# Канфуцый

| Канфуцый |
| --- |
| кіт.: 孔夫子 |
|  |
| Дата нараджэння | каля 551 да н.э. |
| Месца нараджэння | * Цюйфу[d], Лу
 |
| Дата смерці | каля 479 да н.э. |
| Месца смерці | * Si River[d], Лу
 |
| Месца пахавання | * магіла Канфуцыя[d]
 |
| Грамадзянства | * Лу
 |
| Бацька | Шулян Хэ[d] |
| Маці | Ян Жэньзай[d] |
| Жонка | Кігуан Шы[d] |
| Дзеці | Конг Лі[d] і 孔姣[d] |
| Род дзейнасці | філосаф, настаўнік, пісьменнік |
| Навуковая сфера | філасофія, сацыяльная філасофія[d] і этыка |
| Школа/традыцыя |
заснавальнік канфуцыянства |
| Асноўныя інтарэсы |
сацыяльная філасофія, этыка |
| Значныя ідэі |
канфуцыянства |
| Зведалі ўплыў |
многія ўсходнія філосафы, Хрысціян фон Вольф, Роберт Каммінгс Невілл |
| Вядомыя вучні | Zilu[d], Zengzi[d], Yan Hui[d], Duanmu Ci[d], Zhuansun Shi[d], Zai Yu[d], Ran Qiu[d], Ran Yong[d], Q24835307?, Q24835393?, Q24834907?, Gongbo Liao[d], Gongye Chang[d], Q24835291?, Gongsun Long[d], Gongxi Ai[d], Q16903777?, Q24835331?, Q6853486?, Q24835065?, Công Tây Châm[d], Gongxi Chi[d], Q24835041?, Q24834934?, Ran Geng[d], Nangong Kuo[d], Q24835267?, Yuan Xian[d], Q24835319?, Shuzhong Hui[d], Q24835981?, Sima Geng[d], Hou Chu[d], Q10923186?, Shang Qu[d], Q24835146?, Q24835327?, Bu Shang[d], Q16159585?, Fu Buqi[d], Q24835280?, Wuma Shi[d], Q24835311?, Q11085100?, Q24834886?, Zeng Dian[d], You Ruo[d], Q24834895?, Q24835323?, Xu Fan[d], Q24835138?, Qidiao Kai[d], Q24835989?, Q24835985?, Tantai Mieming[d], Q24835261?, Di Hei[d], Shen Dang[d], Q24835057?, Q24835303?, Q24835295?, Q24835049?, Q24835045?, Q24835077?, Yan Yan[d], Q24835272?, Q16259876?, Q24835129?, Min Sun[d], Yan Wuyou[d], Q24835285?, Q24835276?, Nhan Khoái[d], Q24834921?, Q24835287?, Q24835085? і Gao Chai[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Канфу́цый**, ці **Кун-цзы** (кіт. 孔子, піньінь *Kǒngzǐ*, радзей кіт. 孔夫子, піньінь *Kǒngfūzǐ*, пал. *Кун Фу-цзы*) — кітайскі філосаф, культавая постаць кітайскай культуры, заснавальнік канфуцыянства.

Яго павучанні, запісаныя слухачамі і паслядоўнікамі, склалі працу «Гутаркі і суджэнні» (论语, Лунь юй). На працягу многіх стагоддзяў кожны адукаваны кітаец павінен быў у дзяцінстве вывучыць на памяць гэтую кнігу і кіравацца ёю ў сваім жыцці. З II ст. да н.э. канфуцыянства стала дзяржаўнай ідэалагічнай дактрынай, а ён сам быў кананізаваны і абвешчаны настаўнікам 10 тысяч пакаленняў. Яго культ афіцыйна падтрымліваўся да кітайскай буржуазнай рэвалюцыі (1911).

Да перамогі легізму школа Канфуцыя была толькі адным са многіх кірункаў у інтэлектуальным жыцці Вайсковых Царстваў, у перыяд, вядомы пад назвай Сто школ. І толькі пасля падання Цынь адроджанае канфуцыянства дасягнула статусу дзяржаўнай ідэалогіі, якая захавалася да пачатку XX стагоддзя, толькі часова саступаючы месца будызму і даасізму. Гэта прывяло да ўзвялічвання фігуры Канфуцыя і ўлучэння яго ў рэлігійны пантэон.

