Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Воінскі абавязак

**Воінскі абавязак** — абавязак (павіннасць) мужчын (у некаторых дзяржавах і жанчын) несці ваенную ці нацыянальную (альтэрнатыўную, грамадзянскую) службу.

Таксама гэта мае на ўвазе абавязак ваяваць (у выпадку ваенных дзеянняў) у шэрагах узброеных сіл. З *воінскага абавязку* неабходна выцякае ваенная служба грамадзян падчас вайны. Але ў многіх дзяржавах існуе *воінская павіннасць*, якая прадугледжвае нясенне службы як у ваенны, так і ў мірны час. Кожная дзяржава мае магчымасць вызначыць узрост прызыву, а таксама іншыя ўмовы, якія вызначаюць якасць і працягласць службы. Воінскі абавязак узыходзіць да старажытнасці і працягваецца ў некаторых дзяржавах да гэтага часу пад рознымі назвамі. Сучасная сістэма амаль поўнага нацыянальнага прызыву маладых людзей на службу датуецца Французскай рэвалюцыяй у 1790-х гадах, дзе яна стала асновай вельмі вялікі і магутнай арміі і флоту. Большасць еўрапейскіх дзяржаў пазней скапіявалі гэтую сістэму для мірнага часу, так што людзі ў пэўным узросце звычайна служаць адзін год — 8 гадоў на сапраўднай службе, а затым пераходзяць у запас (рэзерв) і ў адстаўку.

* рэкруцкая сістэма, пры якой з насельніцтва тым ці іншым спосабам набіраецца толькі неабходная колькасць рэкрутаў, а іншая частка насельніцтва фактычна вызваляецца ад усякай службы.
* міліцыйная сістэма, складае прамую супрацьлегласць рэкруцкай: кожны грамадзянін, здольны насіць зброю, прызнаецца часткай узброеных сіл дзяржавы, залічваецца ў іх і вучыцца ваеннай справе.
* кадравая сістэма, найбольш распаўсюджаная ў цяперашні час і якая злучае перавагі першых двух. Сапраўдная служба па прызыву набліжае яе да рэкруцкай сістэмы, а розныя формы запасу і апалчэння — да міліцыйнай.

## У Беларусі

У перыяд Кіеўскай Русі аснову княжацкіх узброеных сіл стваралі невялікія прафесійныя атрады — дружыны; прыкладна з XIV стагоддзя па землях Вялікага Княства Літоўскага распаўсюдзілася паспалітае рушэнне — мабілізацыя ўсіх ваеннаабавязаных краіны (expeditio generalis) або аднаго ці некалькіх ваяводстваў ці паветаў, апалчэнне.

З прыходам расійскай улады быў уведзены рэкруцкі набор, пры якім пэўная частка насельніцтва амаль усё жыццё аддавала службе ў расійскім войску, пазней тэрміны службы былі значна паменшаны.

У БССР была ўведзена сістэма набору ў армію на тэрмін да двух гадоў ваеннаабавязанага насельніцтва. У 1984 годзе прадастаўленне адтэрміноўкі ад прызыву на ваенную службу для працягу адукацыі (арт. 35 Закона) было адменена, вернута — у 1989 годзе.

У сучаснай Беларусі савецкая сістэма воінскага абавязку захавалася амаль без зменаў.

## Зноскі
# Пі Жысю

| Пі Жысю |
| --- |
| Асабістыя звесткі |
| Дата нараджэння | 830-я |
| Месца нараджэння | * Tianmen[d], Танская імперыя
 |
| Дата смерці | 883 |
| Грамадзянства | * Wuyue[d]
 |
| Дзеці | Pi Guangye[d] |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэт, пісьменнік |
| Мова твораў | вэньянь |

**Пі Жысю** (кіт. 皮日休, піньінь *Pí Rìxiū*, 834—883) — кітайскі дзяржаўны служачы і паэт часоў заняпаду дынастыі Тан, аўтар вядомых афарызмаў. Дзіцячыя імёны **Ішаа** (кіт. 逸少, піньінь *Yìshǎo*) і **Сімэй** (кіт. трад. 襲美, спр. 袭美, піньінь *Xíměi*). Пісаў пад псеўданімам **Лу Мэньцзы** (кіт. трад. 鹿門子, спр. 鹿门子, піньінь *Lù Ménzi*).

