Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сыкун Ту

| Сыкун Ту |
| --- |
| Асабістыя звесткі |
| Дата нараджэння | 837 ці 836 |
| Месца нараджэння | * Yongji[d]
 |
| Дата смерці | 908 |
| Грамадзянства | * Танская імперыя
 |
| Бацька | Sikong Yu[d] |
| Дзеці | Sikong He[d] |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэт, каліграф, пісьменнік |
| Мова твораў | вэньянь |

**Сыкун Ту** (кіт. трад. 司空图, спр. 司空圖, піньінь *Sīkōng tú*, другое імя **Бяашэн**, 837—908) — кітайскі паэт
 часоў дынастыі Тан.

## Біяграфія

Нарадзіўся ў 837 годзе ў павеце Юйсян акругі Хэдун (тэрыторыя сучаснага гарадскога павета Юнцзі ў правінцыі Шаньсі). У 869 годзе здаў дзяржаўны экзамен і заняў прыдворную пасаду. У 878 годзе адмовіўся ад усіх пасад і сышоў у даоскі манастыр Гуанлу каля горада Лаян, але праз тры гады, пасля захопу гэтага рэгіёна паўстанцамі Хуан Чаа, быў вымушаны бегчы і перабраўся ў іншы манастыр. Шмат разоў яму прапаноўвалі вярнуцца на службу, але ён адмаўляўся. Пасля падзення дынастыі Тан і гібелі імператара Ай-дзі, Сыкун Ту пакончыў з сабой, замарыўшы сябе голадам.

## Творчасць

Пакінуў больш за 500 вершаў і 69 твораў у іншых жанрах. Большасць твораў прысвечаны тэматыцы прыроды, набліжэння чалавека да прыроды і адхілення ад свецкай мітусні. Як тэарэтык (паэма «Катэгорыі вершаў» і інш.) лічыў паэзію сакрамэнтам, найвышэйшым увасабленнем абсалюту (даа). Галоўнае для паэта — выхад за межы бачнага, да няўлоўнай унутранай сутнасці, дасягненне звышпачуццёвай асалоды ў яднанні з даа. Адчуваў уплыў паэзіі Таа Юаньміна, Ван Вэя. Найбольш вядомыя творы Сыкун Ту — «Паэма пра паэта», якая складаецца з 24 вершаў, і зборнік вершаў «Крык» (887), у які таксама ўвайшлі творы яго бацькі. Паэт аказаў уплыў на далейшае развіццё літаратуры і літаратурнай крытыкі ў Кітаі і нават называецца родапачынальнікам кітайскай паэтычнай эстэтыкі.

На рускую мову творчасць Сыкун Ту перакладаў у пачатку XX стагоддзя акадэмік Васіль Аляксееў. Рускі пераклад «Паэмы пра паэта» аказаў уплыў на творчасць Аляксандра Блока і некаторых іншых сімвалістаў.

## Крыніцы

## Літаратура

* Алексеев В. М., Китайская поэма о поэте. Стансы Сыкун Ту. Пер. и исследование, П., 1916
* Федоренко Н. Т., Проблемы исследования китайской литературы, М., 1974, с. 282—304
* Цзу Бао-цюань, Сыкун Туши пинь цзешо, Хэфэй, 1964
* Wu Tiao-kung, Ssukung Tu’s poetic criticism, «Chinese Literature», 1963, № 7.

## Спасылкі

* И. С. Лисевич. Сыкун Ту
* Лисевич И. С. Сыкун Ту // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. Т. 7: «Советская Украина» — Флиаки. — 1972. — Стр. 295.
* В. М. Алексеев и «Поэма о поэте» 詩 品 Сыкун Ту司空圖
# Вадацёк

**Вадацёк** — водны аб'ект, які характарызуецца пастаянным або часовым рухам (патокам) вады ў рэчышчы ў напрамку агульнага ўхілу.
Вадацёкі падзяляюцца на наступныя катэгорыі:

* Пастаянныя (ручаі, рэкі) і часавыя (рэкі, якія перасыхаюць) вадацёкі;
* Прыродныя (рэкі) і штучныя (каналы) вадацёкі.

Гэтае слова не варта блытаць са словам вада**с**цёк, якое выкарыстоўваецца для вадаправодных жолабаў, труб і г.д.

