Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# VII стагоддзе

|  |
| --- |
| 1 тысячагоддзе |
| V ст. — VI ст. — **VII ст.** — VIII ст. — IX ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 590-я
 |  590
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |
|  |
| 600-я
 |  600
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |
| 610-я
 |  610
 |  611
 |  612
 |  613
 |  614
 |  615
 |  616
 |  617
 |  618
 |  619
 |
| 620-я
 |  620
 |  621
 |  622
 |  623
 |  624
 |  625
 |  626
 |  627
 |  628
 |  629
 |
| 630-я
 |  630
 |  631
 |  632
 |  633
 |  634
 |  635
 |  636
 |  637
 |  638
 |  639
 |
| 640-я
 |  640
 |  641
 |  642
 |  643
 |  644
 |  645
 |  646
 |  647
 |  648
 |  649
 |
| 650-я
 |  650
 |  651
 |  652
 |  653
 |  654
 |  655
 |  656
 |  657
 |  658
 |  659
 |
| 660-я
 |  660
 |  661
 |  662
 |  663
 |  664
 |  665
 |  666
 |  667
 |  668
 |  669
 |
| 670-я
 |  670
 |  671
 |  672
 |  673
 |  674
 |  675
 |  676
 |  677
 |  678
 |  679
 |
| 680-я
 |  680
 |  681
 |  682
 |  683
 |  684
 |  685
 |  686
 |  687
 |  688
 |  689
 |
| 690-я
 |  690
 |  691
 |  692
 |  693
 |  694
 |  695
 |  696
 |  697
 |  698
 |  699
 |
|  |
| 700-я
 |  700
 |  701
 |  702
 |  703
 |  704
 |  705
 |  706
 |  707
 |  708
 |  709
 |

 |

Пач. 7 ст.
Кан. 7 ст.
**VII стагоддзе** (сёмае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 601 года і скончылася 31 снежня 700 года.

## Падзеі

### Еўропа

* Засяленне славянамі Балкан
* Аварскі каганат спыніў сваё існаванне
* Грэкі вынайшлі так званы «грэчаскі агонь»
* Хрысціянізацыя лангабардаў
* 632: На Балканскім паўвостраве ўзнікла дзяржава — Вялікая Балгарыя

### Азія

* Узнікненне і распаўсюджванне ісламу
* Пачатак экспансіі Тыбета
* 603—628: Вялікая вайна паміж Візантыяй і Персіяй
* Заваяванне Палесціны персамі

### Афрыка

* Егіпет заваяваны арабамі

## Асобы

* Кубрат, заснавальнік Вялікай Балгарыі
* Хлотар II, кароль франкаў
* Аспарух, заснавальнік Першага балгарскага царства
* Умар ібн Хатаб, другі ісламскі халіф
* Мухамад, заснавальнік ісламу
* Канстанцін IV, візантыйскі імператар

## Гл. таксама

* VI стагоддзе
* VIII стагоддзе
# II стагоддзе да н.э.