## Біяграфія

Нарадзіўся ў г. Сянян (сучасная правінцыя Хубэй). У 867 годзе паспяхова здаў імператарскі экзамен і атрымаў вышэйшую навуковую ступень. У 868 годзе быў накіраваны з інспекцыяй у г. Сучжоў, а ў наступным годзе атрымаў пасаду губернатара гэтага горада. У 878—880 гадах удзельнічае ў барацьбе супраць кіраўніка паўстанцаў Хуан Чаа, аднак пацярпеў няўдачу і вымушаны быў пакінуць Сучжоў. Пасля адышоў ад спраў, аднак падчас разгрому арміі Хуан Чаа ў 883 годзе Пі Жысю быў забіты.

## Творчасць

Быў адным з вядомых паэтаў часоў падзення дынастыі Тан. Самым вядомым з’яўляецца верш «Луншанскія папугаі». Па таленту параўноўваўся з Лу Гуйменам, таму час «заняпаду Тан», калі тварылі абодва гэтых паэты, сучаснікамі быў названы «часам Пі і Лу». З’яўляецца аўтарам сатырычных твораў, так званых «дробязяў» (сяа піньвэнь), афарызмаў: «у старажытнасці забівалі чалавека — гневаліся; цяпер чалавека забіваюць — і смяюцца», «у старажытнасці чыноўнікаў ставілі разганяць разбойнікаў, цяпер чыноўнікаў ставяць разбойнічаць»", «у старажытнасці той, хто кіраваў людзьмі, на сябе ўзвальваў усю Паднябесную, і людзі сумавалі пра яго; цяпер жа тыя, хто кіруе людзьмі, самі ўзгрувасціліся на Паднябесную, і людзі тужаць па ёй».

## Зноскі

## Літаратура

* Qian, Zhonglian, «Pi Rixiu». Encyclopedia of China (Chinese Literature Edition), 1st ed.
*  Архівавана 3 сакавіка 2016.
# Чжоу

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Чжоу |
|  |
| каля 1046 да н.э. — каля 256 да н.э. |
| Афіцыйная мова | старажытнакітайская мова[d] |
| Грашовая адзінка | spade money[d] і knife money[d] |
| Форма кіравання | манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Чжоу** — назва эпохі ў гісторыі Старажытнага Кітая і кітайскай дынастыі, якая правіла ў 11—3 ст. да н.э.

Пры Чжоу пачалося пашырэнне жалеза, развівалася ірыгацыйнае земляробства, аформіліся асноўныя філасофска-рэлігійныя школы: канфуцыянства, даасізм, легізм (фацзя) і інш.

Падзялялася на Заходнюю Чжоу (1122—771 гг. да н.э., сталіца каля сучаснага Сіяня) і Усходнюю Чжоу (770—221 гг. да н.э., сталіца каля сучаснага Лаяна).

## Заходняя Чжоу

Першапачаткова старажытна-кітайскае племя Чжоу залежала ад дзяржавы Інь. У 1122 да н.э. (паводле сучаснай гістарыяграфіі 1137—911 да н.э.) правадыр Чжоу У-Ван разграміў Інь, аб’яднаў усе плямёны і стварыў дзяржаву на тэрыторыі басейна рэк Хуанхэ і Янцзы.

Заходняя Чжоу была нетрывалым дзяржаўным утварэннем. Яе правіцелі раздавалі ўдзелы сваякам, прыхільнікам і саюзнікам вана (цара). Удзелы мелі аўтаномію, а вярхоўнаму правіцелю плацілі даніну і аказвалі ваенную дапамогу. Барацьба удзелаў з цэнтральнай уладай і паміж сабою прывяла ў 8 ст. да н.э. да распаду дзяржавы.

## Усходняя Чжоу

Усходняя Чжоу дзялілася на перыяды:

* эпоху Вёсен і Восеней (Чуньцю; 770—481 гг. да н. э.),
* эпоху Ваюючых царстваў (Чжаньго; 481—221 гг. да н.э.).

У перыяд Чуньцю улада ванаў была аслаблена барацьбой за гегемонію паміж асобнымі ўладарамі (чжухоў), якія толькі намінальна прызнавалі вяршэнства цара.
У перыяд Чжаньго ўзнікла некалькі буйных царстваў, якія змагаліся за панаванне над усім Кітаем.