* Малы канал
* Рака
* Дэльта Амазонкі

## Гл. таксама

* Марскія цячэнні
* Вадаём

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 3: Беларусы — Варанец / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 3. — 511 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0068-4 (т. 3).
# Эпіграфіка

**Эпіграфіка** (ад грэч. *επιγραφή* — «надпіс») — дапаможная гістарычная дысцыпліна (прыкладная гістарычная і філалагічная дысцыпліна), якая вывучае змест і формы надпісаў на цвёрдых матэрыялах (камень, кераміка, метал і інш.) і класіфікуе іх у адпаведнасці з іх часовым і культурным кантэкстам. Вывучэннем старажытнага пісьма, зробленага пераважна чарнілам, займаецца асобная дысцыпліна палеаграфія.

Часам ўзнікнення эпіграфікі лічыцца перыяд Адраджэння; методыка эпіграфікі як навукі распрацавана ў XVIII—XIX стст. Расшыфроўка іерогліфаў Старажытнага Егіпта, вавілонскага клінапісу, мікенскай пісьменнасці значна пашырыла ў XIX—XX стст. сферу прымянення эпіграфікі.

Найбольш значныя ўсходнеславянскія помнікі эпіграфікі: надпісы XI—XIV стст. на сценах Сафійскага сабора ў Ноўгарадзе і XI—XVII стст. на сценах кіеўскіх культавых збудаванняў.

Эпіграфічныя тэксты — адна з асноўных крыніц палітычнай, сацыяльнай і эканамічнай гісторыі. Як правіла, час стварэння надпісаў адпавядае змешчаным ў іх звесткам.

## Асноўныя перыядычныя выданні

* «Нумизматика и эпиграфика» (з 1960);
* «Эпиграфика Востока» (з 1947);
* «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, з 1923);
* «Année epigraphique» (P., з 1888);
* «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, з 1888);

## Гл. таксама

* Барысавы камяні
* Рагвалодаў камень
# Ван Таа (урач)

| Ван Таа |
| --- |
| Дата нараджэння | 670 |
| Месца нараджэння | * Mei County[d], Танская імперыя
 |
| Дата смерці | 755 |
| Грамадзянства | * Танская імперыя
 |
| Бацька | Wang Jingzhi[d] |
| Маці | Princess Nanping[d] |
| Род дзейнасці | урач |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ван Таа** (王燾; 670—755) — кітайскі дзяржаўны служачы і ўрач часоў імперыі Тан.

## Біяграфія

Нарадзіўся на тэрыторыі сучаснай правінцыі Шэньсі у чыноўніцкай сям’і. Яго дзед быў першым міністрам імператара Тай-цзуна. Высокія пасады займалі яго бацька Ван Цзін і старэйшы брат. Ван Таа працягнуў сямейную традыцыю, змяніўшы за сваё жыццё некалькі пасад. Ніколі не быў прафесійным урачом.

У юнацтве Ван Таа шмат хварэў. Яму часта даводзілася прымаць розныя лекі. Спрабуючы разабрацца ў механізме іх дзеяння, ён пачаў вывучаць медыцыну. Імкненне да авалодання медыцынскімі ведамі ўзрасло падчас хваробы маці. Ван Таа стаў часта кансультавацца са знакамітымі лекарамі і, у рэшце рэшт, дастаткова добра авалодаў асновамі медыцыны.

Пазней Ван Таа быў прызначаны чыноўнікам дзяржаўнага кнігасховішча Хун-вэнь, дзе захоўвалася мноства старадаўніх кніг. На працягу больш чым 20 гадоў службы ў кнігасховішчы ён вывучаў там медыцынскія кнігі, выпісваў з іх рэцэпты, з часам сабраўшы багатыя матэрыялы.

У 742 Ван Таа быў накіраваны на службу ў горад Фанлін (на тэрыторыі сучаснай правінцыі Хубэй). Сабраныя за час службы ў кнігасховішчы матэрыялы ён узяў з сабой. Падчас эпідэміі, якая ўспыхнула тут, паспяхова вылечыў сваіх сваякоў і знаёмых.

У 752 годзе на аснове сабраных медыцынскіх матэрыялаў Ван Таа склаў кнігу «Вайтай міяафан» («Сакрэтныя рэцэпты з кнігасховішча»), у якой акрамя лекавых рэцэптаў апісаны метады прыпякання.