|  |
| --- |
| 1 тысячагоддзе да н.э. |
| IV ст. да н.э. — III ст. да н.э. — **II ст. да н.э.** — I ст. да н.э. — I ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 200-я да н.э.
 | 209
 | 208
 | 207
 | 206
 | 205
 | 204
 | 203
 | 202
 | 201
 | 200
 |
|  |
| 190-я да н.э.
 | 199
 | 198
 | 197
 | 196
 | 195
 | 194
 | 193
 | 192
 | 191
 | 190
 |
| 180-я да н.э.
 | 189
 | 188
 | 187
 | 186
 | 185
 | 184
 | 183
 | 182
 | 181
 | 180
 |
| 170-я да н.э.
 | 179
 | 178
 | 177
 | 176
 | 175
 | 174
 | 173
 | 172
 | 171
 | 170
 |
| 160-я да н.э.
 | 169
 | 168
 | 167
 | 166
 | 165
 | 164
 | 163
 | 162
 | 161
 | 160
 |
| 150-я да н.э.
 | 159
 | 158
 | 157
 | 156
 | 155
 | 154
 | 153
 | 152
 | 151
 | 150
 |
| 140-я да н.э.
 | 149
 | 148
 | 147
 | 146
 | 145
 | 144
 | 143
 | 142
 | 141
 | 140
 |
| 130-я да н.э.
 | 139
 | 138
 | 137
 | 136
 | 135
 | 134
 | 133
 | 132
 | 131
 | 130
 |
| 120-я да н.э.
 | 129
 | 128
 | 127
 | 126
 | 125
 | 124
 | 123
 | 122
 | 121
 | 120
 |
| 110-я да н.э.
 | 119
 | 118
 | 117
 | 116
 | 115
 | 114
 | 113
 | 112
 | 111
 | 110
 |
| 100-я да н.э.
 | 109
 | 108
 | 107
 | 106
 | 105
 | 104
 | 103
 | 102
 | 101
 | 100
 |
|  |
| 90-я да н.э.
 | 99
 | 98
 | 97
 | 96
 | 95
 | 94
 | 93
 | 92
 | 91
 | 90
 |

 |

**II стагоддзе да н. э.**

## Падзеі

* 149-146 — Трэцяя Пунічная вайна паміж Рымам і Карфагенам
* 146 — разбурэнне Карфагена
* 133 — дзейнасць народнага трыбуна Тыберыя Гракха: аграрныя пераўтварэнні і першыя ўзброеныя сутычкі на форуме
* 123-122 — дзейнасць Гая Гракха, узброеныя сутычкі на форуме
* 101-100 — дзейнасць Луцыя Апулея Сатурніна

## Іншае

* Першае ўзгадванне пра ўжыванне энергіі ветру (Старажытная Персія)
# Падатак

**Падатак** — абавязковы плацеж, які дзяржава спаганяе з фізічных і юрыдычных асоб. Падаткі бываюць простыя, якімі абкладаюцца даходы і маёмасць, і ўскосныя, выплата якіх ажыццяўляецца пакупніком тавару ці паслугі.

Падаткі выконваюць разнастайныя функцыі:

* фіскальную: падаткі — адна з асноўных крыніц даходаў дзяржаўнага бюджэту;
* рэгулюючую: праводзячы падатковую палітыку, дзяржава ўздзейнічае на каньюнктуру, стымулюе або стрымлівае эканамічны рост;
* сацыяльную: выроўніванне даходаў розных груп насельніцтва.

Пры ўсталяванні падатку вызначаюцца яго аб’ект, плацельшчыкі, падатковая база, стаўка падатку, парадак
і тэрміны ўплаты.

## Гл. таксама

* Падатковая палітыка
* Падатковая сістэма
* Падатковая амністыя
* Падатковае планаванне
* Падатковая дэкларацыя
* Падатковая інспекцыя
* Падатковае права ЕС
* Падатак на бяздзетнасць
* Аўтарскі падатак
* Падатковая культура
* Беспадатковая дзяржава
* Ухіленне ад выплаты падаткаў
* Акцыз
* Габель
* Ясак
* Капшчына
# Паўстанне Чырванабровых

**Паўста́нне «Чырванабро́вых»** (赤眉軍) — адно з найбольш буйных паўстанняў у Кітаі ў 17—27 н.э. Паўстанцы фарбавалі бровы ў чырвоны колер (адсюль назва).

Паўстанне было выклікана цяжкім становішчам народа, якое пагоршылася ў час праўлення Ван Мана і голаду ў выніку паводкі. Пачалося ў правіцыі Шаньдун пад кіраўніцтвам селяніна Фань Чуна.

Паўстанцы (сяляне, наёмныя рабочыя, рабы) у 21 г. разграмілі ўрадавыя войскі і пачалі наступленне на сталіцу імперыі Чан'ань. Адначасова на сталіцу наступалі атрады прадстаўніка дынастыі Хань Лю Сюаня, які імкнуўся захапіць уладу.