Апошні цар Чжоу пазбаўлены ўлады ў 256/255 г. да н.э., але фактычна перыяд Чжоу завяршыўся ў 221 г. да н.э., калі краіна была аб’яднана пад уладай дынастыі Цынь.

## Зноскі

## Літаратура

* Чжоў // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 270—271.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Чжоу
# Моцныя спіртныя напоі

**Моцныя спіртныя напоі** — спіртныя напоі з параўнальна высокім утрыманнем алкаголю, асновай якіх, як правіла, з'яўляецца дыстылят або бідыстылят (атрымліваецца метадам перагонкі) або рэктыфікат (які атрымліваецца метадам рэктыфікацыі) зброджанага сусла.

Як правіла, моцнымі спіртнымі напоямі лічацца напоі з утрыманнем алкаголю не менш за 20% аб'ёму гатовай прадукцыі. Ніжняя мяжа ўтрымання алкаголю для моцных спіртных напояў дакладна не вызначана, і можа вагацца ў залежнасці ад нормаў асобна ўзятай краіны.

Да моцных спіртных напояў не адносяць алкагольныя напоі атрыманыя метадам ферментацыі: піва, віно, сідр.
# Сястра

**Сястра́** (таксама родная сястра) — дзяўчынка (жанчына) ў адносінах да іншага дзіцяці (дзяцей) сваіх бацькоў.

* Старэйшая сястра — у адносінах да больш малодшага дзіцяці (дзяцей) сваіх бацькоў.
* Малодшая сястра — у адносінах да больш старэйшага дзіцяці (дзецей) сваіх бацькоў.
* Прывенчанная сястра (састар.) — народжаная да шлюбу бацькоў і імі прызнаная.
* Адзінаўтробная сястра — у адносінах да іншага дзіцяці сваёй маці, ад іншага бацькі.
* Адзінакроўная сястра — ад аднаго бацькі, але розных маці.
* Зводная сястра — пры ўступленні двух бацькоў у паўторны для кожнага з іх абодвух шлюб, паміж іх дзецьмі ад папярэдніх шлюбаў. Іншымі словамі, у зводных братоў / сясцёр няма агульных бацькоў і іх звязваюць сямейныя адносіны, але не кроўнае сваяцтва.
* Стрыечная сястра (дваюрадная сястра) — у адносінах да дзіцяці дзядзькі альбо цёткі (дачка дзядзькі альбо цёткі).
* Стрыечка (састар.) — стрыечная сястра па бацьку (дачка дзядзькі, брата бацькі).
* Уечка (вуечка) (састар.) — стрыечная сястра па маці, дачка цёткі.

## Зноскі
# Акустычная гітара

| Акустычная гітара |
| --- |
|  |
| Класіфікацыя |
Струнны інструмент, Хардафон |
| Роднасныя інструменты |
Віёла, банджа |
| Звязаныя артыкулы |
Гітара, Класічная гітара |
|  Акустычная гітара на вікісховішчы |

**Акустычная гітара** — папулярны шчыпковы струнны музычны інструмент (у большасці разнавіднасцей 6 струн), гучанне якога ажыццяўляецца дзякуючы ваганню струн, які ўзмацняецца за кошт рэзанавання полага корпуса. Сучасныя акустычныя гітары могуць мець убудаваныя гуказдымальнікі: магнітныя ці п'езаэлектрычныя, з эквалайзерам і рэгулятарам гучнасці.

Акустычная гітара з'яўляецца асноўным інструментам такіх жанраў, як аўтарская песня, фолк, займае важнае месца ў цыганскай і кубінскай народнай музыцы, року, блюзе, блюграсе і іншых жанрах.

Існуе некалькі відаў акустычных гітар.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Акустычная гітара
# Аксіёма

**Аксіёма** (стар.-грэч.: ἀξίωμα — сцвярджэнне, становішча) або **пастулат** — сцвярджэнне, прыманае без доказаў.

**Аксіяматызацыя** тэорыі — відавочнае ўказанне канчатковага набору аксіём.
Сцвярджэнні, якія выцякаюць з аксіём, завуцца тэарэмамі.

Прыклады розных, але раўнасільных набораў аксіём можна сустрэць у матэматычнай логіцы і еўклідавай геаметрыі.

