Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# နက္ခတ္တဗေဒ

**နက္ခတ္တဗေဒ** (အဲင်းကလေတ်: Astronomy) ယို ပညာႏရပ်ခြောင်ႏ ထောင်ထွား ဂျိုဟ်ႏ၊ ဆာႏ၊ ဂလဲက်သီ galaxy , ယင်း ထာꩻနမ်းအလောင်းအလင် ကအောဝ်ႏဒါႏ အာကာသကိုဖုံႏ။ သိပ္ပံပညာႏဖုံႏအကို နက္ခတ္တဗေဒယို ထွာဒျာႏ အစောဝ်းသွတ်ꩻကို တဗာႏ၊ စ လွောန်ကာႏ ခါးလား လိုꩻသီးကသေမာꩻ တောင်ꩻခါꩻ ထာꩻထွာ၊ ထာꩻမော့ꩻခွဲးဖို ခရာႏအခိန်ႏ (သမိုင်းမတင်မီအချိန်)။ ကွန်ႏသယ်ႏ လောစာထာꩻခြိုꩻသားဖုံႏ၊ ဖြီတန်သင်္ဘောꩻသားဖုံႏနောဝ်ꩻ ခေ့ꩻခေ့ꩻလေလေ အောဝ်ႏလွေꩻသဲင်ꩻဗာႏထာꩻ။ ဝွေꩻသီးဖုံႏယို မွူးခေ့ꩻဖဲ့ꩻကို အောဝ်ႏလိုႏထွားလွောန်ꩻ တဖူꩻခြောင်ꩻတဲင် တောင်ꩻခါꩻနေးတုမ်ႏ ဆာႏဖုံႏ။ လိုꩻနောဝ်ꩻစားဖုံႏနောဝ်ꩻ ထိုꩻထွာ အရီးသွတ် နက္ခတ္တဗေဒ ပညာႏဗွေႏဖုံႏသွူ။

ခဲက်သပ်ဘရူ တယ်လီစကုပ် (စေႏ) ကတ် ထွားထောင်လွောန်ꩻထာꩻ ခင်ႏလမ်း (ထဝ) နာသာ တယ်လီသကုပ် မာꩻတုမ်ႏ ထာꩻသျှောဝ်ႏတနျာႏဆလ (အနီအောက်ရောင်ခြည်) (ထွေ) သွို့ꩻခြံသား၊ လုပ်လုဲင်းသားဖုံႏယို အောဝ်ႏတောင်ꩻခါꩻဝင်ꩻ ခမ်းလင်ꩻဒါႏခိန်ႏ၊ ထီတန်ဒါႏ မုဲင်ꩻခါ ထွူမꩻ ဆို့ꩻရုဲင် လုပ်အမ်ႏလွဝင်ꩻထာꩻ။ ယမ်ဖေႏနေးကသေ နုဲင်းနောဝ်ꩻအတာႏ ဝွေꩻသီး အောဝ်ႏတောင်ꩻသေꩻခါꩻဗာႏ ဆာႏအစွိုꩻအဗူႏဖုံႏ အုံအောဝ်းဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻ မွူးခေ့ꩻခိုႏကိုသွူ။ လာမဲင်းယို ၂၈ နီꩻ တလဲင်ႏ အောဝ်ႏဗွေ၊ ယောမ်ꩻလူႏလုဲင်ႏဝင်ꩻယိုလဲ့ တောင်ꩻခါꩻ သေလွဉ်ပါ။ ခါးလား တယ်လီသကုပ် ယင်း မန်ႏဖြောင် ကအောဝ်ႏခါနောဝ်ꩻ လိုꩻသီး ထွားခြေင်ခြေင် ဆာႏဖုံႏ တုမ်ႏမဲ့ထီႏ။ ဝွေꩻသီးထွားလွောန်ꩻ အင်္ဂါႏဂျိုဟ်ႏ၊ သောကြာႏဂျိုဟ်ႏ၊ ယင်း လာမဲင်း။ ထွားထွားထွူ ဆာႏဖုံႏ အုံအောဝ်ႏထာꩻဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻ၊ အကြုဲင်းလွေꩻဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻ တွော့ꩻ ဝွေꩻသီးထွို့ꩻကဲတ်သေꩻခါꩻ အွိုးဟမ်ႏဗော့ꩻပျာႏ၊ စေးလာႏလောင်း။ ထာꩻယိုနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တဖူꩻအွောန် စေးလာႏသွူ။ လိုꩻလောစာထာꩻခြိုꩻ တုမ်ႏဖြီတန်သင်္ဘောꩻ အွိုးထီတန်တနွိုင်လောင်း (ပင်လယ်ပြင်) ကိုသားနောဝ်ꩻ အီပါလွဝင်ꩻ တဖူꩻအွောန်စေးလာႏ၊ အောဝ်ႏသေငါꩻဗာႏ ဆာႏနွုတ်တုဲင် ယင်း ဆာႏဓူဝွုန်။

