Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1674

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVI стагоддзе
* **XVII стагоддзе XVIII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1650-я
* 1660-я
* **1670-я 1680-я
* 1690-я
 |
| Гады: | * 1671
* 1672
* 1673
* **1674 1675
* 1676
* 1677
 |

|  |
| --- |
| **1674 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 16 мая: Ян Сабескі абраны каралём польскім і вялікім князем літоўскім.
* 4 снежня: Французскія езуіты заснавалі пост на беразе возера Мічыган, дзе затым вырас горад Чыкага.

## Нарадзіліся

## Памерлі

* 24 лютага: Маціяс Векман, нямецкі кампазітар
* 27 кастрычніка: Хадльгрымур Петурсан, ісландскі паэт і лютэранскі прапаведнік (нар. у 1614)
* 8 лістапада: Джон Мільтан, англійскі паэт, палітычны дзеяч і мысляр (нар. 9.12.1608)
# 1632

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVI стагоддзе
* **XVII стагоддзе XVIII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1610-я
* 1620-я
* **1630-я 1640-я
* 1650-я
 |
| Гады: | * 1629
* 1630
* 1631
* **1632 1633
* 1634
* 1635
 |

|  |
| --- |
| **1632 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Гданьская Біблія.
* 18 лістапада: У друкарні Анджэя Гюнефельда ў Гданьску апублікаваны пераклад Бібліі на польскую мову.

## Нарадзіліся

* 29.8: Джон Лок, англійскі філосаф
* 24 кастрычніка: Антані ван Левенгук, галандскі натураліст
* 24.11: Бенедыкт Спіноза, нідэрландскі філосаф

## Памерлі

* 17 ліпеня: Хендрык ван Бален Старэйшы, мастак
* 19 жніўня: Валантэн дэ Булонь, французскі мастак
* 23 кастрычніка: Джавані Батыста Крэспі, італьянскі мастак
* 29 лістапада: Фрыдрых V Вітэльсбах, курфюрст Пфальцкі, кароль Чэхіі (Фрыдрых I) (нар. 26.8.1596)
# 1573

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XV стагоддзе
* **XVI стагоддзе XVII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1550-я
* 1560-я
* **1570-я 1580-я
* 1590-я
 |
| Гады: | * 1570
* 1571
* 1572
* **1573 1574
* 1575
* 1576
 |

|  |
| --- |
| **1573 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 1 студзеня: У ходзе Лівонскай вайны рускія войскі ўзялі крэпасць Вейсенштэйн (цяпер г. Пайдэ).
* 16 мая: Афіцыйна абвешчана абранне на стальцы Польшчы і ВКЛ Генрыка Валезы.
* 8 ліпеня: Булонскім эдыктам пакладзены канец 4-гадовай вайне французскіх католікаў і гугенотаў.
* 15 лістапада: Заснаваны аргенцінскі горад Санта-Фэ.

## Нарадзіліся

* 20 студзеня: Сімон Марый, нямецкі астраном
* 15 ліпеня: Ініга Джонс, англійскі архітэктар
* 28 верасня: Мікеланджэла Караваджа, італьянскі мастак
* 23 снежня: Джавані Батыста Крэспі, італьянскі мастак

## Памерлі

* 1.1: Малюта Скуратаў, рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч
* 10 сакавіка: Ганс Мюліх, нямецкі мастак
# Хасэ дэ Сан-Марцін

| Хасэ дэ Сан-Марцін |
| --- |
| José Francisco de San Martín y Matorras |
|  |
| Дата нараджэння | 25 лютага 1778(1778-02-25)[…] |
| Месца нараджэння | * Япею, San Martín Department[d], Правінцыя Карыентэс, Аргенціна
 |
| Дата смерці | 17 жніўня 1850(1850-08-17)[…] (72 гады) |
| Месца смерці | * Булонь-сюр-Мэр, дэпартамент Па-дэ-Кале, рэгіён Нор — Па-дэ-Кале, Францыя
 |
| Месца пахавання | * Buenos Aires Cathedral[d]
 |
| Бацька | Juan D' San Martin y Gómez[d] |
| Маці | Gregoria Matorras[d] |
| Жонка | María de los Remedios de Escalada[d] |
| Дзеці | Mercedes Tomasa San Martín y Escalada[d] |
| Альма-матар | * Royal Seminary of Nobles of Madrid[d]
 |
| Грамадзянства | * Аргенціна
 |
| Званне | галоўнакамандуючы арміяй Перу, генерал-капітан Чылі, брыгадны генерал Аргенцінскай канфедэрацыі правінцый |
| Бітвы/войны | * War of the Oranges[d]
* Пірэнейскія войны[d]
* Revolution of October 8, 1812[d]
* Battle of San Lorenzo[d]
* Chilean War of Independence[d]
* Peruvian War of Independence[d]
* Argentine War of Independence[d]
 |
| Узнагароды і званні |  honorary doctorate of the National University of San Marcos[d] |
| Аўтограф |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Хасэ́ Франсі́ска дэ Сан-Марці́н-і-Маторас** (ісп.: José Francisco de San Martín y Matorras; \* 25 лютага 1778, Япею; † 17 жніўня 1850, Булонь, Францыя) — аргенцінскі рэвалюцыянер, генерал, нацыянальны герой Аргенціны.