У 23 г. атрады Лю Сюаня занялі Чан'ань. Ван Ман быў забіты, Лю Сюаня абвясцілі імператарам пад імем Гэншы. У 25 г. атрады «чырванабровых» разбілі войскі Гэншы і абвясцілі імператарам пастуха Лю Пэнцзы.

У 27 г. паўстанцы былі разгромлены войскамі прадстаўніка арыстакратыі Лю Сю (у 25 г. прыняў тытул імператара пад імем Гуан Удзі), з царавання якога пачалося праўленне новай галіны дынастыі Хань — Позняя Хань.

## Літаратура

* Чырванабровых паўстанне // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. С. 311.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы пакуль няма медыяфайлаў па тэме, але Вы можаце загрузіць іх
# Поўнач

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Бакі свету

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Поўнач |   |
| Захад |  | Усход |
|   | Поўдзень |   |

 |

**Поўнач** — адзін з чатырох асноўных кірункаў свету, які заўсёды паказвае ў напрамку паўночнага полюса. На іншых планетах сонечнай сістэмы таксама ёсць кірунак свету поўнач, на якіх ён таксама паказвае ў напрамку паўночнага полюса. Напрамак на поўнач выкарыстоўваецца ў навігацыі, а таксама ў сістэмах каардынат. Тэрмін «норд» альбо «поўнач» (міжнароднае скарачэнне N) з’яўляецца бісектрысай паміж захадам (270 градус) і ўсходам (90 градусаў).

Стрэлка компаса амаль заўсёды накіравана на поўнач, што з’яўляецца дастатковым у Цэнтральнай Еўропе для адносна дакладнага арыентавання. Напрамак магнітнай стрэлкі компаса падпарадкоўваецца магнітнаму полю Зямлі, таму стрэлка паказвае ні на геаграфічны паўночны полюс, ні на магнетычны паўночны полюс.

Іншымі асноўнымі кірункамі свету з’яўляюцца захад, усход і поўдзень.

## Гл. таксама

* Арыентаванне
* Ружа вятроў
* Час
* Часавы пояс
* Сонца
* Компас
* Навігацыя
# V стагоддзе

|  |
| --- |
| 1 тысячагоддзе |
| III ст. — IV ст. — **V ст.** — VI ст. — VII ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 390-я
 |  390
 |  391
 |  392
 |  393
 |  394
 |  395
 |  396
 |  397
 |  398
 |  399
 |
|  |
| 400-я
 |  400
 |  401
 |  402
 |  403
 |  404
 |  405
 |  406
 |  407
 |  408
 |  409
 |
| 410-я
 |  410
 |  411
 |  412
 |  413
 |  414
 |  415
 |  416
 |  417
 |  418
 |  419
 |
| 420-я
 |  420
 |  421
 |  422
 |  423
 |  424
 |  425
 |  426
 |  427
 |  428
 |  429
 |
| 430-я
 |  430
 |  431
 |  432
 |  433
 |  434
 |  435
 |  436
 |  437
 |  438
 |  439
 |
| 440-я
 |  440
 |  441
 |  442
 |  443
 |  444
 |  445
 |  446
 |  447
 |  448
 |  449
 |
| 450-я
 |  450
 |  451
 |  452
 |  453
 |  454
 |  455
 |  456
 |  457
 |  458
 |  459
 |
| 460-я
 |  460
 |  461
 |  462
 |  463
 |  464
 |  465
 |  466
 |  467
 |  468
 |  469
 |
| 470-я
 |  470
 |  471
 |  472
 |  473
 |  474
 |  475
 |  476
 |  477
 |  478
 |  479
 |
| 480-я
 |  480
 |  481
 |  482
 |  483
 |  484
 |  485
 |  486
 |  487
 |  488
 |  489
 |
| 490-я
 |  490
 |  491
 |  492
 |  493
 |  494
 |  495
 |  496
 |  497
 |  498
 |  499
 |
|  |
| 500-я
 |  500
 |  501
 |  502
 |  503
 |  504
 |  505
 |  506
 |  507
 |  508
 |  509
 |

 |

Пачатак 5 ст.
Канец 5 ст.
**5 стагоддзе** пачалося 1 студзеня 401 года і скончылася 31 снежня 500 года.