လိုꩻကရီးခါနောဝ်ꩻ ယူႏလွဒျာႏဝင်ꩻ မွူးတုမ်ႏဆာႏဖုံႏယို အောဝ်ႏလေပ် ဟမ်ႏကမ္ဘာႏသွူ။ ရီနေသဲန့်စိုးကိုခါ **ကိုပါနီးကတ်သ်** ခြုဲင်းနယ်လွေꩻ ဟမ်ႏကမ္ဘာႏယို အောဝ်ႏလေပ်ဒျာႏ မွူး ခရာႏ။ မွူးအစွိုꩻအဗူႏ၊ ဟမ်ႏကမ္ဘာႏ ယင်း ဂျိုဟ်ႏဖုံႏ အောဝ်ႏလေပ်မွူး ကရိုꩻဒါႏ ထာꩻယူႏယို **ကိုပါနီးကတ်သ်** အွောန်ယူႏလွေꩻ။ လိုꩻကေားရဲးကမ်းငီꩻ ကိုပါနီးကတ်သ် ထာꩻယူႏနောဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ **ဂယ်လီလီယို ဂယ်လီလီ**။ ဝွေꩻယို မာꩻထွာဒါႏလꩻ တယ်လီသကုပ် မန်ႏဖြောင်တဲင် လိုꩻသီးထွား ထီႏလꩻလွေꩻ ဆာႏအာ အောဝ်ႏအွိုးအညာꩻကိုသူꩻ။ ဂယ်လီလီယို ထွုင်ႏရိုꩻ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏယို အုံအကဲဉ်ထွူ မွူး၊ လာ၊ ဆာႏဖုံႏ အောဝ်ႏလေပ်ဝွေꩻ တမွေးတောဝ်း နောဝ်ꩻလဲင်ႏခါ ခရစ်ဆျန်ႏ ဖရာꩻကျောင်ꩻသားစွိုꩻဖုံႏ ထေင် ထောမ်ဟုမ်ဝွေꩻတဲင် ထွာဗာႏ မော့ꩻဗာႏဖို ပျဿနာႏ။

ထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၀ ရျာꩻဗူႏနောဝ်ꩻ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာႏ တန်ပြူႏလွောန်မွေးစွောန်ႏထာꩻ။ မာꩻထွာဝင်ꩻ တယ်လီသကုပ် တန်ဗွုင်း ဗွန်ပီနုဲင်း ဟပ်ဘဲလ် ထွားအီအာကာသ တယ်လီသကုပ် (Hubble space telescope) ထွူ ထောင်ထွားဝင်ꩻတဲင် ထီႏလွေꩻလꩻပါ ဆာႏတုမ်ႏ ဂယ်လဲက်သီဖုံႏ ကအောဝ်ႏညာꩻယော့ မဲင်ႏခြောန်း ကုဋေပဉ်ရျာꩻရျာꩻ (billion) ကိုသူꩻ။ စိုးယိုခါနောဝ်ꩻ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာႏသျင်ႏသီး နေးတုမ်ႏ ရေဒီယိုယောဝ်ꩻ (ရေဒီယိုလိုင်း)၊ ယင်း အိတ်သရေး (X-RAY) ဖုံႏတွော့ꩻ အောဝ်ႏထွားထောင်ဝင်ꩻ ထာꩻနမ်းအောဝ်ႏ ခရာႏဖုံႏသွူ။