## Імёны

Радавое і асабістае імёны Канфуцыя былі адпаведна **Кун Цю** (кіт. 孔丘, піньінь *Kǒng Qiū*). Яго другое імя было **Чжун-ні** (кіт. 仲尼, піньінь *Zhòngní*). У кітайскай мове ён найчасцей вядомы як **Кунцзы** (кіт. 孔子, піньінь *Kǒng Zǐ*, літаральна «Настаўнік Кун»).. Ён таксама вядомы пад пачцівым іменем **Кун Фуцзы** (кіт. 孔夫子, піньінь *Kǒng Fūzǐ*, літаральна «Вялікі Настаўнік Кун»). Лацінізаванае імя «Confucius» утворана ад «Кун Фуцзы» і было ўведзена ва ўжытак у 16 ст. езуіцкімі місіянерамі ў Кітаі, найбольш імаверна, Матэа Рычы.

У *Лунь юй* ён часта ўпамінаецца проста як «Настаўнік» (кіт. 子, піньінь *Zǐ*).

## Жыццё

Лічыцца, што Канфуцый жыў паміж 551 і 479 да н.э.. Канфуцый нарадзіўся ў горадзе Цюфу кітайскага княства Лу (кіт. 鲁) пад імем Кун Цю. У дзесяць гадоў юнак Канфуцый стаў сіратой.

Канфуцый заснаваў школу фiласофіі, у цэнтры яго вучэння знаxодзiцца *парадак*, дасягнуць якога можна, стаўшы высокамаральным мужам (цзюнцзы, 君子). У 60-гадовым узросце Канфуцый вяртаецца дадому i сістэматызуе лiтаратурную крыніцу мiнулага — Шы цзін (Кнiгу Песень 詩經).

## Вучэнне

Вучэнне Канфуцыя закранае рэлiгійны, фiласофскi i грамадска-палiтычны светапогляды, прычым у грамадскай i палiтычнай этыцы на пярэдні план выступаюць нормы паводзін. Чатыры фундаментальныя паняццi яго вучэння: гуманнасць (仁 Жэнь), справядлівасць (義 Йi), шанаванне бацькоў (孝 Сяо) i рытуал (禮 Лi).

У цэнтры яго вучэння — пытанні маральных паводзін, выхавання і кіравання дзяржавай. Асноватворным прынцыпам яго этыкі з'яўляецца паняцце «жэнь» — чалавечнасць, гуманнасць, чалавекалюбства. Яно разглядалася як вышэйшы закон узаемаадносін людзей у грамадстве і сям'і. Лічылася, што дасягнуць такога стану чалавек можа шляхам пастаяннага самаўдасканалення на аснове выканання завешчаных правіл этыкі: з павагай адносіцца да старэйшых па ўзросце і грамадскім становішчы, шанаваць бацькоў, быць адданымі радзіме, любіць людзей. Дзяржаўнае кіраванне таксама павінна грунтавацца на гуманных пачатках і клопаце пра людзей. Лепшым метадам кіравання людзьмі з'яўляецца не насілле, а прыклад і перакананне. Разам з тым Канфуцый лічыў, што кожны абавязаны строга выконваць прадпісанае яму і займаць сваё месца ў грамадскай іерархіі.