## Падзеі

### Еўропа

* Працяг Вялікага перасялення народаў
* Заснаваны Кіеў
* Пакіданне рымлянамі Брытаніі, як вынік, узнікненне племянных дзяржаў
* 410: Вестготы пад камандаваннем Аларыха захапілі і разграбілі Рым
* 415: Узнікла Тулузскае каралеўства
* 455: Вандаламі быў разрабаваны Рым
* 476: Заходняя Рымская імперыя спыніла сваё існаванне

### Азія

* У Японіі будуюцца першыя сінтаісцкія храмы
* Горад Нанкін стаў сталіцай паўднёвага Кітая
* Эфталіты здзейснілі шэраг набегаў на Персію
* 477: Будызм стаў дзяржаўнай рэлігіяй у Кітаі

### Афрыка

* Пранікненне вандалаў у Паўночную Афрыку
* 439: Вандалы захапілі Карфаген

## Асобы

* Аніцы Баэцый, рымскі філосаф, перакладчык Арыстоцеля
* Адаакр, германскі правадыр
* Святы Патрык, хрысціянскі місіянер, пакравіцель Ірландыі
* Хлодвіг, кароль франкаў
* Ромул Аўгуст, апошні рымскі імператар

## Гл. таксама

* 4 стагоддзе
* 6 стагоддзе
# VI стагоддзе

|  |
| --- |
| 1 тысячагоддзе |
| IV ст. — V ст. — **VI ст.** — VII ст. — VIII ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 490-я
 |  490
 |  491
 |  492
 |  493
 |  494
 |  495
 |  496
 |  497
 |  498
 |  499
 |
|  |
| 500-я
 |  500
 |  501
 |  502
 |  503
 |  504
 |  505
 |  506
 |  507
 |  508
 |  509
 |
| 510-я
 |  510
 |  511
 |  512
 |  513
 |  514
 |  515
 |  516
 |  517
 |  518
 |  519
 |
| 520-я
 |  520
 |  521
 |  522
 |  523
 |  524
 |  525
 |  526
 |  527
 |  528
 |  529
 |
| 530-я
 |  530
 |  531
 |  532
 |  533
 |  534
 |  535
 |  536
 |  537
 |  538
 |  539
 |
| 540-я
 |  540
 |  541
 |  542
 |  543
 |  544
 |  545
 |  546
 |  547
 |  548
 |  549
 |
| 550-я
 |  550
 |  551
 |  552
 |  553
 |  554
 |  555
 |  556
 |  557
 |  558
 |  559
 |
| 560-я
 |  560
 |  561
 |  562
 |  563
 |  564
 |  565
 |  566
 |  567
 |  568
 |  569
 |
| 570-я
 |  570
 |  571
 |  572
 |  573
 |  574
 |  575
 |  576
 |  577
 |  578
 |  579
 |
| 580-я
 |  580
 |  581
 |  582
 |  583
 |  584
 |  585
 |  586
 |  587
 |  588
 |  589
 |
| 590-я
 |  590
 |  591
 |  592
 |  593
 |  594
 |  595
 |  596
 |  597
 |  598
 |  599
 |
|  |
| 600-я
 |  600
 |  601
 |  602
 |  603
 |  604
 |  605
 |  606
 |  607
 |  608
 |  609
 |

 |

**6 стагоддзе** пачалося 1 студзеня 501 года і скончылася 31 снежня 600 года.

## Падзеі

### Еўропа

* На землях Паўночнай Ірландыі і Заходняй Шатландыі ўтварылася каралеўства Дал Рыяда
* 532: У Канстанцінопалі адбылося паўстанне Ніка
* 547: Шэраг набегаў славян на Балканы
* У Шатландыі пабудаваны першы хрысціянскі храм
* 587: Вестгоцкае дваранства прыняло каталіцызм