## ထူႏတောမ်
# ကွန်ပျူတာ

ကွန်ပျူတာ|   ကွန်ပျူတာ အစောဝ်းခါ၊ ယိုခါဖုံႏ၊ ယင်း ထာꩻခြွိုင်း ခွုမ်စမ်ႏနွောင်ꩻ ကွန်ပျူတာ ထာꩻမာꩻဖုံႏ |

**ကွန်ပျူတာ** (Computer) ယို ထွာ ထာꩻခြွိုင်းပွုင်စမ်ႏဖေႏ လိုꩻထာꩻမဉ်လꩻ။ မဉ်ႏသော့ꩻဖေႏ ပရိုဂရမ် (program) တောဝ်းလဲ့ ကပွုင်သေꩻခါꩻဒါႏ အခြပ်အရဲန်ႏနောဝ်ꩻ ထာꩻခြွိုင်းယိုဗာႏ ခုမ်မာꩻဖေႏငါလွေꩻ အဗွေႏတာႏသွူ။ ကပွုင်သေꩻခါꩻဒါႏ အခြပ်အရဲန်ႏ ပရိုဂရမ် မဉ်ႏအွောန်နုဲင်းမုဲင်ꩻ ထာꩻခြုင်းယို အီးထေထန်ႏဖေႏချာ သင်္ချာဂဏန်ꩻ ယင်း ယုတ္တိဗေဒ ထာꩻစေ နုဲင်းမုဲင်ꩻသွူ။ တဖြာꩻတာႏ ခုမ်စမ်ႏ ကုမ်ပျူတာ PC (Personal Computer) တဖြုံႏအကိုယို ထာꩻခြိုင်းပေႏဖုံႏ အောဝ်ႏဒꩻ ဗွို့ꩻသော့ꩻပါ။ အမဉ်ꩻ အဲန်ႏဂလေက်နေးဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ CPU, memory, motherboard, hard disk, CD-RW, graphic card ယင်း Power Supply ဖုံႏ။ အလောင်းအလင်တဲ့ အောဝ်ႏဒွိုန်းနေနေ။ Keyboard, mouse, monitor ဖုံႏယို အွောန်ႏဖွုင်းလွေꩻခါꩻဗာႏ တွမ်ႏကွန်ပျူတာသွူ။
CPU အထိုနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ central processing unit, မဉ်ႏရိုꩻ ပအိုဝ်ႏနေးနောဝ်ꩻ ထွာ ထာꩻခြုင်းအုံအကဲန် ဗာႏစေပန်းဖေႏဆုမ်ႏ။ Memory နောဝ် ထွာ ထာꩻခြိုင်း ပွိုးထူႏဆုမ်ႏဖေႏ ဆချာ ဆငါသား ကပသာလွောန်ဒါႏ ဂဏန်ꩻခြပ်ဖုံႏ။ Motherboard ယိုနောဝ်ꩻ CPU, memory, graphic card သီးဖုံႏ ခင်ႏလမ်းအုံ၊ ပါသော့ꩻတုမ်ႏ တဖြွီꩻအောင် အီးအွောန်ႏဗွို့ꩻလွေꩻ Power Supply, hard disk ယင်း CD-RW ဖုံႏအတာႏ။ Hard disk နောဝ်ꩻ ထွာ ထာꩻခြိုင်းအွောန်ႏသေးဟောဝ်သော့ꩻ သော့ဖှ်ဝဲးရ် ပရိုကရမ် Software programs ယင်း လိုꩻစူခြောင်ꩻ ထာꩻလီ data ဖုံႏ။ SSD ယိုတဲ့ ထွာဒျာႏ hard disk တမျိုꩻဒျာႏနေနေသွူ။ CD ဗွောင်ခြိုင်းယို အောဝ်ႏနီမျိုꩻ CD-ROM ယင်း CD-RW ။ ROM နောဝ်ꩻ ဒါႏဗော့ꩻ အထွားလွူꩻအီ၊ RW (read/write) နောဝ်ꩻ ထွားလꩻ တဲမ်းသော့ꩻတုမ်ႏ အခြိုင်းတဲ့လꩻသွူ။ အယမ်ထဲင်း CD-RW နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ DVD-RW၊ ထာꩻယို အတောမ်ႏသော့ꩻ အာအေားတန်။ Graphic Card နောဝ်ꩻ ဗာႏမာꩻစွူဖြွိုးဖေႏ ထာꩻယောင်ꩻ ကအီးဗို့ꩻဒါႏ monitor ယောင်ꩻဗို့ꩻပျာႏလောင်းသူꩻ။ Power Supply ယို အောဝ်ႏ AC တျာႏမေႏ ဗာႏကြုဲင်းလွေꩻဖေႏ DC တျာႏမေႏထွူ တွမ်ႏတျာႏမေႏဖြွီꩻ အွောန်ႏဗွို့ꩻ ဒꩻ လွေꩻဖေႏ ထာꩻခြိုင်းကအောဝ်ႏဒါႏ motherboard, , hard disk, DVD-RW သီး တဖြွီꩻအောင်ကိုသွူ။

