# Путунхуа

Двор дзіцячага садка ў старой частцы Шанхая (дзе дзеці гавораць на шанхайскім дыялекце) упрыгожаны лозунгамі («大家请说普通话,语言文字规范化»), які заклікае: «Давайце ўсе гаварыць на путунхуа, стандартызаваць вымаўленне і правапіс!»
**Путунхуа** (кіт. трад. 普通話, практ. 普通话, піньінь: *Pǔtōnghuà*) — афіцыйная мова ў Кітайскай Народнай Рэспубліцы і ў Сінгапуры. Гэта паняцце адносіцца перш за ўсе да вуснай, вымаўленчай нормы. Пісьмовы стандарт называецца байхуа.

Фанетыка і лексіка путунхуа заснавана на вымаўленчай норме пекінскага дыялекту, які належыць паўночнай групе дыялектаў кітайскай мовы. Граматыка путунхуа адпавядае нормам, замацаваным у літаратурных творах на сучаснай кітайскай мове .

## Назвы

На Тайвані афіцыйная мова называецца **гоюй** (кіт. традыцый. 國語, практ. 国语, піньінь: *guóyǔ*, літаральна: «дзяржаўная мова»; гэта ж назва выкарыстоўваецца для путунхуа ў гутарковай мовы ў Ганконгу і Макао), у Сінгапуры і Малайзіі — **хуаюй** (кіт. традыцый. 標準華語, практ. 标准华语, піньінь: *biāozhǔn huáyǔ*, літаральна: «стандартая кітайская мова, стандартная мова кітайцаў»). Паміж гэтымі варыянтамі есць вельмі нязначныя фанетычныя і лексічныя адрозненні, усе яны практычна цалкам узаемназразумелыя і іх назвы часта выкарыстоўваюцца як сінонімы.

У літаратуры заходніх краін путунхуа звычайна называюць *Mandarin* («мандарынская»), аднак у заходнім навуковым асяроддзі гэтым тэрмінам прынята пазначаць усю паўночную дыялектную групу. Для большай дакладнасці на Захадзе выкарыстоўваюць тэрмін *Standard Mandarin*, які адпавядае сукупнасці ўсіх вышэйзгаданых норм — **путунхуа**, **гоюй** і **хуаюй**. Калька з гэтага назвы — «мандарын», «мандарынская» або «мандарынская гаворка кітайскай мовы» — не ўжываецца расійскай акадэмічнай і экспертнай супольнасцю, аднак зрэдку сустракаецца ў некаторых СМІ. Напрыклад: «*[БіБіСі спыняе] радыёвяшчанне на украінскай, азербайджанскай, турэцкай, в'етнамскай і кітайскай (мандарын) мовах*».

## Сфера ўжывання

Ранняя неафіцыйная вусная форма зносін (гуаньхуа) на паўночнакітайскай аснове, як мяркуецца, пачала фарміравацца з пераносу ў 1266 годзе кітайскай сталіцы на месца сучаснага Пекіна (тады называўся *Чжунду*, затым *Даду*) перад пачаткам дынастыі Юань. З пачатку XX стагоддзя афіцыйны стандарт, які атрымаў у 1909 назва «гоюй» (ад японскага тэрміна «кокуго» — дзяржаўная мова) і ў КНР пазней пераназваны ў путунхуа, стаў уключаць не толькі пісьмовую, але таксама і вусную норму.

Задача распаўсюджвання путунхуа як вуснага стандарту ў раёнах распаўсюджвання іншых кітайскіх моў агаворваецца ў Канстытуцыі КНР 1982 года. Аднак яго распаўсюджванне адбываецца даволі павольна. Так, нягледзячы на паўсюднае ўжыванне путунхуа на радыё і тэлебачанні, паводле даных афіцыйнага абследавання (2004) толькі 53 % насельніцтва КНР могуць гаварыць на путунхуа, 18 % размаўляюць на ёй дома, 42 % выкарыстоўваюць у школе і на працы.