### Азія

* Падчас персідска-візантыйскай вайны падпісаны 50-гадовы мірны дагавор
* Дзяржава Сасанідаў дасягнула тэрытарыяльнага максімуму
* Будызм распаўсюдзіўся на тэрыторыі Японіі

### Афрыка

* Войска Візантыі пад камандаваннем Велізарыя знішчыла Каралеўства Вандалаў

## Асобы

* Мухамад, заснавальнік Ісламу
* Юстыніян, візантыйскі імператар
* Хлодвіг, франкскі кароль
* Велізарый, візантыйскі палкаводзец
* Рэкарэд, кароль вестготаў

## Гл. таксама

* 5 стагоддзе
* 7 стагоддзе
# Кастрычнік

|  |
| --- |
| ← **кастрычнік** → |
| п | а | с | ч | п | с | н |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| 2026 |

Кастрычнік, ілюстрацыя Аляксандра Тарасевіча з кнігі «Rosarium et Officium B. Mariae Virginis…»
**Кастрычнік** — дзясяты месяц Грыгарыянскага календара. Складаецца з 31 дня.

Назва кастрычнік паходзіць ад кастры — адкідаў апрацоўкі сцёблаў валакністых раслін. У гэты час сяляне часалі, трапалі лён і каноплі, з якіх было шмат кастры.

Народная назва падаецца ў выданнях Ф. Скарыны — *листопад*, у «Храналогіі» А. Рымшы (1581) згадваецца як *паздерник*. Назва, ужываная ў сучаснай беларускай літаратурнай мове, узнікла ў асяроддзі газеты «Наша ніва» і набыла больш-менш канечную форму ў 1912 годзе, калі ў календары «Нашай нівы» былі пададзены прапанаваныя назвы месяцаў з тлумачэннямі. Паслядоўна ў «Нашай ніве» ўжываліся варыянты назвы: *акцябр*, *кастрычнік (акцябр)*, і канчаткова — *кастрычнік*.

## Зноскі

## Літаратура

* Андрей Рымша. [Хронология] (1581) // Транслитерация О.Лицкевича по факсимиле в изд.: Запаско Я. П. Мистецька спадщина Iвана Федорова. Львів, 1974. С.33, 36. — Эл.рэсурс starbel.narod.ru
* Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. У 2 т. Т. 2. — Мн., 1967. С. 138, 139;
* *Скарына Ф.* Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія / Уступ. арт., падрыхт. тэкстаў, камент., слоўнік А. Ф. Коршунава, паказальнікі А. Ф. Коршунава, В. А. Чамярыцкага. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — С. . — 207 с.: іл. ISBN 5-343-00151-3.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Кастрычнік
# Прастытуцыя

Прастытуцыя легальная
     Забаронены бардэлі і сутэнёрства
     Прастытуцыя забаронена
     Няма дадзеных
     Прастытуцыя легальная
     Забаронены бардэлі і сутэнёрства
     Прастытуцыя забаронена
     Няма дадзеных
**Прастытуцыя** (лац.: Prostitutio — апаганенне, абняслаўленне) — продаж свайго цела з мэтай атрымання ўзнагароджання, матэрыяльных выгод.

## Паслугі

Прастытуткі могуць падаваць наступныя паслугі: эратычны масаж, вагінальны секс, анальны секс, аральны секс, стрыптыз, «цацкі» (мастурбацыя), лесбі-шоу, эскорт-паслугі, групавы секс, фістынг, рымінг, трамплінг, «залаты дождж», копра, ролевыя гульні, БДСМ і інш.

Некаторыя прастытуткі практыкуюць абмежаванне па мінімальным узросце (гл. «Узрост сексуальнай згоды») і фейс-кантроль.

### Мужчынская прастытуцыя

Прастытуцыя традыцыйна лічыцца з'явай асабліва жаночай, як і род, да якога належыць слова «прастытутка». Тым часам ужо са старажытнасці існавалі мужчыны, якія фактычна выконвалі тую ж ролю.