(Keyboard) ကီးဘောက်ဒ် နောဝ်ꩻ ထွာ လိတ်ဖြုံႏနျꩻကြဲ့ပျာႏ၊ ဗာႏတေက်သော့ꩻဖေႏ လိတ်ဂဏန်ꩻဖုံႏ အွိုး ကုမ်ပျူတာကိုသူꩻ။ design အလုဲင်ꩻအောင် အောဝ်ႏနီမျိုꩻရိုꩻလဲ့ ဝင်ꩻခုမ်အာဗော့ꩻ ကွာတီ QWERTY လုမ်ꩻသွူ။ Mouse နောဝ်ꩻ ယူးပေႏ ဗာႏအွောန် ပြာႏတူႏ ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ကုမ်ပျူတာ ပရိုဂရမ် ကေားယီးနယ်ထာꩻကို။ ယူးပေႏလောင်းယို အကြဲ့အောဝ်ႏ ၃ ဗာႏကေန်းအာအာ။ နျꩻစေႏ (Left click)၊ နျꩻထွေ (Right click)၊ တကလွီႏ ချာငါအီတာႏ ထာꩻကလွီႏ (wheel) ဖုံႏယို ထွာ ထာꩻကြဲ့အောဝ်ႏသော့ꩻ ယူးပေႏလောင်းဖုံႏသွူ။ Monitor ယို မဉ်ႏချာႏပအိုဝ်ႏနေး အောဝ်ႏလꩻဒျာႏနေနေ။ ထွာထိုꩻ **ထာꩻယောင်ꩻဆျောင်ႏ လွောန်ဗွို့ꩻ ခြွိုင်းပျာႏ**၊ နုဲင်း CRT monitors နောဝ်ꩻ ဆချာဖဲ့ꩻကို အီလဲက်ထရွန်ထာꩻဖြေ့ꩻအောဝ်ႏပါ၊ အပူႏထိုရွေးသှူ။

### အာႏကွိုꩻ
# လောင်စီစျု

ဝင်ရိုးစွန်းမှ ဝင်ရိုးစွန်းသို့ ဒေါင်လိုက်မျဉ်းများသည် လောင်ဂျီကျူမျဉ်းများ ဖြစ်ကြပြီး အီကွေတာနှင့်အပြိုင်မျဉ်းများသည် လတ္တီကျူမျဉ်းများ ဖြစ်ကြသည်။
**လောင်စီစျု** (အိန်းကလေတ်: Longitude) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဟံႏပထဝီႏ ကိုဩဒိနိတ်စနိစ်တမျိုꩻဒျာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ တဲတ်ထွားအွဉ်ႏထွော့ဖေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ꩻငါခိုႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်း အမုဲင်တဗာႏ မွေးတဝ်းလဲ့ ထာꩻခြေင်အလင် နမ်းခြုံတဗာႏဗာႏ တွို့ꩻ-ကွဉ်ႏ အပွိုင်အအဝ်ႏပုင်ႏ ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဂရိဉ်းနိစ် မွူးနွောင်းသီး (ဂရင်းနစ် မွန်းတည့်မျဉ်း / Greenwich) ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန် လောင်စီစျုကွဉ်ႏတဲင် အခဝ်တွို့ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျုဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန် လောင်စီစျုတွို့ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လောင်စီစျုသီးဖုံႏယိုနဝ်ꩻ တဲမ်းထွို့ꩻကာႏလွေꩻ ဝင်ရိုးစွန်းနဝ်ထင်ꩻဖုံႏတဲင် အီကွေတာထျꩻ ကအဝ်ႏဒါႏ လောင်စီစျု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ ပေါင်းလုဲင်းတဲင် ယိန်းဗော့ꩻလွဉ် ဝင်ရိုးစွန်းဒေႏသနဝ်ꩻ လောင်စီစျုသီး တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗာ့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ ယိန်းပေႏပေႏ ယိန်းအဲဉ်ႏအဲဉ်ႏလွဉ် နဝ်ꩻသွူ။