Для вызначэння ступені валодання путунхуа з 1994 г. у КНР быў уведзены Экзамен на ўзровень валодання путунхуа (кіт. практ. 普通话水平测试, піньінь: *pǔtōnghuà shuǐpíng cèshì (PSC)*), які хутка набыў папулярнасць па меры ўсе большай урбанізацыі Кітая. Існуе некалькі ўзроўняў валодання путунхуа, якія прысвойваюцца пасля праходжання іспыту:

* 1-A (кіт. практ. 一级甲等, піньінь: *yījí jiǎděng*; колькасць памылак: менш за 3 %) — часта лічыцца, што ім валодаюць уроджаныя пекінцы. Сярод астатніх кітайцаў гэты ўзровень даволі рэдкі. Так, паводле даследавання, праведзенага ў 2003 годзе Нацыянальным рабочым камітэтам па мове і пісьменнасці (кіт. практ. 国家语言文字工作委员会), па буйных гарадах гэты ўзровень паказалі: у Пекіне — 90 %, Цяньцзіня — 25 %, Сіань — 12 %, Далянь — 10 %, Шанхаі — 3 %, Нанкін — 2 %, Чэнду — 1 %, Гуанчжоу — 0,5 %.
* 1-B (колькасць памылак: менш за 8 %) — неабходны для працы карэспандэнтам на тэлебачанні ці радыё;
* 2-A (колькасць памылак: менш за 13 %) — неабходны для працы настаўнікам кітайскай літаратуры ў агульнаадукацыйнай школе;
* 2-B (колькасць памылак: менш за 20 %)
* 3-A (колькасць памылак: менш за 30 %)
* 3-B (колькасць памылак: менш за 40 %) — гэты ўзровень змаглі прайсці толькі 53 % насельніцтва Кітая (каля 700 млн чалавек) паводле першага даследавання валодання моў у КНР, праведзенага ў снежні 2004 года. Для звычайнага кітайца нават для дасягнення гэтага ўзроўню неабходна спецыяльнае навучанне.

Тым не менш многія кітайцы здольныя ў той ці іншай ступені разумець путунхуа, нават не будучы ў стане на ёй гаварыць.

## Характарыстыка

### Фанетыка і фаналогія

Путунхуа — ізалявальная тонавая мова. Зычныя і галосныя ўтвараюць абмежаваную колькасць таніраваных складоў пастаяннага саставу (без уліку тону ў путунхуа маецца усяго 414 розных складоў, а з улікам тонаў — 1324). Кожны склад у слове, як правіла, з'яўляецца марфемай (рэдкія выключэнні складаюць склады ў складзе этымалагічна нечлянімых слоў). Пры гэтым марфем, якія фаналагічна былі б меншыя чым склад, у путунхуа няма (выключэнне складае суфікс 儿 *«er»*, які уласнага склада не ўтварае).

У путунхуа ў залежнасці ад характару змены частаты асноўнага галасавога тону ў часе адрозніваюць 4 тоны: 1-ы (*роўны*), 2-й (*узыходзячы*), 3-й (сыходна-у*зыходзячы*) і 4-й (*сыходны*) тоны. Тон выступае як адзін з асноўных распазнавальных гукавых сродкаў, якія дазваляюць адрозніваць лексічныя значэнні. Прыклады: 失 *shī* 'губляць' — 十 *shí* 'дзесяць' — 史 *shǐ* 'гісторыя' — 事 *shì* 'справа'; 媽 *mā* 'маці' — 麻 *má* 'каноплі' — 马 *mǎ* 'конь' — 马 *mà* 'лаяць'.

Статыстычныя даследаванні паказалі, што функцыянальная «нагрузка» тонаў у путунхуа прыкладна такая ж высокая, як і ў галосных.