Набор аксіём завецца несупярэчлівым, калі з аксіём набору, карыстаючыся правіламі логікі, нельга прыйсці да супярэчнасці. Аксіёмы з'яўляюцца свайго роду «пунктамі адліку» для пабудовы любой навукі, пры гэтым самі яны не даказваюцца, а выводзяцца непасрэдна з эмпірычнага назірання (досведу).

Упершыню тэрмін «аксіёма» сустракаецца ў Арыстоцеля (384—322 да н. э.) і перайшоў у матэматыку ад філосафаў Старажытнай Грэцыі. Еўклід адрознівае паняцці «пастулат» і «аксіёма», не тлумачачы іх адрознення. З часоў Баэцыя пастулаты перакладаюць як патрабаванні (petitio), аксіёмы — як агульныя паняцці. Першапачаткова слова «аксіёма» мела значэнне «ісціна, відавочная сама па сабе». У розных манускрыптах Пачаткаў Еўкліда разбіццё сцвярджэнняў на аксіёмы і пастулаты рознае, не супадае іх парадак. Верагодна перапісчыкі прытрымваліся розных поглядаў на адрозненне гэтых паняццяў.

## Гл. таксама

* Тэарэмы Гёдэля аб няпоўнасці
* Гіпотэза
* Пяты пастулат
* Еўклід
* Фармалізм (матэматыка)

## Літаратура

* Начала Евклида. Книги I—VI. М.-Л., 1950
* Гильберт Д. Основания геометрии. М.-Л., 1948
# 23

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * I стагоддзе да н.э.
* **I стагоддзе II стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 0-я
* 10-я
* **20-я 30-я
* 40-я
 |
| Гады: | * 20 н.э.
* 21 н.э.
* 22 н.э.
* **23 н.э. 24 н.э.
* 25 н.э.
* 26 н.э.
 |

|  |
| --- |
| **23 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* студзень або люты: падчас паўстання чырванабровых імператар Ван Ман з дынастыі Сінь пераможаны ў бітве. Замест яго імператарам абвешчаны Лю Сюань з адноўленнай дынастыі Хань, ён заняў сталец пад імем Гэншы-дзі

## Нарадзіліся

* Пліній Старэйшы, рымскі філосаф

## Памерлі

* 6 кастрычніка: Ван Ман, імператар
# Даламіт

| Даламіт |
| --- |
|  |
| Формула | CaMg[CO3]2 |
| Статус IMA | grandfathered mineral (G)[d] |
| Фізічныя ўласцівасці |
| Колер рысы | белы колер |
| Сінгонія | trigonal crystal system[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Даламі́т** — асадкавая горная парода, складаецца больш як на 95 % з мінералу даламіту. Карысны выкапень. Пашыраны ў асадкавай абалонцы Зямлі, залягаюць пластамі, лінзамі, купаламі, гнёздамі.

Нярэдка складае глыбока расчлянёныя горныя хрыбты і масівы, напрыклад Даламітавыя Альпы ў Італіі. Гэта горная парода здольная да карставання. У свеце вядомы шматлікія радовішчы даламіту.

На тэрыторыі Беларусі выяўлена 10 радовішчаў (у тым ліку распрацоўваецца радовішча Руба ў Віцебскай вобласці) з агульнымі запасамі каля 1 млрд тон.

Даламіт выкарыстоўваецца як вогнетрывалы матэрыял у металургіі, як сыравіна ў хімічнай і шкляной прамысловасці, у сельскай гаспадарцы для вапнавання глебы.

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
# Цзі Кан

| Цзі Кан |
| --- |
|  |
| Дата нараджэння | 223[…] |
| Месца нараджэння | * Suixi County[d], Кітай
 |
| Дата смерці | 262[…] |
| Месца смерці | * Лаян, Хэнанская акруга[d], Цаа Вэй
 |
| Грамадзянства | * Кітай
 |
| Дзеці | Ji Shao[d] |
| Род дзейнасці | кампазітар, пісьменнік, філосаф |
| Навуковая сфера | Xuanxue[d] |

**Цзі Кан** (кіт. 嵇康, піньінь *Jī Kāng*, 223—262) — кітайскі паэт і філосаф эпохі трохцарства.

## Біяграфія

Жыў у царстве Вэй; нарадзіўся ў павеце Чжысянь акругі Цяацзюнь (цяпер гэта месца знаходзіцца на тэрыторыі павета Суйсі правінцыі Аньхой). Прыхільнік даасізму. Уваходзіў у творчую супольнасць Сем мудрацоў бамбукавага гаю.