## Зноскі

## Літаратура

* *Белоусов П. В.* Теоретические основы китайской медицины (серия «Китайская чжэньцзю-терапия») — Алматы, 2004. — 172 с. ISBN 9965-15-219-5.
# Лу Гуймен

| Лу Гуймен |
| --- |
| Асабістыя звесткі |
| Месца нараджэння | * Gusu District[d], Сучжоў, Кітай
 |
| Дата смерці | 881 |
| Грамадзянства | * Танская імперыя
 |
| Бацька | Lu Binyu[d] |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэт, пісьменнік, recluse |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Лу Гуймен** (кіт. трад. 陸龜蒙, спр. 陆龟蒙, піньінь *Lù Guīmēng*, д/н —881) — кітайскі паэт і літаратар часоў дынастыі Тан.

## Біяграфія

Пра дату нараджэння няма звестак. Родам з Гусу (сучаснае Сучжоў правінцыя Цзянсу). Абставіны ранняга перыяду яго жыцця недастаткова вядомыя. Адмовіўся ад атрымання вучонай ступені. Некаторы час служыў у Хучжоў, але пазней вярнуўся ў свой родны горад. Пасяліўся каля ракі Сунцзян у сваім невялікім маёнтку, дзе вёў жыццё пустэльніка. Памёр у горадзе Пулі (сучасны Лучжы).

## Творчасць

Быў адным з вядомых паэтаў часоў падзення дынастыі Тан. У яго актыў уваходзяць зборнікі вершаў «Санлі» і «Пулі». Самымі вядомымі з’яўляюцца вершы «Новыя берагі» і «Белы лотас». Па таленту параўноўваўся з Пі Жысю, таму час «заняпаду Тан», калі тварылі абодва гэтых паэта, сучаснікамі быў названы «часам Пі і Лу».

Акрамя таленту да вершаскладання, праславіўся як тэарэтык літаратуры і аўтар публіцыстычных твораў, значную частку з якіх складаюць кнігі па аграноміі.

## Зноскі

## Літаратура

* Qian, Zhonglian, «Lu Guimeng». *Encyclopedia of China* (Chinese Literature Edition), 1st ed.
# Цюй Юань

| Цюй Юань |
| --- |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Дата нараджэння | 343 да н.э. |
| Месца нараджэння | * Zigui County[d], Кітай
 |
| Дата смерці | 278 да н.э. |
| Месца смерці | * Miluo Jiang[d], Правінцыя Хунань, Кітай
 |
| Пахаванне | * Tomb of Qu Yuan[d]
 |
| Грамадзянства | * Чу
 |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | паэт, пісьменнік, палітык |
| Мова твораў | кітайская |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цюй Юань** (каля 340 да н.э. — 278 да н.э.) — кітайскі паэт. Першы паэт, імя якога вядома ў гісторыі кітайскай паэзіі. Быў міністрам пры двары царства Чу, удзельнічаў у падрыхтоўцы дзяржаўных указаў, аказваў уплыў на знешнюю палітыку. Стаў ахвярай паклёпу, трапіў у выгнанне, у знак пратэсту супраць зла, у імя справядлівасці кінуўся ў р. Міла ў Чанша.

## Творчасць

Цюй Юань у драконавай лодцы, які ўпрыгожвае адну з цэнтральных плошчаў Сінгапура на Свята драконавых лодак
Цюй Юань упершыню ў кітайскай літаратуры ўвасобіў у сваіх вершах глыбокую любоў да радзімы, сацыяльна-гістарычныя канфлікты і свет перажыванняў узнёслай чалавечай душы, ахопленай пакутамі за трагічны лёс бацькаўшчыны. Цюй Юань стварыў паэтычны жанр чу цы, адзін з асноўных у старажытнай кітайскай паэзіі. Галоўная крыніца выразных сродкаў Цюй Юаня — фальклор Чускага царства. Паэтычная спадчына Цюй Юаня складаецца, паводле дадзеных «Гісторыі Ханьскай дынастыі», з 25 твораў, уключаючы паэму-элегію «Лісаа», у якой найбольш поўна выявіўся яго светапогляд.

## Беларускія пераклады

На беларускую мову перакладаў Мікола Мятліцкі.