Для путунхуа характэрныя камбінаторныя пераўтварэнні тонаў, якія адбываюцца ў ходзе словаўтварэння пры спалучэнні складоў з пэўным тонам: тоны могуць змяняцца або нейтралізавацца. Такія пераўтварэнні могуць насіць як рэгулярны, так і нерэгулярны характар. Так, склад 一 *yī* 'адзін' у ізаляваным становішчы вымаўляецца пад 1-м тонам, але ў словазлучэнні перад складамі 1-га, 2-га або 3-га тоны ен вымаўляецца пад 4-м тонам (напрыклад, 一 *yī* + 年 *nián* пераходзіць у *yìnián*), а перад складам 4-га тоны — пад 2-м (напрыклад, 一 *yī* + 定] *dìng* пераходзіць у *yídìng*).

### Марфалогія

Калі ў старажытнакітайскай мове словы ў пераважнай большасці былі аднаскладовымі, то ў путунхуа, згодна з падліках кітайскіх лінгвістаў, шматскладовыя словы дамінуюць над аднаскладовымі (75,4 % і 24,6 % адпаведна); пры гэтым каля 85 % шматскладовых слоў складаюцца з двух складоў, так што двухмарфемная форма слова дамінуе. Аднаскладовае слова (званае таксама *простым словам*) уяўляе сабой першасную лексічную адзінку і мае ў сваім складзе толькі адну марфему. Асноўным спосабам словаўтварэння з'яўляецца словаскладанне (напрыклад, 屏 *píng* 'засланяць' + 風 *fēng* 'вецер' дае 屏風 *píngfēng* 'шырма, экран'); разам з ім распаўсюджаны афіксацыя (адносна нешматлікія афіксы маюць аглюцінаціўны характар) і канверсія. Частка ўзыходзячых к старажытнакітайскай мове аднаскладовых слоў ужываецца толькі ў якасці кампанент шматскладовых слоў.

Словазмяненне ў путунхуа развіта слаба і прадстаўлена ў асноўным дзеяслоўнымі відавымі суфіксамі. Назоўнікі і асабістыя займеннікі маюць форму *калектыўнай множнасці*, утвараецца пры дапамозе суфікса 们 *men*, але для назоўнікаў гэтая форма мае абмежаванае ўжыванне (можа прымяняцца для назоўнікаў, якія абазначаюць людзей, радзей — жывел і птушак).

Сярод знамянальных часцін мовы ў путунхуа вылучаюць назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў і прыслоўе; сярод службовых слоў — прыназоўнікі, паслялогі, злучнікі, часціцы, класіфікатары, паказчыкі членаў сказа, нейтралізатары прэдыкатыўнасці. Асабліва разглядаюць спецыяльныя лексічныя элементы і мадальныя словы. Дадзеная класіфікацыя не з'яўляецца цалкам агульнапрынятай, і паміж прадстаўнікамі розных лінгвістычных традыцый поўнай згоды няма.

## Зноскі

## Літаратура

* *Горелов В. И.* Теоретическая грамматика китайского языка. — М.: Просвещение, 1989. — 318 с. — ISBN 5-09-002914-8.
* *Завьялова О. И.* Путунхуа и диалекты: новые реалии китайского мира // *Проблемы Дальнего Востока*. — 2012. — № 6. — С. 130—138.
* *Лу Динь, Орусбаев А.* Китайский язык как язык межнационального общения в Китае // *Вестник КРСУ*. — 2003. — Т. 3, № 1. — С. 130—138. Архівавана з першакрыніцы 15 снежня 2016.  (Праверана 6 лістапада 2015)
* *Софронов М. В.* Китайский язык и китайское общество. — М.: Наука, 1979. — 312 с.

## Спасылкі

* *Завьялова О. И.* Языковая ситуция и языковая политика в КНР **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  // *Сайт Института Дальнего Востока РАН*. Архівавана з першакрыніцы 11 кастрычніка 2016. Праверана 6 лістапада 2015.