကထွာဒါႏ ဝီခီ (ဝီခီ-wiki နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ"ဟာဝေယံ"ငဝ်းငွါ အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ "မွိုင်မွိုင်" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ) တောမ်ႏ ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ အဓိပ္ပာယ်ႏကလꩻဒါႏ "အဲဉ်သုဲင်ကလိုပိဒိယ-Encyclopedia" ကရိုꩻဒါႏ "အဲင်းကလေတ်"ငဝ်းငွါဖုံႏယို ပေါင်ꩻစပ်ခါꩻဒျာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ စဉ်မီဝေး တောမ်ႏ လာရီသန်ဂါသီး တယ်ႏထောင်ႏစခါꩻဖေႏဒျာႏ ခရစ်နေင်ႏ ၂၀၀၁ ဗာႏ လာဇန်ႏနဝါႏရီႏ ၁၅ နီꩻကိုသွူ။ အင်းရေႏခါꩻဖေႏဒျာႏ ရောမ်ထူႏသိမ်ꩻဟဝ်ခါꩻ ဘာႏသာႏငဝ်းငွါစွုမ်ႏ လိုꩻသီးဖုံႏ တကမ္ဘာႏလွုမ်း ထာꩻသေဗဟုသုတတောမ်ႏ ဖန်းဖြယ်ဖေႏ ခမ်းသားထာꩻသေဗဟုသုတတာႏ ခင်ႏလမ်းတဗာႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။

ဝီခီပီးဒီးယားကိုနဝ်ꩻ ၂၀၂၀ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ တောမ်ႏဘာႏသာႏငဝ်းငွါ (၃၂၅)မျိုꩻတဲင် တဲမ်းခါꩻဒါႏ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏလဲဉ်း အပုဒ် (၅၈)သန်းလွိုနဝ်ꩻသွူ။ ဗꩻတွိုႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ လာဖေဖော်ဝါႏရီႏကိုနဝ်ꩻ နွို့ဟော်ꩻထွားသား အဝ်ႏစွဉ်ႏအလဲင်ႏပေါင်ꩻ (၁၈)ဗီလီယံရပ်၊ လာတွိုင်ꩻ နွို့ထွားဟော်ꩻသား အဝ်ႏစွဉ်ႏ သန်း(၅၀၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ တကမ္ဘာႏလွုမ်းအနေႏနဝ်ꩻ လိုꩻသုင်ꩻဝီခီပီးဒီးယား အကောက်သား အဝ်ႏ (၁၉)သန်းရပ်တဲင် ၂၀၁၄ ဗာႏ လာနိုဝဲင်ဗာကို စာႏရင်ꩻအလꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးသန် သောင်ႏသာဒါႏ မွဉ်းဖျင်သားနဝ်ꩻ အဝ်ႏစွဉ်ႏ အဖြာꩻ(၆၉,၀၀၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ဝီခီပီးဒီးယား(ပအိုဝ်ႏဘာႏသာႏ) လိတ်မဲ့ငါနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏဗွောင်လွေꩻဒျာႏအစမ်ꩻ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၁ ဗာႏ လာသဲက်တဉ်ဗာ ၁၇ နီꩻကိုတဲင် တွိုႏ ၂၀၂၂ ဗာႏ လာဇွန်လုဲင် ၁၉ နီꩻနဝ်ꩻ အောင်ႏလꩻထွာလွေꩻအတီႏ နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ

## လိဉ့်အထန်ႏဖုံႏ

* တရာꩻဝင်ႏ ဝဲက်သုဲက် (မိုဗုဲင်းဖိုန်း)[[ကဏ္ဍ:ဝီခီဒေတာတောမ်ႏ ဝီခီပီးဒီးယားကို ဗိုန်ပီတဝ်းတရာꩻဝင်ႏဝဲက်သုဲက်ဖိုင်ႏ ကအဝ်ႏဒါႏ လိတ်မဲ့ငါဖိုင်ႏ]] – multilingual portal (ဘာႏသာႏငဝ်းငွါသုဲက်အလင်ထျꩻ လိဉ့်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါနေနေသွူ)
	+ တွစ်တာကိုကအဝ်ႏဒါႏ ဝီခီပီးဒီးယား
	+ ဖေ့ဗိုတ်လောင်းကအဝ်ႏဒါႏ ဝီခီပီးဒီးယား

အာႏကွိုꩻချက်အမာႏ: `<ref>` tags exist for a group named "note", but no corresponding `<references group="note"/>` tag was found.