## Зноскі
# 314 да н.э.

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе да н.э. |
| Стагоддзі: | * V стагоддзе да н.э.
* **IV стагоддзе да н.э. III стагоддзе да н.э.
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 330-я да н.э.
* 320-я да н.э.
* **310-я да н.э. 300-я да н.э.
* 290-я да н.э.
 |
| Гады: | * 317 да н.э.
* 316 да н.э.
* 315 да н.э.
* **314 да н.э. 313 да н.э.
* 312 да н.э.
* 311 да н.э.
 |

## Падзеі

## Нарадзіліся

## Памерлі

* каля 314 г.да н.э. Эсхін, старажытнагрэчаскі дзяржаўны дзеяч, аратар
* 314/313 г.да н.э. Ксенакрат Халкідонскі, старажытнагрэчаскі філосаф
# Паўстанне

**Паўстанне** — масавы ўзброены выступ супраць існуючага нелегітымнага парадку. Найчасцей паўстанне скіраваны супраць існуючай улады, тыраніі. Паўстанне з'яўляецца праявай дзейнага жадання людзей дасягнуць сваёй мэты. На працягу чалавечай гісторыі паўстанні разам з войнамі з'яўляюцца асноўным відам арганізаванага гвалту.

## Буйныя паўстанні

* Паўстанне Спартака
* Паўстанне жоўтых павязак
* Хмельніччына
* Паўстанне Сцяпана Разіна
* Сялянская вайна пад кіраўніцтвам Емельяна Пугачова
* Паўстанне дзекабрыстаў
* Паўстанне 1830—1831 гадоў
* Паўстанне ў Польшчы, Літве і Беларусі (1863—1864)
* Кранштацкае паўстанне
* Вялікі даларнскі танец

## Спасылкі

* *Хосе Ортега-і-Гасет.* Бунт мас Архівавана 21 красавіка 2014. (Переклад *Вольфрама Бурггардта*). // Ортега-і-Гасет, Х. Вибрані твори.— К.: Основи, 1994. 424 с. С.: 15-139.
# Джэнтры

**Джэ́нтры** (англ.: Gentry)

* У Англіі XVI—XVII стагоддзяў — сярэдняя і дробная знаць (арыстакратыя), якая здолела прыстасавацца да развіцця капіталізму (асноўная частка т. зв. новай арыстакратыі). Галоўны саюзнік буржуазіі ў час Англійскіх рэвалюцый XVII ст.

* У еўрапейскай навуковай літаратуры — пашыранае абазначэнне кітайскага феадальнага саслоўя *шэньшы*.

## Крыніцы

## Літаратура

* Джэ́нтры // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 6. — С. 98. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0106-0 (т. 6).
* Дже́нтри / Семёнов В. Ф. // Т. 8. Дебитор — Евкалипт. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — С. 201. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978). (руск.)
# Палац

Англійскі палац Касл Ховард (пач. XVIII ст.)
**Пала́ц** — манументальны парадны будынак з вялікай колькасцю разнастайных памяшканняў. У першапачатковым значэнні — жыллё знаці, месца афіцыйных прыёмаў. У старажытна-ўсходніх антычных, феадальных дзяржавах палацы складалі цэлыя комплексы з жылых, культавых і дапаможных памяшканняў (Рамесеум у Старажытным Егіпце, 13 ст. да н. э.). У сярэдневяковай Еўропе палацамі феадалаў былі замкі. У эпоху Адраджэння ў Фларэнцыі сфарміраваўся новы тып асабняка-палаца. У 16—18 ст.,у эпоху абсалютызму ствараліся вялікія палацы (Луўр у Парыжы, Эскарыял каля Мадрыда) і палацава-паркавыя ансамблі (Версаль каля Парыжа і інш.).