Паэзіі ўласцівая шчырасць выкрыцця і сатыра, а таксама (па словах Чжун Жуна) узнёслы, праўдзівы, светлы стыль. Пакараны кіруючым родам Сыма, нягледзячы на шырокую падтрымку паэта ў народзе. Паэтычная спадчына Цзі Кана складаецца з двух од і 53 вершаваных тэкстаў. Гэтыя тэксты (пераважна малых формаў) напісаны чатырохслоўным памерам. Адным з галоўных паэтычных твораў Цзі Кана лічыцца «Ода аб цыне» («Ода аб лютні»).

## Сачыненні

* Цзи Кан «О долголетии».- В кн.: Древний мир. М., 1962. — С. 432—439.
* Семененко И. И. Цзи Кан. Ода о лютне // Проблемы восточной филологии. М., 1979. С. 60-69.
* Цзи Кан Из цикла «Дар Сюцаю, уходящему в поход». Пер. В.Рогова. // Кравцова М. Е. Хрестоматия по литературе Китая. СПб.: Азбука-классика, 2004. С.166-167. ISBN 5-352-00653-0

## Зноскі

## Літаратура

* Семяненка і. і. Цзі Кан-кітайскі пісьменнік III ст. н. э. Аўтарэф.дыс. … к. філал.н. м., МДУ. 1974.
* Van Gulik, R.H. (Robert), Hsi K’ang and His Poetical Essay on the Lute. Tokyo, 1941.
* Holzman D., La vie et la pensée de Hi Kang (223—262 après J. C.), Leiden, 1957.
* Robert G. Henricks. The essays of Juan K’an and Hsi K’ang on residence and good fortune // Journal of Chinese Philosophy . September 1982 Volume 9, Issue 3. Pp. 329—347.
* Robert G. Henricks (ed. and tr.): Philosophy and argumentation in third-century China: the essays of Hsi K’ang. (Princeton Library of Asian Translations.) X 214 pp. Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1983.
# Ван Жун (эпоха Цзінь)

| Ван Жун |
| --- |
|  |
| Нараджэнне | 234* Ліньі[d], Цзінь
 |
| Смерць | 305* Jia County[d], Кітай
 |
| Род | Wang clan of Langye[d] |
| Бацька | Wang Hun[d] |
| Дзеці | Q15931137? |
| Грамадзянства | * Кітай
 |

**Ван Жун** (кіт. 王戎, піньінь *Wáng Róng*, 234—305), ганаровае імя Цзюньчун (ЦЗ) — палітычны дзеяч імперыі Цзінь.

Ван Жун служыў Цзінь ў якасці трэцяга Усходняга генерала. Ён удзельнічаў у фінальным заваяванні Усходняга У, ведучы сваё войска да Учана (武昌, сучасны Эчжоу, не блытаць з Учанам, Хубэй, які ў той час называўся Сякоу 夏口). Пасля гэтага армія Ван Жуна злілася з сіламі Ван Цзюня. Разам яны падышлі да сталіцы ў Цзянье. Пасля заваявання Усходняга У Ван Жун здабыў вядомасць ва ўсёй дзяржаве і стаў адным з Сямі мудрацоў бамбукавага гаю.

## Зноскі

## Спасылкі

* Афіцыйная біяграфія Ван Жуна ў «Кнізе Цзінь» (Кітайская мова)
# 580

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * V стагоддзе
* **VI стагоддзе VII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 560-я
* 570-я
* **580-я 590-я
* 600-я
 |
| Гады: | * 577
* 578
* 579
* **580 581
* 582
* 583
 |

|  |
| --- |
| **580 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

### Заходняя Еўропа

* З-за пагрозы ад авараў, славяне пачынаюць міграцію на Балканскі паўвостраў.

### Блізкі Усход

### Паўднёвая Азія

### Далёкі Усход

## Нарадзіліся

## Памерлі

## Іншае
# Храм

Сабор Парыжскай Божай Маці
**Храм** — архітэктурнае збудаванне, прызначанае для здзяйснення набажэнстваў і рэлігійных абрадаў.