Сан Марцін нарадзіўся ў іспанскай сям’і ў Япею ў віцэ-каралеўстве ла-Плата, сучасная Аргенціна. Рос у Іспаніі, потым пайшоў на службу ў іспанскую армію, даслужыўся да афіцэрскага чыну. Менавіта ў час службы, якой ён аддаў каля дваццаці гадоў жыцця, Сан-Марцін паступова пераходзіць на пазіцыі змагароў за незалежнасць у іспанскіх калоніях Паўднёвай Амерыкі.

У 1812 годзе Сан-Марцін вяртаецца ў Аргенціну, дзе пачынае падрыхтоўваць і абучваць рэвалюцыйную армію для барацьбы з іспанскімі ўладамі. У 1817 годзе Сан-Марцін пераходзіць з войскам паўстанцаў праз Анды, разбівае іспанскую армію ў бітве пры Чакабука і захапляе чылійскую сталіцу Сант’яга. У 1818 годзе, пасля вырашаючай перамогі над іспанскімі раялістамі ў бітве пры Майпу, Сан-Марцін прыводзіць да ўлады нацыянальны ўрад, адмовіўшыся ад пасады прэзідэнта на карысць чылійскага генерала Бернарда О’Хігінса.

## Крыніцы

## Літаратура

* Сан-Марцін Хасэ дэ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 155—156. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хасэ дэ Сан-Марцін
* Хосе де Сан Мартин, Хронос, Библиографический указатель Архівавана 22 кастрычніка 2006. (руск.)
* Музей у доме Хасэ дэ Сан Марціна ў Булоні (Францыя) Архівавана 14 лютага 2007. (фр.)
# Вялікая пячатка ЗША

**Вялікая пячатка ЗША** (англ.: Great Seal of the United States) — дзяржаўная эмблема, ужываецца для пацвярджэння сапраўднасці дакументаў выпушчаных урадам Злучаных Штатаў Амерыкі.

Вялікая пячатка ЗША мае два бакі. Выяву на пярэднім баку (аверсе) часта называюць гербам ЗША, бо з агульнапрынятым значэнні гербу ў ЗША няма.

## Апісанне

Пярэдні бок Вялікай пячаткі ЗША
### Пярэдні бок

На пярэднім боку пячаткі выяўлены белагаловы арлан. У адной лапе ён трымае 13 стрэл, у другой — аліўкавую галіну, якія сімвалізуюць, што Злучаныя Штаты Амерыкі «хочуць міру, але заўсёды гатовы да вайны». Аліўкавая галіна традыцыйна выяўлена з 13 лістамі і 13 аліўкамі. Галава арла павернута ў бок аліўкавай галіны, што значыць перавагу міру над вайной. У дзюбе арол трымае стужку з надпісам на лацінскай мове «E Pluribus Unum», што значыць «Са шматлікіх — адзінае». Над галавой арла размешчаны 13 зорак у блакітным воблаку. Зоркі размешчаны ў шэрагах 1-4-3-4-1, утвараюць шасціканцовую зорку. На грудзях у арла шчыт з блакітнай гарызантальнай паласой уверсе і 13 вертыкальнымі чырвонымі і сярэбранымі палосамі.