လောင်စီစျု တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏ အဗော့ꩻအညာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏခါႏခါꩻ တဒီဂရီတဲင် ရင်းနစ် မွန်းတည့်မျဉ်း ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻကအဝ်ႏပယ်ဒါႏ လောင်စီစျုနဝ်ꩻ ထွာလောင်စီစျုကွဉ်ႏ တဒီဂရီတဲင် မွန်းတည့်မျဉ်း ဆꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻကအဝ်ႏပယ်ဒါႏ လောင်စီစျုနဝ်ꩻ ထွာလုဲင်ႏ လောင်စီစျုတွို့ꩻ တဒီဂရီ နဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏယို ၂၄ နားရီႏတလဲင်ႏ အဝ်ႏလေပ်ပတ်ဗွေတပတ်၊ မွေးတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏလေပ်ပတ် ၃၆၀° ပတ်တဲင် တနားရီႏ(၃၆ဝ/၂၄)နဝ်ꩻ အဝ်ႏကာႏလွေꩻ ၁၅° သွူ။ အွိုးလိုꩻကအဝ်ႏဒါႏ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်းသားနဝ်ꩻတဲ့ အဝ်ႏထင်းဒျာႏ မွူးလေပ်ပတ်ကာႏလွေꩻနဝ်ꩻသွူ။ အမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏ လေပ်ပတ်ကာႏလွေꩻဒျာႏသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ၁ နားရီႏနဝ်ꩻ တတွာလွေꩻတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၁၅ ° နဝ်ꩻသွူ။

ယင်းတဗာႏနဝ်ꩻ တဒီဂရီယို အဝ်ႏမိနိစ် ၆၀(၆၀) အနေႏ တရိုꩻတဝ်း၊ တမိနိစ်ယို စက္ကန့် ၆၀(၆၀) အနေႏ တရိုꩻတဝ်း အဝ်ႏခွဲꩻချာꩻချင်ယင်းနဝ်ꩻသွူ။ မိနိစ်တောမ်ႏ စက္ကန့်ယိုဖုံႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏတမွေးတဝ်း ထွာဒျာႏ အဗော့ꩻအညာꩻဖုံႏလွုမ်ꩻသွူ။ အခိန်ႏ တမိနိစ် တောမ်ႏ တစက္ကန့်နဝ်ꩻလဲ့ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏနွောင်ꩻ အဆွိုက်သွုပ်ခါꩻ လောင်စီစျု မိနိစ် တောမ်ႏ စက္ကန့်ဖုံႏ ဆွိုက်ဗွိုန်ပုင်ႏသွူ။ အခိန်ႏ ၂၄ နားရီႏနဝ်ꩻ တတွာတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၃၆၀° တဲင် တနားရီႏအခိန်ႏနဝ်ꩻ တတွာတောမ်ႏ လောင်စီစျု ၁၅° နဝ်ꩻသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# နျူတန် (ယူနိစ်)

| နျူတန် |
| --- |
| Visualization of one newton of force |
| ယူနိစ်အချက်အလျက် |
| အတဲက်အတွိုင်ꩻစနိစ် | SI |
| ယူနိစ် | အာႏ |
| သင်္ကေတအမုဲင် | N  |
| ဖေႏအမိဉ်ꩻ | အုဲက်သတ်နျူတန် |
| ဖန်းလူႏလုဲင်ႏ ယူနိစ်
  |
| *1 N in ...* | *... တတွာ ...* |
|  |
|    SI base units |    1 kg⋅m⋅s−2 |
|    CGS units |    105 dyn |
|    Imperial units |    ၀.၂၂၄၈၀၉ pounds-force |