На Беларусі ў 14—16 ст. мураваныя палацы будавалі ўнутры замкаў, іх архітэктура мела рысы готыкі і рэнесансу. Мураваным палацава-замкавым пабудовам 16—17 ст. характэрна сумяшчэнне рыс абарончага і грамадзянскага дойлідства. Драўляныя звычайна 1- ці 2-павярховыя палацы канца 16 — 1-й пал. 17 ст. мелі рысы стылю рэнесансу. Фасады аздабляліся аркаднымі галерэямі, дахі з вежачкамі, купаламі, каванымі пазалочанымі флюгерамі складанай формы. Замкавыя палацы мелі абарончыя прыстасаванні ў выглядзе абламаў. У 18 ст. склаўся тып развітога барочнага палацава-паркавага ансамбля, якому характэрны буйнамаштабнасць, паўадкрытыя парадныя двары, рэгулярныя паркі з вадаёмамі і малымі архітэктурных формамі, шэраг службова-гаспадарчых пабудоў. У будаўніцтве палацаў удзельнічалі вядомыя архітэктары I. К. Глаўбіц, М. Д. Пёпельман, Джузэпэ Сака, К. Спампані і інш. У 2й пал. 17 — 18 ст. барочныя палацы з флігелямі-крыламі нярэдка ўтваралі замкнёны парадны двор — курданёр. Многія палацы былі значнымі па памерах манументальнымі збудаваннямі з мезанінамі, складанымі яруснымі або ламанымідахамі. Архітэктура палацаў 3-й чвэрці 18 ст. мела рысы ракако ці пераходныя да стылю класіцызму. У дэкоры ўжывалі ордэрную пластыку, арнаментальную і геральдычную лепку. Пераважала сіметрычна-восевая анфіладная планіроўка, у якой вылучаліся парадныя памяшканні — вестыбюль з лесвіцай, цэнтрычная зала (круглая ці квадратная, часта перакрытая купалам).У канцы 18 — 1-й пал. 19 ст. Мастацка-стылявое вырашэнне палацаў грунтавалася на прынцыпах стылю класіцызму. У планіроўцы пераважала калідорная сістэма з цэнтральнай групай парадных памяшканняў. Палацава-паркавыя ансамблі найчасцей мелі пейзажную арганізацыю навакольнага асяроддзя. У сярэдзіне 19 — пач. 20 ст. стылявое адзінства ў палацавым будаўніцтве парушана. Пашырыліся палацы ў рэтраспектыўна-замкавым стылі, рэнесансавыя, у стылі неакласіцызму, несапраўднай готыкі, мадэрна, неабарока і інш. Тэрмін «палац» у сучаснай архітэктуры не звязаны з пэўным тыпам збудавання — палац культуры, палац мастацтваў, палац шлюбу і інш.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Палац
# Цаа Пэй

| Цаа Пэй |
| --- |
| 曹丕 |
|  |
| Цаа Пэй |
| Род дзейнасці | Імператар Вэй |
| Дата нараджэння | 29 мая 187 |
| Месца нараджэння | * Bozhou[d]
 |
| Дата смерці | 29 чэрвеня 226 (39 гадоў) |
| Месца смерці | * Лаян, Хэнанская акруга[d], Цаа Вэй
 |
| Грамадзянства | * Цаа Вэй
 |
| Бацька | Цаа Цаа |
| Маці | Давагер Біян[d] |
| Жонка | Чжэнь Ло[d], Го Нюйван[d], Рэн Шы[d] і datter av keiser Xian[d] |
| Дзеці | Цаа Жуй[d], Цаа Лін[d], Цаа Джы[d], Цаа Руі[d], Цаа Ян[d], Цаа Ксі[d], Цаа Лі[d], Цаа Гонг[d], Цаа Ёнг[d], Цаа Джыян[d] і Донгксіян[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цаа Пэй** (другое імя — Цзы-хуань; 187, Пэйго, сучасная правінцыя Аньхой — 226) — кітайскі паэт і тэарэтык літаратуры.

## Біяграфія

Імператар царства Вэй у 220—226 гадах. Сын Цаа Цаа. Пісаў пра паходы, пра тленнасць чалавечага быцця. Вершы Цаа Пэ вобразныя і элегічныя. Адзін з першых аўтараў сяміслоўных вершаў — паэтычнай формы, якая стала асноўнай у кітайскай паэзіі 7-20 стст. Захаваліся вершы ў жанрах шы і юэфу, лісты пра літаратуру, трактат «Развага пра прыгожае пісьменства». Нягледзячы на моцны ўплыў традыцыі, трактат азначаў сабой адыход ад канфуцыянскага рацыяналізму.

## Зноскі
# Экспансія

**Экспансія** (ад лац.: expansio — распаўсюджванне, пашырэнне) — тэрытарыяльнае, геаграфічнае ці іншае пашырэнне зоны пражывання або зоны ўплыву асобнай дзяржавы, народа, культуры, біялагічнага віду і інш.

Набыванне дзяржавамі вялікшай тэрыторыі праз ваеннае будаванне імперый або каланіялізм таксама называюць **экспансіянізмам**.

## Культурная экспансія

У адрозненне ад біялагічнай экспансіі, якая прадугледжвае пашырэнне асяроддзя пражывання пэўных біялагічных відаў (як правіла, з выцясненнем з гэтага асяроддзя аўтахтонных відаў), культурная экспансія — гэта пашырэнне вобласці прымянення культурных аб’ектаў — сімвалаў, сэнсаў і сродкаў іх выяўлення. Пры гэтым адзін біялагічны від не выцясняе іншы.