* Гомасексуальная мужчынская прастытуцыя. Існавала і існуе практыка падавання гомасексуальнымі (а часам і гетэрасексуальнымі) мужчынамі платных сексуальных паслуг іншым мужчынам. Па форме гэта мала адрозніваецца ад жаночага варыянту прастытуцыі — тыя ж вулічныя, вакзальныя «хлопчыкі», публічныя хаты, масажныя салоны і іншае.

* Гетэрасексуальная мужчынская прастытуцыя. Мужчына атрымлівае грошы за сужыццё з заможнай жанчынай (такога мужчыну называюць жыгала ці альфонс). Такая форма прастытуцыі з'явілася ў раманскіх краінах. Вонкава яна можа адрознівацца ад традыцыйнай «жаночай» прастытуцыі, калі кліент проста плаціць за вызначаныя паслугі вызначаную суму грошай. Часцей адносіны жыгала з жанчынай маюць больш-меней працяглы характар.

Таксама прастытуткі-мужчыны часам працуюць сумесна з жанчынамі-прастытуткамі, пазіцыянуючы сябе як «сямейныя пары». Яны наймаюцца кліентамі для гетэрасексуальнага групавога сексу ці свінга.

## Зноскі
# 1950

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1930-я
* 1940-я
* **1950-я 1960-я
* 1970-я
 |
| Гады: | * 1947
* 1948
* 1949
* **1950 1951
* 1952
* 1953
 |

|  |
| --- |
| **1950 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

Год, які выкарыстоўваецца ў якасці нулявога года для адліку часу («*ххх гадоў назад*») ў археалогіі, геалогіі і іншых навуковых дысцыплінах.

## Падзеі

Амерыканскі дэсант у Інчхоне.
* 6 студзеня:
	+ Вялікабрытанія першай сярод заходнеўрапейскіх краін прызнала камуністычны ўрад Кітайскай Народнай Рэспублікі.
	+ Пачалася рэгулярная трансляцыя праграм Беларускай рэдакцыі Радыё Ватыкана.
* 23 студзеня: Іерусалім абвешчаны сталіцай Ізраіля.
* 26 студзеня: Індыя прымае канстытуцыю і абвяшчае сябе рэспублікай.
* 14 лютага: Падпісаны савецка-кітайскі дагавор аб сяброўстве і ўзаемнай дапамозе.
* 17 сакавіка: Аб’яўлена аб адкрыцці 98-га хімічнага элемента — каліфорнію.
* 9 мая: Міністр замежных спраў Францыі Роберт Шуман прадставіў свае прапановы па стварэнні арганізаванай Еўропы.
* 25 чэрвеня: Пачалася вайна ў Карэі.
* 22 ліпеня: У Варшаве адкрыўся кінатэатр «Масква».
* 31 ліпеня: Зняволены ў СССР апошні кітайскі імператар Пу І перададзены КНР.
* 1 верасня: Заходні Берлін прыняў канстытуцыю.
* 15 верасня: Амерыканскі марскі дэсант высадзіўся ў карэйскім Інчхоне.
* 24 верасня: Заснавана Аб’яднанне беларускай моладзі ў Амерыцы, большасць членаў якога раней належалі да СБМ.

## Нарадзіліся

* 26 студзеня: Ёрг Хайдэр, праварадыкальны аўстрыйскі палітык (пам. 11.10.2008).
* 28 студзеня: Хамад ібн Іса Аль Халіфа, кароль Бахрэйна.
* 10 лютага: Марк Спіц, амерыканскі 9-разовы чэмпіён па плаванні.
* 25 лютага: Нестар Кіршнер, 54-ы прэзідэнт Аргенціны.
* 18 сакавіка: Брэд Доўрыф, амерыканскі акцёр.
* 5 красавіка: Агнэта Фэльтскуг, шведская спявачка, музычны прадзюсар, салістка групы ABBA.
* 9 ліпеня: Віктар Фёдаравіч Януковіч, украінскі палітык, прэзідэнт Украіны (2010—2014).
* 21 кастрычніка: Рональд Мак-Нэр, касманаўт НАСА, ЗША (пам.28.1.1986).
* 22 кастрычніка: Дональд Раматар, гаянскі палітык, прэзідэнт Гаяны (2011—2015).
* 1 лістапада: Роберт Лафлін, амерыканскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1998).