У хрысціянскай, іўдзейскай і ў большасці паганскіх рэлігійных традыцый **храмам** можа быць прызнана не любое культавае збудаванне, але толькі тое, у якім знаходзіцца ахвярнік і ў якім абавязкова павінна прыносіцца ахвярапрынашэнне.

У хрысціянстве традыцыйна прынята зваць **храмам** толькі тое архітэктурнае збудаванне, у якім ёсць алтар і здзяйсняецца еўхарыстыя — бяскроўнае ахвярапрынашэнне, а тыя збудаванні, дзе не здзяйсняецца ахвярапрынашэнне, прынята зваць капліцай.

У іўдаізме можа быць толькі адзін Іерусалімскі Храм на ўсім зямным шары. У іўдзеяў афіцыйна няма храма, а сінагога ў іўдаізме не з'яўляецца храмам і шмат у чым падобная па функцыях з хрысціянскай капліцай.

У ісламе традыцыйна адсутнічае храм, а мусульманская мячэць шмат у чым падобная па функцыях з іўдзейскай сінагогай і з хрысціянскай капліцай.

## Спасылкі
# 168

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * I стагоддзе
* **II стагоддзе III стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 140-я
* 150-я
* **160-я 170-я
* 180-я
 |
| Гады: | * 165
* 166
* 167
* **168 169
* 170
* 171
 |

|  |
| --- |
| **168 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

**168** — высакосны год, пачаўся ў чацвер. 168 год нашай эры, 168 год 1 тысячагоддзя, 68 год II стагоддзя, 8 год 7-га дзесяцігоддзя II стагоддзя, 9 год 160-х гадоў.

## Падзеі

* 6 студзеня: З прамовай да прэтарыянцаў Марк Аўрэлій адпраўляецца на Маркаманскую вайну.

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Хуань-дзі, Хань, дзесяты імператар кітайскай імперыі Усходняя Хань.
# Напой

Газаваны напой
**Напо́й** — вадкасць, прызначаная для піцця. Акрамя задавальнення фізіялагічных патрэб напоі з'яўляюцца часткай культуры грамадства.

## Пітная вада

Вада — аснова большасці напояў, што ужывае чалавек. Ужываецца як у чыстым, гэтак і ў газаваным ці мінералізаваным выглядзе (як здабытая з прыродных мінеральных крыніц, гэтак і з дадаткамі).

## Алкагольныя напоі

Алкагольныя напоі — гэта напоі, якія ўтрымліваюць у сваім складзе этанол. Піва з'яўляецца часткай чалавечай культуры больш за 8 000 гадоў. У Вялікабрытаніі, Ірландыі, Германіі і іншых краінах Еўропы ўжыванне піва (і іншых алкагольных напояў) у барах ці пабах з'яўляецца культурнай традыцыяй.

## Гл. таксама

* Кола, напой

## Зноскі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Напой
# 386

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * III стагоддзе
* **IV стагоддзе V стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 360-я
* 370-я
* **380-я 390-я
* 400-я
 |
| Гады: | * 383
* 384
* 385
* **386 387
* 388
* 389
 |

|  |
| --- |
| **386 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

**386** — невысакосны год, пачаўся ў чацвер. 386 год нашай эры, 386 год 1 тысячагоддзя, 86 год IV стагоддзя, 6 год 9-га дзесяцігоддзя IV стагоддзя, 7 год 380-х гадоў.

## Падзеі

* Пачатак дынастыі Паўночная Вэй.

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Ван Сяньчжы, кітайскі каліграф
* Фэй-дзі (Усходняя Цзінь), адзінаццаты імператар імперыі Цзінь
# Каланізацыя

| Каланізацыя |
| --- |
|  |
| Вывучаецца ў | colonial studies[d] |
| Супрацьлегласць | дэкаланізацыя |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Каланізацыя** — працэс засялення і асваення новых тэрыторый. Каланізацыя цесна звязана з паняццем міграцыі, аднак не прадугледжвае аўтаматычнай страты каланізатарскай супольнасцю кантролю над сваёй ранейшай тэрыторыяй. У старажытнасці каланізацыя і заснаванне калоній былі шырока распаўсюджанай практыкай сярод народаў-каланізатараў, такіх як грэкі ці фінікійцы. Пачынаючы з эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыццяў, еўрапейская каланізацыя ахапіла розныя кантыненты. З часам, валоданне калоніямі стала настолькі палітычна і эканамічна істотным для вядучых дзяржаў, што ў гістарыяграфіі прынята гаварыць пра эпоху каланіялізму.