### Адваротны бок

Адваротны бок Вялікай пячаткі ЗША
На адваротным боку пячаткі выяўлена няскончаная піраміда, яе вяршыню вянчае вока ў трохвугольніку. Піраміда складзена з трынаццаці ўзроўняў, традыцыйна сімвалізуе 13 штатаў, якія першапачаткова ўваходзілі ў склад ЗША — Масачусетс, Канектыкут, Род-Айленд, Нью-Гэмпшыр, Нью-Ёрк, Нью-Джэрсі, Пенсільванію, Дэлавер, Вірджынію, Мэрыленд, Паўночную Караліну, Паўднёвую Караліну, Джорджыю. На першым узроўні напісана дата 1776 год рымскімі лічбамі — MDCCLXXVI. Вока на вяршыні піраміды — усёвідушчае вока. Надпіс «Annuit cœptis» значыць «Яно добразычлівае да нашых пачынанняў». Фраза, напісаная на стужцы пад пірамідай, абвяшчае «Novus Ordo Seclorum» — «Новы парадак навекі».

#### Спіс элементаў лікам трынаццаць

* 13 зорак
* 13 вертыкальных палос на шчыце
* 13 стрэл у лапе арла
* 13 лістоў і 13 маслін на аліўкавай галіне
* па 13 літар у надпісах «E Pluribus Unum» і «Annuit cœptis»
* 13 цагляных узроўняў піраміды, а вакол яе — 13 пучкоў травы

### Як выглядае пячатка

* Вялікая пячатка ЗША
* Працэс адбівання пячаткі прэсам
* Адбітак пячатка

## Цікавыя факты

долар ЗША
Вялікую пячатку ЗША з 1935 года выяўляюць на адваротным боку банкноты $ 1. Злева выява адваротнага боку пячаткі, справа — пярэдняга боку.

## Гл. таксама

* Сцяг ЗША
* Пячатка прэзідэнта Злучаных Штатаў

## Спасылкі

* Вялікая пячатка Злучаных Штатаў Архівавана 11 снежня 2007.
* www.greatseal.com  (англ.)
* *The Great Seal of the United States* PDF,  (англ.)
# 1787

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVII стагоддзе
* **XVIII стагоддзе XIX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1760-я
* 1770-я
* **1780-я 1790-я
* 1800-я
 |
| Гады: | * 1784
* 1785
* 1786
* **1787 1788
* 1789
* 1790
 |

|  |
| --- |
| **1787 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Першая старонка Канстытуцыі ЗША.
* 11 студзеня: Англійскім астраномам Уільямам Гершэлем адкрыты Аберон, спадарожнік Урана.
* 13 мая: З Портсмута адплыў «Першы флот» з катаржанамі для заснавання калоніі ў Аўстраліі.
* 17 верасня: Завяршыўся Філадэльфійскі канвент, які прыняў Канстытуцыю ЗША.
* 12 кастрычніка: Аляксандр Сувораў атрымлівае перамогу над турэцкім войскам пад Кінбурнам.
* 29 кастрычніка: У Празе ў саслоўным тэатры адбылася прэм’ера оперы «Дон Жуан» В. А. Моцарта.
* 30 лістапада: Уільямам Гершэлем адкрыта карлікавая галактыка, якая з'яўляецца спадарожнікам Туманнасці Андрамеды.

## Нарадзіліся

* 6 сакавіка: Іозеф Фраўнгофер, нямецкі фізік.
* 26 красавіка: Людвіг Уланд, нямецкі паэт.
* 4 кастрычніка: Франсуа П'ер Гіём Гізо, французскі гісторык, дзяржаўны дзеяч.

## Памерлі

* 4 лютага: Пампеа Батоні, італьянскі жывапісец.
* 28 мая: Леапольд Моцарт, аўстрыйскі кампазітар.
* 15 лістапада: Крыстаф Вілібальд Глюк, аўстрыйскі кампазітар.
# Пётр I Карагеоргіевіч

| Пётр I Карагеоргіевіч |
| --- |
| Петар I Карађорђевић Petar I Karađorđević |
|  |
|  |
|  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 3-і Кароль Сербіі  |  |
| 11 чэрвеня 1903 — 1 снежня 1918 |

 |
| Каранацыя | 15 ліпеня 1903 |
| Папярэднік | Аляксандр Абрэнавіч |
| Пераемнік | ён сам як кароль Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 1-ы Кароль сербаў, харватаў і славенцаў  |  |
| 1 снежня 1918 — 16 жніўня 1921 |

 |
| Папярэднік | ён сам як кароль Сербіі |
| Пераемнік | Аляксандр I Карагеоргіевіч |
|