## Памерлі

* 8 лютага: Аляксандр Чакс, латвійскі паэт (нар. 27.10.1901)
* 19 сакавіка: Уолтэр Хоўарс, англійскі хімік-арганік і біяхімік (нар. 19.3.1883)
* 11 красавіка: Вацлаў Ніжынскі, артыст балета (нар. 12.3.1889)
* 30 чэрвеня: Эліэль Саарынен, фінскі архітэктар (нар. 20.8.1873)
* 15 снежня: Валабхаі Патэль, індыйскі дзяржаўны дзеяч
# Сінонімы

**Сінонімы, адменнікі** (у лінгвістыцы) — словы адной часціны мовы, розныя па гучанні і напісанні, але якія маюць аднолькавае або вельмі блізкае лексічнае значэнне.

Прыклады сінонімаў ў беларускай мове: журба — туга, цень — засень.

Служаць для павышэння выразнасці мовы, дазваляюць пазбягаць яе аднастайнасці.

Варта адрозніваць сінонімы і намінальныя вызначэнні — апошнія ўяўляюць поўную тоеснасць.

## Гл. таксама

* Антонімы
* Амонім
* Лінгвістычная семантыка
* Квазісінонімы
* Сінанімайзер
* Аналаг
* Паронімы

## Літаратура

* *Яўневіч М. С.* Сінтаксічная сінаніміка ў сучаснай беларускай літаратурнай мове — Мн., 1997.
# Паветра

Адсоткавы склад паветра
**Паветра** — сумесь газаў, якія складаюць атмасферу Зямлі.

Паветра складаецца (працэнты па аб'ёме) з:

* азоту N2 — 78,09
* кіслароду O2 — 20,95
* аргону Ar — 0,932
* вуглякіслага газу CO2 — 0,03

У паветры заўсёды прысутнічае невялікая колькасць вадзянога пару, азону, метану, інэртных газаў, цвёрдых і вадкіх рэчываў (пылу) ды інш.

Шчыльнасць сухога паветра ў нармальных умовах — 1,2928 кг/м³. Сярэдняя адносная малекулярная маса — 29.

Паветра шырока выкарыстоўваецца ў шматлікіх прамысловых працэсах у якасці акісляльніка, крыніцы азоту для вытворчасці азотных угнаенняў, крыніцы азоту і кіслароду для вытворчасці гэтых газаў, у якасці ахаладжальнага і асушальнага агенту, сродку гука- і цеплаізаляцыі, у якасці энерганосьбіту ў пнеўматычных машынах.

*Аэра*… (стар.-грэч.: ἀήρ «паветра») — частка складаных словаў са значэннем датычнасці да паветра, напрыклад, аэрастат, аэрацыя.
# Народная Скупшчына Сербіі

**Народная Скупшчына Сербіі** (сербск.: Народна скупштина) — вышэйшы заканадаўчы і канстытуцыйны орган у Сербіі. Парламент Сербіі аднапалатны, ён складаецца з 250 дэпутатаў (сербск.: народни посланици), якія па канстытуцыі абіраюцца вольным і таемным галасаваннем на 4 гады.

## Ад Княства Сербія да Каралеўства Югаславія

Першы закон аб Народнай Скупшчыне Сербіі быў прыняты 28 кастрычніка 1858 года. На падставе яго была скліканая Светаандрэйская Народная Скупшчына, якая праіснавала з 30 лістапада 1858 года да 31 студзеня 1859 года ў Бялградзе.