Прыкладам культурнай экспансіі ў супрацьпастаўленні экспансіі біялагічнай можна назваць запазычанне неандэртальцамі элементаў мастацтва ў людзей сучаснага тыпу, і наадварот, запазычанне краманьёнцамі некаторых звычаяў у неандэртальцаў.

Самымі распаўсюджанымі прыкладамі культурнай экспансіі XX—XXI стагоддзяў з’яўляюцца распаўсюджванне савецкага і амерыканскага ладу жыцця. Пры гэтым сучасная культурная экспансія заснавана як на механізмах біялагічнай (дэмаграфічнай) экспансіі, уласцівых для чалавечага роду (асаблівасцях «рэпрадуктыўнай фізіялогіі чалавека, дзякуючы якім ён здольны размнажацца стала, незалежна ад пары года, падтрымліваць неабходную папуляцыйную шчыльнасць сваіх калектываў і іх дэмаграфічнае ўзрастанне»), так і на палітычных і сацыяльна-эканамічных механізмах.

Характэрным адрозненнем культурнай і палітыка-эканамічнай экспансіі ад біялагічнай з’яўляецца тое, што яны могуць і часта праводзяцца мэтанакіравана, свядома. У гэтым выпадку можна весці размову не пра стыхійную экспансію, а пра палітыку экспансіянізму. Культурная і палітыка-эканамічная экспансіі могуць з’яўляцца вынікамі ваеннага ўмяшання, вядомым прыкладам з’яўляецца саветызацыя краін, якія знаходзіліся пад кантролем Чырвонай арміі.

## Зноскі
# Рыцар

Выява турніру. Вальтэр фон Клінген
**Рыцар** (ням.: Ritter, першапачаткова — коннік, вершнік) — сярэдневяковы арыстакратычны ганаровы тытул у Еўропе.

Рыцарства як ваеннае і землеўладальніцкае саслоўе ўзнікла ў франкаў у сувязі з пераходам у VIII ст. ад народнага пешага войска да коннага войска васалаў. Пад уздзеяннем царквы і паэзіі, яно выпрацавала маральны і эстэтычны ідэал воіна, а ў эпоху Крыжовых паходаў, пад уплывам узніклых тады духоўна-рыцарскіх ордэнаў, замкнулася ў спадчынную арыстакратыю, лічыўшую сябе міжнародным ваенным ордэнам. Узмацненне дзяржаўнай улады, перавага пяхоты над конніцай, вынаходства агнястрэльнай зброі, стварэнне пастаяннага войска ператварылі феадальнае рыцарства, к канцу сярэдніх вякоў, у палітычнае саслоўе нетытулаванай арыстакратыі.

## Рыцарскія доблесці

Рыцарскія доблесці —

* мужнасць (*pronesse*)
* вернасць, адданасць (*loyaute*)
* велікадушнасць (*largesse*)
* разважлівасць (*le sens*, у сэнсе ўмеранасці)
* пачцівасць, куртуазнасць (*courtoisie*)
* пачуццё гонару (*honneur*)

Рыцарскія запаведзі — быць верным хрысціянінам, ахоўваць царкву і Евангелле, абараняць слабых, любіць радзіму, быць мужным у бітве, падпарадкоўвацца і быць верным сеньёру, казаць праўду і трымаць сваё слова, ахоўваць чысціню нораваў, быць шчодрым, змагацца супраць зла і абараняць дабро і г. д.

## Замкі

Помнікамі сярэдневяковага рыцарства застаюцца замкі XII—XIV стст. З адпадзеннем рыцарства такія замкі ператвараліся часам у разбойніцкія гнёзды, апорныя пункты для сістэматычнага рабавання прыезджых суседзяў. Рудольф Габсбургскі знішчыў у Германіі вялікую колькасць такіх разбойніцкіх гнёздаў.

## Сучаснасць

Рыцарскія традыцыі сёння адраджаюцца ў выглядзе турніраў і фэстаў.