---

 |
| Нараджэнне | 29 чэрвеня (11 ліпеня) 1844* Бялград, Княства Сербія
 |
| Смерць | 16 жніўня 1921(1921-08-16)[…] (77 гадоў)* Бялград, Каралеўства Югаславія
 |
| Месца пахавання | * Oplenac[d]
 |
| Род | Карагеоргіевічы |
| Бацька | Alexander Karađorđević, Prince of Serbia[d] |
| Маці | Persida Nenadović[d] |
| Жонка | Princess Zorka of Montenegro[d] |
| Дзеці | Алена Пятроўна Сербская[d], Prince George of Yugoslavia[d], Аляксандр I Карагеоргіевіч і Milena Кarađorđević[d] |
| Грамадзянства | * Францыя
* Каралеўства Сербія
* Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў
 |
| Веравызнанне | Сербская праваслаўная царква |
| Адукацыя | * Ваенная школа Сен-Сір (1862)
* Першая Бялградская гімназія[d]
 |
| Аўтограф |  |
| Манаграма |  |
| Званне | field marshal (Serbia and Yugoslavia)[d] |
| Бітвы | * франка-пруская вайна
 |
| Узнагароды |       |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Пётр Першы Карагеоргіевіч** (сербск.: Петар I Карађорђевић, Petar I Karađorđević, 11 ліпеня 1844 — 16 жніўня 1921) — першы сербскі кароль з дынастыі Карагеоргіевічаў (з 1903); у 1918 стаў першым каралём Югаславіі (звалася тады Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў).

## Зноскі
# 16 сакавіка

|  |
| --- |
| ← **сакавік** → |
| п | а | с | ч | п | с | н |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 |   |   |   |   |   |
| 2026 |

**16 сакавіка** — 75-ы (76-ы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

## Падзеі

* 1707: Праз аб’яднанне каралеўстваў Англіі і Шатландыі была створаная Вялікабрытанія.
* 1813: Прусія аб’явіла вайну Напалеону.
* 1815: Вілем I становіцца каралём Нідэрландаў.
* 1926: Першы пуск вадкапаліўнай ракеты.
* 1942: Першы пуск балістычнай ракеты (Фау-2, пуск няўдалы).
* 1954: Заснавана Англа-беларускае таварыства.
* 1968: Масавае забойства ў Сангмі здзейснена ў час В’етнамскай вайны салдатамі Арміі ЗША.
* 2005: Ізраіль перадае горад Іерыхон пад кантроль палесцінскіх уладаў.
* 2014: Пад расійскім кантролем праведзены рэферэндум ад статусе Крыма.
* 2026: На Кубе поўнасцю прапала электразабеспячэнне.

## Нарадзіліся

* 1621: Георг Ноймарк, нямецкі паэт і кампазітар
* 1751: Джэймс Мэдзісан, чацвёрты прэзідэнт ЗША (пам. 1836)
* 1771: Антуан-Жан Гро, французскі мастак
* 1774: Мэцью Фліндэрс, англійскі даследчык Аўстраліі
* 1789: Георг Ом, нямецкі фізік (пам. 7.7.1854)
* 1839: Сюлі-Прудом, французскі паэт, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (пам. 7.9.1907)
* 1865: Аспазія (паэтэса)
* 1890: Саламон Міхоэлс, тэатральны акцёр і рэжысёр (пам. 1948)
* 1892: Сэсар Вальеха, перуанскі празаік, паэт (пам. 15.4.1938)
* 1902: Хенры Хансен, дацкі велагоншчык, алімпійскі чэмпіён
* 1915: Куніхіка Кадайра, японскі матэматык
* 1918: Алда ван Эйк, нідэрландскі архітэктар
* 1927: Уладзімір Камароў, лётчык-касманаўт СССР, двойчы Герой Савецкага Саюза (пам. 24.4.1967)
* 1940: Бернарда Берталучы, італьянскі кінарэжысёр
* 1953: Рычард Столман, заснавальнік руху свабоднага праграмнага забеспячэння
* 1956: Эвелін Відмер-Шлумпф, прэзідэнт Швейцарыі
* 1964: Уладзімір Давыдоўскі, беларускі музыка, літаратар і журналіст