**နျူတန်** (အိန်းကလေတ်: Newton) (သင်္ကေတ - N) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အာႏ(Force) SI ယူနိစ်အမုဲင်ဒျာႏသွူ။ ဝွေꩻယို အဝ်ႏအွဉ်ႏထွော့ခါꩻ 1 kg⋅m/s2 သွူ။ ၁ စက္ကန့်အကို ကပြောင်ꩻခြုဲင်းဖေႏနွောင်ꩻ ဒြပ်နမ်း ၁ ကီလိုဂရမ် အညာꩻအာႏ(အရှိန်အား) ၁ မီတာ အတာႏ ကအဝ်ႏလိုႏဒါႏ အာႏ ဒျာႏသွူ။ နျူတန် ကရိုꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထူႏဂုဏ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏ အုဲက်သတ်နျူတန်(Isaac Newton) ဒျာႏသွူ။

## အာႏကွိုꩻ
# ဘူမိဗေဒ

**ဘူမိဗေဒ** (အဲင်းကလေတ်: Geology) ယို ထွာဒျာႏ အောဝ်ႏဂရိငေါဝ်း γη, gê, "ဟမ်ႏ" တောမ်ႏ λόγος, logos, "ဒေါ့ꩻရီ" ကိုဖျော်လွောန်၊ အဓိပ္ပါယ်ႏနောဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻရီ ဟမ်ႏခရာႏ။ ဘူမိဗေဒယို ပညာႏထွားထောင် ထာꩻကြုင်းကြင်း ကအောဝ်ႏဒါႏ ဟမ်ႏကို၊ နောဝ်ꩻထွူထွားလွောန်ꩻ ထာꩻစားမုဲင်ꩻဖုံႏ အောဝ်ႏပါ အွိုးထာꩻကြုင်းကို ခရာႏသွူ။ ထောင်လွောန်ꩻ လုံးတူႏ၊ ဟမ်ႏ၊ လုံးဟောဝ်ရတနာႏဖုံႏ။ ထောင်လွောန်ꩻ လုံး၊ ဟမ်ႏအကို ထာꩻမုဲင်ꩻအောဝ်ႏပါသော့ꩻ၊ အယောင်ꩻနမ်း (ပုံသဏ္ဌာန်)၊ အယောင်ꩻခရာႏ (ရုပ်သဘော)၊ ထာꩻထွာခြောင်ꩻ (သမိုင်းကြောင်း) ၊ ယင်း အမာꩻထွာ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏ နုဲင်းမုဲင်ꩻ ခရာႏဖုံႏသွူ။

World geologic provinces
**Oceanic crust**
  0-20 Ma
  20-65 Ma
  >65 Ma
**Geologic provinces**
  Shield
  Platform
  Orogen
  Basin
  Large igneous province
  Extended crust