## Зноскі

## Літаратура

* *Gautier.* La Chevalerie. — P., 1884.
* Schreckenstein R. von. Die Ritterwurde und der Ritterstand. — Freiburg im Br., 1886.
* Schulz A. Das hofische Leben zur Zeit der Minnesinger. — 1879—1880. — (2. Aufl. — 1889.).
* Kohler Die Entwickelung des Kriegswesens und der Kriegfuhrung in der Ritterzeit.
* Henne am Rhyn. Geschichte des Rittertums. — Leipzig.
*
# Каляндарная эра

**Э́ра** (ад лац.: aera — зыходная лічба) у храналогіі — пачатковы момант сістэмы летазлічэння, а таксама сама сістэма летазлічэння.

Напрыклад,

* хрысціянская, ці новая, эра (наша эра: лік гадоў ад даты нараджэння Ісуса Хрыста),
* мусульманская эра (хіджра; ад даты перасялення Мухамеда з Меккі ў Медзіну, паводле мусульманскай традыцыі, у 622),
* іудзейская эра (ад «стварэння свету» 6.10.3761 да н.э.),
* старажытнагрэчаская эра «па алімпіядах» (ад 776 да н.э.),
* рымская эра (ад заснавання Рыма, паводле традыцыі 21.4.753 да н.э.),
* візантыйская эра (ад «стварэння свету» 1.9.5509 да н.э. або 1.3.5508 да н.э.).

## Літаратура

* Эра // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. С. 147.
# 123 да н.э.

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе да н.э. |
| Стагоддзі: | * III стагоддзе да н.э.
* **II стагоддзе да н.э. I стагоддзе да н.э.
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 140-я да н.э.
* 130-я да н.э.
* **120-я да н.э. 110-я да н.э.
* 100-я да н.э.
 |
| Гады: | * 126 да н.э.
* 125 да н.э.
* 124 да н.э.
* **123 да н.э. 122 да н.э.
* 121 да н.э.
* 120 да н.э.
 |

## Падзеі

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Аляксандр II Забіна, цар сірыйскі
# Рэгент

**Рэгенцтва** (ад лац.: regens, «кіруючы») — у манархічных дзяржавах дачаснік замест манарха (пры маленстве, хваробе дзеючага манарха). Рэгент таксама прызначаўся пры немагчымасці манарха выконваць свае абавязкі, яго адсутнасці, або калі род манарха прыпаніўся.

## Рэгенты ў Еўрапейскай гісторыі

### Іспанія

* Марыя Крысціна Старэйшая — падчас маленства сваёй дачкі Ізабелы II з 1833 па 1840.
* Марыя Крысціна Малодшая — падчас маленства свайго сына Альфонса XIII з 1886 па 1902.

### Францыя

* Ганна Кіеўская — падчас маленства Філіпа I;
* Бланка Кастыльская — падчас маленства Людовіка IX;
* Кацярына Медычы — падчас маленства Карла IX і часова пасля яго смерці да вяртання з Рэчы Паспалітай Генрыха III;
* Марыя Медычы — падчас маленства Людовіка XIII;
* Ганна Аўстрыйская — падчас маленства Людовіка XIV;
* Герцаг Філіп II Арлеанскі — падчас маленства Людовіка XV.

### Англія

* У перыяд маленства Генрыха VI (1422-1430-я) лордам-пратэктарам Англіі быў яго дзядзька Хамфры Ланкастэрскі, герцаг Глостэр, а рэгентам Францыі (Стагадовая вайна) — іншы дзядзька Джон Ланкастэрскі, герцаг Бедфард.
* Пасля смерці Эдуарда IV пры яго малалетнім сыне Эдуардзе V (1483) лордам-пратэктарам Англіі быў яго дзядзька Рычард, герцаг Глостэр, неўзабаве які зрушыў пляменніка і каранаваўся як Рычард III.
* У валадаранне малалетняга караля Эдуарда VI (1537—1553, кароль з 1547), лордам-пратэктарам быў спачатку Эдуард Сеймур, 1-ы герцаг Сомерсет, дзядзька караля па маці. Пасля яго звяржэння ў 1549 лорд-пратэктар афіцыйна больш не прызначаўся. Фактычна рэгентам быў Джон Дадлі, граф Уорык (з 1551 года — герцаг Нартумберленд).
* У 1811—1820 (эпоха Рэгенцтва) — па прычыне ўтрапёнасці караля Георга III рэгентам быў яго сын, будучы Георг IV.

### Венгрыя

Міклаш Хорці — у 1920—1944 гадах рэгент Венгрыі, якое з'яўлялася каралеўствам без караля.

### Фінляндыя

* Пер Эвінд Свінхувуд, Карл Густаў Эміль Манергейм у 1918—1919 гг.