## Памерлі

* 37: Тыберый, імператар рымскі
* 455: Валентыніян III, рымскі імператар
* 1677: Эварыста Баскеніс, італьянскі мастак
* 1736: Джавані Батыста Пергалезі, італьянскі кампазітар
* 1914: Шарль Альбер Гоба, швейцарскі юрыст і палітык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (нар. 21.5.1843)
* 1928: Міхаіл Гурын-Маразоўскі, беларускі палітык (нар. 189])
* 1940: Сельма Лагерлёф, шведская пісьменніца (нар. 20.11.1858)
* 1961: Вацлаў Таліх, чэшскі дырыжор і скрыпач, педагог (нар. 28.5.1883)
* 1970: Тамі Тэрэл, амерыканская спявачка
* 1985: Роджэр Сешнс, амерыканскі кампазітар
* 2000: Павел Пруднікаў. беларускі пісьменнік (нар. 14.7.1911)
* 2007: Жан Лемааль, французскі жывапісец

## Святкуюць

* Літва: Дзень кніганошы
# Барыс Васільевіч Спаскі

| Барыс Васільевіч Спаскі |
| --- |
|  |
| Краіны: | * СССР
* Францыя
* Расія
 |
| Дата нараджэння: | 30 студзеня 1937(1937-01-30)[…] |
| Месца нараджэння: | * Ленінград, РСФСР, СССР
 |
| Дата смерці: | 27 лютага 2025(2025-02-27) (88 гадоў) |
| Месца смерці: | * Масква, Расія
 |
| Званне: | гросмайстар, міжнародны майстар[d] і майстар спорту СССР па шахматах[d] |
| Актуальны рэйтынг: | 2 548 (люты 2022) |
| Узнагароды і прэміі: |

|  |
| --- |
|  |

|  |
| --- |
| Заслужаны майстар спорту СССР |

 |
|
Асабістая картка на сайце ФІДЭ |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Барыс Васільевіч Спаскі** (30 студзеня 1937(1937-01-30)[…], Ленінград — 27 лютага 2025(2025-02-27), Масква) — савецкі і французскі шахматыст. 10-ы чэмпіён свету па шахматах (1969-1972), міжнародны гросмайстар (1955), заслужаны майстар спорту СССР (1965), двухразовы чэмпіён СССР (1961, 1973), чэмпіён свету сярод юнакоў (1955).

## Крыніцы

## Спасылкі

*  Архівавана 12 мая 2008.
*  спасылка)
*  Архівавана 5 сакавіка 2009.
*  — займальныя факты з жыцця
*  Архівавана 4 сакавіка 2016.
*
* 60 пазіцый з партый Спаскага англ.:
* Асабістая картка на сайце ФІДЭ
* Партыі ў базе ChessGames
* Дзіцячы шахматны клуб ім. Б.Спаскага
# Мэры Уолстанкрафт

| Мэры Уолстанкрафт |
| --- |
| англ.: Mary Wollstonecraft |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Псеўданімы | Mr. Cresswick |
| Дата нараджэння | 27 красавіка 1759(1759-04-27)[…] |
| Месца нараджэння | * Spitalfields[d], Мідлсекс, Каралеўства Вялікабрытанія або
* Лондан, Англія, Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Дата смерці | 10 верасня 1797(1797-09-10)[…] (38 гадоў) |
| Месца смерці | * Самерз-Таўн[d], Мідлсекс, Каралеўства Вялікабрытанія або
* Лондан, Англія, Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Пахаванне | * St Pancras Gardens[d]
* Gravestones To Tregonwell Campbell And Shelley Families And To Vicars Of St Peters In Churchyard Of St Peters[d]
 |
| Грамадзянства | * Каралеўства Вялікабрытанія
 |
| Бацька | Edward John Wollstonecraft[d] |
| Маці | Elizabeth Dixon[d] |
| Муж | Уільям Годвін і Gilbert Imlay[d] |
| Дзеці | Мэры Шэлі і Fanny Imlay[d] |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | перакладчыца, філосаф, гісторык, раманіст, эсэістка, governess, уласнік, пісьменнік-падарожнік, дзіцячая пісьменніца, пісьменніца, дзеяч фемінізму |
| Кірунак | фемінізм |
| Мова твораў | англійская, нямецкая і французская |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Мэры Уолстанкрафт** (англ.: Mary Wollstonecraft; 27 красавіка 1759 — 10 верасня 1797) — англійская паэтэса, філосаф і феміністка. Да канца XX стагоддзя людзей болей цікавіла прыватнае жыццё Уолстанкрафт, чым яе творчасць, бо за жыццё яна была сведкай Эпохі тэрору ў Францыі, перажыла няшчаснае каханне да бізнесмена Гілберта Імлэя з ЗША і ў выніку гэтага, сярод іншага, некалькі разоў спрабавала скончыць жыццё самагубствам. Але ў цяперашні час Уолстанкрафт лічаць адной з піянерак фемінізму і феміністычнай філасофіі, і да нашых дзён феміністы іншы раз спасылаюцца на яе працы.