## Гл. таксама

* Экспансія
* Каланіст

## Літаратура

* Marcy Rockman, James Steele (2003). The Colonization of Unfamiliar Landscapes. Routledge. ISBN 0-415-25606-2.
# Ваджраяна

| Ваджраяна |
| --- |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

Ваджра — сімвал ваджраяны
**Ваджрая́на** (санскрыт: वज्रयान «дыяментавая калясніца», або «непарушная калясніца») — тантрычная форма будызму, што паходзіць ад махаяны. Найлепей прадстаўлена ў тыбецкім будызме, а таксама ў некаторых гістарычных будысцкіх школах Кітая і Японіі.

## Гісторыя

Хаця прыхільнікі ваджраяны адносяць яе ўзнікненне да часоў Гаўтамы Буды, тантрычны будызм сфарміраваўся на паўночным усходзе Індыі не раней за IV — VIII стст. Яго сімвалам стала ваджра, рытуальная зброя, якая ўзгадвалася ў Рыгведзе. Першаснымі распаўсюджвальнікамі ваджраяны былі *махасідхі*, вандроўныя філосафы, што крытыкавалі традыцыйных будысцкіх святароў.

У VII — VIII стст. індыйскія місіянеры Субхакарасімха, Ваджрабодхі и Амагхаваджра распаўсюдзілі тантрычную традыцыю ў Кітаі, дзе яна стала вядома як *чжэньян* («сапраўная мантра») і карысталася значным уплывам на вернікаў да ўсталявання дынастыі Сун. Японскі манах Кукай прынёс яе з Сіяня на радзіму і заснаваў там школу *сінгон*. Яе цэнтрам быў кляштарны комплекс Негора-дзі, разрабаваны Таётомі Хідэёсі ў 1585 г.

У VIII ст. Падмасамбхава, паўночнаіндыйскі настаўнік ваджраяны, заснаваў у Тыбеце першы будысцкі кляштар Сам’е. Лічыцца, што погляды Падмасамбхавы пазней развівала тыбецкая школа *ньінгма*. Значны ўплыў ваджраяны таксама зведалі прыхільнікі тыбецкіх школ *сак’я*, *каг’ю* і *гелуг*.

## Асаблівасці

Ваджраяна запазычыла з класічнай махаяны абавязковы намечаны вынік сакральных дзеянняў і метады (*упая*) яго дасягнення. Такім вынікам для верніка з’яўляецца стан Буды на карысць усіх жывых істот, а метадамі — тантрычныя практыкі, у тым ліку рытуальныя дзеянні, медытацыя і ёга. На вышэйшых тантрычных узроўнях знікае ілюзорная дваістасць бачнасці навакольнага свету і яго рэчаіснай пустаты.

Хаця прыхільнікі ваджраяны развіваюць рэлігійную адукацыю, яны лічаць, што перадача вучэння ад настаўніка да вучня мажліва галоўным чынам праз ініцыяцыю і прысвячэнне. Апошняе важна таму, што непасвечаны рызыкуе пры выбары шляху да стану Буды. Такім чынам, у ваджраяне вызначальная роля належыць настаўніку, а не пісьмовай традыцыі. Разам з гэтым, у тыбецкім будызме шырока распаўсюджана таемная сімвалічная мова, што павінна схаваць праўду ад непасвечаных. Інтэрпрэтацыя таемных формул і сімвалаў адрозніваецца ў залежнасці ад школы.

## Зноскі

## Спасылкі

* Vajrayana Institute
* Vajrayana: The Diamond Vehicle
* Vajrayana — Encyclopedia of Buddhism
* An Introduction to Vajrayana(недаступная спасылка)
# 591

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * V стагоддзе
* **VI стагоддзе VII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 570-я
* 580-я
* **590-я 600-я
* 610-я
 |
| Гады: | * 588
* 589
* 590
* **591 592
* 593
* 594
 |

|  |
| --- |
| **591 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

### Заходняя Еўропа

* Маўрыкій пачынае паход на Балканы з мэтай абараніць іх ад авараў і славян.

### Блізкі Усход

### Паўднёвая Азія

### Далёкі Усход

## Нарадзіліся

## Памерлі