## Камуністычны рэжым і аднапартыйная сістэма

У 1944 годзе да ўлады ў Югаславіі і Сербіі прыйшла Камуністычная партыя Югаславіі. Сербія стала адной з шасці рэспублік новай федэратыўнай дзяржавы. З 9 па 12 лістапада 1944 года засядала Антыфашысцкая Народна-Вызваленчая Скупшчына Сербіі. У ёй удзельнічала 989 дэпутатаў, абраных народам.
# 1312

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIII стагоддзе
* **XIV стагоддзе XV стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1290-я
* 1300-я
* **1310-я 1320-я
* 1330-я
 |
| Гады: | * 1309
* 1310
* 1311
* **1312 1313
* 1314
* 1315
 |

|  |
| --- |
| **1312 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* Рымскі Папа Клімент V скасоўвае ордэн Тампліераў.

## Нарадзіліся

* 13 лістапада: Эдуард III, кароль Англіі

## Памерлі

* 7 верасня: Фердынанд IV Кастыльскі, кароль Кастыліі
# Фартэпіяна

| Фартэпіяна |
| --- |
| разнавіднасці: піяніна, раяль (*на іл.*) |
|  |
| Прыклад гучання |  |
| Класіфікацыя |
• клавішны інструмент |
| Дыяпазон |  |
| Роднасныя інструменты |
клавесін, клавікорд, спінет |
| Музыканты |
гл. спіс класічных піяністаў |
|  Фартэпіяна на вікісховішчы |

**Фартэпія́на** (ад італ.: *forte* — «гучна» і італ.: *piano* — «ціха») — агульная назва клавішна-струнных музычных інструментаў — раяляў і піяніна.

У большасці еўрапейскіх моў, у адрозненне ад беларускай, слова *fortepiano* абазначае толькі старадаўняе фартэпіяна, тады як сучаснае фартэпіяна абазначаецца як *piano*, *klavier* і г.д.

## Гісторыя

Папярэднікамі фартэпіяна былі клавесін і клавікорд. Іх недахопамі былі хутка згасаючы гук і пастаянны ўзровень гучнасці, што выключала адзін з выразных сродкаў музыкі — дынаміку. Механіка сучаснага фартэпіяна была вынайдзена італьянскім майстрам Крыстафоры каля 1709 г.
Першыя музычныя творы для фартэпіяна з'явіліся ў XVIII стагоддзі (Гайдн, Моцарт). У ходзе развіцця да інструмента былі дададзены педалі. Для хатняга музіцыравання ў 1826 г. было пабудавана піяніна. У XX стагоддзі з'явіліся прынцыпова новыя інструменты — электронныя піяніна і сінтэзатар.

## Механіка

Гук у фартэпіяна здабываюць ударам малаточка па струне. Струны з дапамогай калкоў нацягнутыя на рэзанансную дэку (у піяніна дэка знаходзіцца ў вертыкальным становішчы, у раялі — у гарызантальным). Для кожнага гуку існуе хор струн: тры для сярэдняга і высокага дыяпазонаў, дзве або адна — для ніжняга. Дыяпазон большасці фартэпіяна складае 88 паўтонаў ад *ля* субконтрактавы да *до* 5 актавы (больш старыя інструменты могуць абмяжоўвацца нотай *ля* 4 актавы зверху; рэдка сустракаюцца і інструменты з больш шырокім дыяпазонам — ад *фа* субконтрактавы). У нейтральным становішчы струны, акрамя апошніх паўтара-двух актаў, датыкаюцца з дэмпферам. Пры націсканні клавішы ў дзеянне прыводзяць прыладу з рычагоў, папружак і малаточкаў, званую фартэпіяннай механікай. Пасля націскання ад адпаведнага хору струн аддзяляецца дэмпфер, каб струна магла вольна гучаць, і па ім ударае малаточак, абабіты фільцам (лямцам).

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — С. 328. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).

## Спасылкі

* *Фортепьяно (руск.)* — артыкул з Вялікай савецкай энцыклапедыі
* *Риман Г.* Музыкальный словарь. Пер. с нем. Б.П. Юргенсона, доп. рус. отд-нием. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2008. — CD-ROM. Архівавана 22 верасня 2015.  (руск.)
* Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002 Архівавана 29 верасня 2010.  (руск.)
* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Фартэпіяна