На працягу свайго нядоўгага пісьменніцкага жыцця яна пісала навэлы, трактаты, спадарожныя допісы, гісторыю Французскай рэвалюцыі, павучальную і дзіцячую літаратуру. Найпапулярнейшая з прац Уолстанкрафт — «У абарону праў жанчын» (1792), у якой яна даводзіць, што жанчыны не горшыя па прыродзе за мужчын, а так толькі здаецца з-за таго, што жанчынам нестае адукацыі. Как выправіць гэта становішча, яна на старонках кнігі прапануе ставіцца і да тых, і да тых роўна і нават апісвае грамадскі лад, заснаваны на такім прынцыпе.

## Зноскі
# Шасціногія

|  |
| --- |
| Шасціногія |
|
Страказа *Calopteryx splendens* |
| Навуковая класіфікацыя |
| прамежныя рангі

|  |  |
| --- | --- |
| Дамен:  | Эўкарыёты |

|  |  |
| --- | --- |
| Царства:  | Жывёлы |

|  |  |
| --- | --- |
| Падцарства:  | Эўметазоі |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Двухбакова-сіметрычныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | Першаснаротыя |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | *Ecdysozoa* |

|  |  |
| --- | --- |
| Без рангу:  | *Panarthropoda* |

|  |  |
| --- | --- |
| Тып:  | Членістаногія |

|  |  |
| --- | --- |
| Падтып:  | Трахейнадыхальныя |

|  |  |
| --- | --- |
| Надклас:  | **Шасціногія** |

 |
| Міжнародная навуковая назва |
| Hexapoda Latreille, 1825 |
| Класы |
| * Насякомыя (*Insecta*)
* Скрытнасківічныя (*Entognatha*)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Сістэматыка на Віківідах |  Выявы на Вікісховішчы |

|  |  |
| --- | --- |
| ITIS   | 563886 |
| NCBI   | 6960 |
| EOL   | 2634370 |
| FW   | 133899 |

 |

 |

**Шасціногія** (лац.: Hexapoda ад стар.-грэч.: ἕξ «шэсць» і πούς, род. ск. ποδός — «нага») — надклас трахейных членістаногіх (*Arthropoda*), які ўключае ў сябе насякомых (*Insecta*) і скрытнасківічных (*Entognatha*), якія ў сваю чаргу ўключаюць двуххвостак (*Diplura*), бязвусікавых (*Protura*) і нагахвостак (*Collembola*).

Колькасць відаў, якія адносяцца да шасціногіх, вельмі вялікая. Адных толькі насякомых налічваецца некалькі мільёнаў відаў. Астатнія групы разам налічваюць усяго каля пяці тысячы відаў, з якіх чатыры тысячы прыпадае на нагахвостак. У гэтым выглядзе таксон быў складзены ў 1987 годзе, а раней тэрмін «шасціногіх» служыў сінонімам насякомых. У наш час навукоўцамі апісана 1 080 760 відаў, уключаючы 17 227 выкапнёвых відаў (Zhang, 2013).

## Крыніцы

## Літаратура

* *Шарова И. Х.* Надкласс Шестиногие (Hexapoda) // Зоология беспозвоночных: Учебник для студ. высш. учебных заваедений (руск.). — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1999. — С. 426. — 592 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-691-00322-1.
* Шестиногие // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) (руск.). — СПб., 1890—1907.
# Сістэма

**Сістэма** (грэч. sýstēma «цэлае, складзенае з частак») — мноства складнікаў, элементаў, якія ствараюць пэўную цэласнасць, адзінства. Таксама: аб’ектыўная сувязь з’яваў, выяўленая ў падпарадкаванні пэўным законам, або сувязь створаных чалавекам прадметаў ці элементаў ведаў, упарадкаваная ў адпаведнасці з пэўным прынцыпамі. Выкарыстанне тэорыі сістэм у пазнанні азначаецца як **сістэмны падыход**.