ဘူမိဗေဒ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏယို ထာꩻထောင်လွောန်ꩻ ဒြတ်ထာꩻခြိုꩻ ကပါသော့ꩻဒါႏ ဟမ်ႏကို၊ အအောဝ်ႏခြောန်းဗူႏခါꩻဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ ဝွေꩻသီးဖုံႏ နမ်းပွိုင် အစွန်ꩻအောဝ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ ဒိုင်းနမေက် ရုဲင်ꩻချာငါထာꩻအာႏ၊ ထာꩻထွာလွောန်ခြောင်ꩻဖုံႏ၊ လွောင်ႏဗူႏခါꩻဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ တုမ်ႏယင်း ကြုဲင်းလုဲင်ႏတေားထာꩻ ခရာႏ။ ဘူမိဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံပညာႏ ထောင်လွောန်ꩻ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏ ခရာႏတဲ့မွေးမွေး။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏယို ဘူမိဗေဒ ပညာႏသျင်ႏဖုံႏ ရမ်ꩻခါꩻ သက်ရဲန်ႏအောဝ်ႏလဲန်း နေင်ႏခြောန်း ၄.၆ လန်း (၄၆၀ ၀၀၀၀)။ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏအပီဖုံႏယို မာꩻထွာခါꩻတုမ်ႏ tectonic plates လုံးဖဲန်ဖုံႏ ပဉ်ကွို့ꩻကွို့ꩻ၊ အအောဝ်ႏကြုဲင်းနမ်းပါက။ ဘူမိဗေဒ ပညာႏသျင်ႏဖုံႏ အောဝ်ႏထုမ်ႏထေထောင်လွောန်ꩻ ဘူမိထီသေင် (ရေနံစိမ်း)၊ ဘူမိမေႏသွာႏ (ကျောက်မီးသွေး)၊ ပသီႏ၊ တောင်ꩻတနျာႏ၊ ယူရေနီယမ် ဓာတ်သတ္တုဖုံႏ။ ထာꩻကီယို နောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကမ္ဘာႏဟမ်ႏ သယံဇာတ ဖုံႏသွူ။ နောဝ်ꩻထွူမကာႏ ထုမ်ႏဟူႏပါက ဖြေꩻစာအီထာꩻအတာႏ လုံးဟောဝ်ရတနာႏ၊ လုံးရဲးကမ်းမေႏ (မီးခံကျောက်)၊ လုံးတသွာႏ(ကျောက်ပွ)၊ မုဲက်ကာ၊ ဖော့သဖိတ် phosphate၊ သီယိုလုဲက် zeolites၊ ဟမ်ႏဗော့ꩻ ဖို့ꩻဖွိုင်ꩻဝန်ႏ clay၊ လုံးရောင်ႏလေ(သလင်းကျောက်)၊ ယင်း သီလီကာဖုံႏ။ ဘူမိဗေဒယို အောဝ်ႏပါသော့ꩻနေဒွိုန်း ဝေင်ꩻခြောင်ႏ အဲန်စေန်နီယာ၊ ဟမ်ႏဗဲ့ꩻ ရုဲင်ꩻထာꩻ soil mechanics၊ ပွုင်စမ်ႏထီ အရွီးအခိုႏခရာႏ ဇလဗေဒ hydrology ၊ ထာꩻအထျအသောင် အဲန်စေန်နီယာ၊ ယင်း ဘူမိပယောဂ geohazards ရပ်ခြောင်ႏကိုသွူ။ ဘူမိဗေဒယို ထွာအဓိက ပညာႏရပ်ခြောင်ႏတဗာႏ။ ထောင်လွောန်ꩻ ဓာတ်သတ္တု၊ ထူႏထေ ဟိုက်ဒရိုကာဗွန် ဓာတ်ခြောန်း(ဓာတ်ပေါင်း)၊ ထာꩻသေပွိုင်းဝွို့တုမ်ႏ ထာꩻဖဝအန္တရာယ်ႏ ကြုဲင်းနမ်းခရာႏ၊ အဲန်စေန်နီယာ ပညာႏရပ်ခြောင်ႏ တခူးတခေါဝ်၊ နေင်ႏယိုခါဖဲ့ꩻ ကထွာလွဉ်ဒါႏ ရာႏသီႏဥတု ကြုဲင်းလုဲင်ႏထာꩻခရာႏ၊ ထောင်တလူႏငီꩻ ရာႏသီႏဥတု ထာꩻအုံအောဝ်ႏ အရီးခါ၊ တုမ်ႏယင်း ထာꩻဖဝအထျꩻအသောင်ခရာႏဖုံႏယို အထွူအီတုမ်ႏ ဘူမိဗေဒသွူ။ ထီတန် ထီလွန်း၊ မေႏထန်ႏကောင် ဖောင်းထာꩻ(မန်း | မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု)၊ အုံပွိုးထွား ဟမ်ႏတသွိုး၊ ထုမ်ႏဟူႏ လုံးဟောဝ်ရတနာႏ၊ ယင်း ဘူမိထီသေင် (ရေနံ) ဟမ်ႏကိုယို ထွာ ဘူမိဗေဒ ပညာႏဒျာႏသွူ။

## ထူႏတောမ်