Так, могуць вызначацца сонечная сістэма як аб’ектыўная сувязь з’яваў; водная сістэма пэўнай геаграфічнай зоны, створаная чалавекам; сістэма аксіём пэўнай тэорыя|тэорыі.

Паняцце сістэмы блізкае з паняццем структуры, але не звяртаецца да самога парадку, закону сувязі складнікаў, а толькі паказвае наяўнасць такой сувязі.

## Літаратура

* *Марозаў В. Дз.* Сістэма // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 14: Рэле — Слаявіна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2002. — Т. 14. — С. 419. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0238-5 (т. 14).
# Склад (мова)

**Склад** — частка слова, утвораная галосным гукам або яго спалучэннем з зычнымі на аснове злітнага з імі вымаўлення.

Склад з’яўляецца фаналагічнай арганізацыяй, якая займае прамежкавы ўзровень паміж сегментарнай і несегментарнай фаналогіяй, паміж фанемай і словам. Склады часцяком лічацца фаналагічнымі «будаўнічымі блокамі» слоў. Яны могуць уплываць на рытм мовы, яе прасодыю і паэтычны метр.

## Структура

У залежнасці ад прынцыпаў складападзелу існуе некалькі тэорый будовы склада. У беларускай мове складаўтваральныя галосныя [а], [э], [о], [у], [і], [ы] з адным (*гэ, ра*), двума (*збы, цаў*), трыма (*стра, сква, клас*), чатырма (*гвалт, пстры*) і большай колькасцю зычных, часам толькі галоснымі (акрамя *ы*): *у-бок, а-сабліва, і-мя*.

## Колькасць складоў у слове

У слове бывае ад аднаго да шасці і болей складоў. Слова, якое складаецца з аднаго склада, называецца аднаскладовым, з двух — двухскладовым, з трох — трохскладовым, а калі складоў больш за тры — шматскладовым, нягледзячы на тое, што гэты тэрмін часта выкарыстоўваецца, каб апісаць слова з двух складоў і больш. У вуснай мове пераважаюць словы больш кароткія па колькасці складоў. У беларускай мове больш слоў адна- і двухскладовых.

## Класіфікацыя

Склады бываюць:

* **націскныя** — вымаўляецца больш выразна і напружана, аднак сіла, працягласць, вышыня тону гучання не заўсёды мацнейшая і даўжэйшая за ненаціскны;
* **ненаціскныя**:
	+ пераднаціскныя: па-ляў**-нічымі*,
	+ паслянаціскныя: *паляўні-**чы-мі.

У слове з пяццю і болей складамі з націскам на першым складзе ўзнікае пабочны націск на перадапошнім складзе (*вы́-ра-та-ва-ны̋-мі*).

Ад месца склада ў слове залежыць іх падзел на:

* **пачатковыя** і **непачатковыя**: ка**-ва-лак*,
* **канцавыя** і **неканцавыя**: *кло-па-**ты.

Для пачатковага склада характэрны большыя гучнасць і разнастайнасць спалучэння зычных, для канцавога — меншая выразнасць вымаўлення.

У залежнасці ад месца галоснага склады бываюць:

* **адкрытыя** (на канцы галосны: *два*) і **закрытыя** (на канцы зычны: *дах*),
* **непрыкрытыя** (пачынаецца з галоснага: *эх*) і **прыкрытыя** (пачынаецца з зычнага: *вугал*).

Адкрытыя і закрытыя склады могуць быць прыкрытымі (*мы, дах*) і непрыкрытымі (*а, іл*). Адкрытымі непрыкрытымі могуць быць толькі склады, утвораныя адным галосным. Найбольшая колькасць тыпаў складоў — прыкрытыя.

## Тэмп маўлення

Колькасцю складоў, вымаўленых за адзінку часу (секунду, мінуту), вымяраецца тэмп маўлення. Сярэдні тэмп маўлення на беларускай мове — 3 склады ў секунду.

## Складовая пісьменнасць

Складовая пісьменнасць пачалася на некалькі сотняў гадоў раней за з’яўленне першых літар. Раннія запісы складоў на дошчачках, напісаныя каля 2800 года да н.э., былі знойдзены ля старажытнага шумерскага горада Ур. Гэты пераход ад піктаграм да складоў быў названы «самым важным дасягненнем у гісторыі пісьменства».

## Зноскі