### Пяць пастаянстваў справядлівага чалавека

* *Жэнь* (仁) — «чалавечы пачатак», «любоў да людзей», «чалавекалюбства», «літасць», «гуманнасць». Гэта — *чалавечы пачатак у чалавеку, які з'яўляецца адначасна яго абавязкам*. Няможна сказаць, што ўяўляе сабою чалавек, не адказаўшы адначасна на пытанне пра тое, у чым складаецца яго маральнае пакліканне. Кажучы па-іншаму, чалавек ёсць то, што ён сам з сябе робіць. Як *Лі* вынікае з *І*, так *І* вынікае з *Жэнь*. Следаваць *Жэнь* значыць паводзіцца спагадай і любоўю да людзей. Гэта тое, што адрознівае чалавека ад жывёлы, то бок тое, што супрацьстаіць звярыным якасцям дзікасці, подласці і жорсткасці. Пазней знакам сталасці *Жэнь* стала *Дрэва*. Дамы нашчадкаў Канфуцыя ў яго родным горадзе, Цюйфу.
* *І* (义 [義]) — «праўда», «справядлівасць». Хоць прытрымліванне *І* з уласных інтарэсаў не з'яўляецца грахом, справядлівы чалавек прытрымліваееца *І*, бо гэта слушна. *І* заснавана на ўзаемнасці: так, справядліва шанаваць бацькоў у падзяку за тое, што яны цябе выгадавалі. Ураўнаважвае якасць *Жэнь* і паведамляе шляхетнаму чалавеку патрэбную цвёрдасць і строгасць. *І* супрацьстаіць эгаізму. «Шляхетны чалавек шукае *І*, а нізкі — выгады». Учыннасць *І* пасля была ўвязана з *Металам*.
* *Лі* (礼 [禮]) — даслоўна «звычай», «абрад», «рытуал». Пэўнасць звычаям, выкананне абрадаў, прыкладам павага да бацькоў. У больш агульным сэнсе *Лі* — кожная дзейнасць, скіраваная на захаванне асноў грамадства. Знак — *Агонь*. Слова «рытуал» — ці не адзіны беларускі эквівалент адпаведнага кітайскага тэрміна», які можа быць перакладзены таксама як «правілы», «цырымоніі», «этыкет», «абрад» ці, дакладней, «звычай». У самым агульным выглядзе пад рытуалам разумеюцца пэўныя нормы і ўзоры па-грамадску годных паводзін. Яго можна вытлумачыць як свайго роду змазку сацыяльнага механізма.
* *Чжы* (智) — цвярозы розум, развага, «мудрасць», разважлівасць — уменне пралічыць вынікі сваіх дзеянняў, паглядзець на іх з боку, у перспектыве. Ураўнаважвае якасць *І*, папярэджваючы ўпартасць. *Чжы* супрацьстаіць дурасці. *Чжы* ў канфуцыянстве асацыявалася з элементам *Вады*.
* *Сінь* (信) — шчырасць, «добры намер», натуральнасць і сумленнасць. *Сінь* ураўнаважвае *Лі*, папярэджваючы крывадушнасць. Сінь адпавядае элемент *Землі*.

Маральныя абавязкі, паколькі яны матэрыялізуюцца ў рытуале, робяцца справай выхаванні, адукацыі, культуры. Гэтыя паняткі ў Канфуцыя не былі разведзены. Усе яны ўваходзяць ва ўтрыманне катэгорыі *«вэнь»* (спачатку гэта слова азначала чалавека з размаляваным тулавам, татуяванкай). **«Вэнь»** можна вытлумачыць як культурны сэнс чалавечага быцця, як выхаванасць. Гэта не другаснае штучнае ўтварэнне ў чалавеку і не яго першасны натуральны пласт, не кніжнасць і не природность, а іх арганічны сплаў.

## Гл. таксама

* Чжу Сі

## Крыніцы

## Літаратура

* Канфуцый // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 8. — С. 11—12. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0144-3 (т. 8).
* *Кобзев А.И.* Конфуций // Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т.. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — Т. 1. Философия. — С. 284—286.
* Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
* Семененко И. И. Афоризмы Конфуция. М., 1987.
* Переломов Л. С. Конфуций: жизнь, учение, судьба. М., 1993.
* Зороастр. Будда. Конфуций. Магомет. Киев, 1991.
* Будда Шакьямуни. Конфуций. Мухаммед. Франциск Ассизский: Биогр. повествования. Челябинск, 1995.
* *Буранок С. О.* Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй» Архівавана 1 красавіка 2008. // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г.
* *Васильев В. А.* Конфуций о добродетели // Социально-гуманитарные знания. 2006. № 6. С.132-146.
* *Головачёва Л. И.* Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / Институт востоковедения РАН. М., 2002. С.155-160.
* *Головачёва Л. И.* Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14)
* *Головачёва Л. И.* Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2)
* *Го Сяо-ли*. Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы Архівавана 25 студзеня 2019. // Вопросы философии. 2013. № 3. С.103-111.
* *Гусаров В. Ф.* Непоследовательность Конфуция и дуализм философии Чжу Си // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972.
* *Илюшечкин В. П.* Конфуций и Шан Ян о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42.
* *Карягин К. М.* Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. (Жизнь замечательных людей : биографическая библиотека Ф. Павленкова)
* *Кобзев А. И.* Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении Архівавана 24 кастрычніка 2018. // Философские науки. 2015. № 2. С.78-106.
* *Кравцова М. Е.*, *Баргачева В. Н.* Культ Конфуция // Духовная культура Китая. — М., 2006. T.2. С.196-202.
* *Кычанов Е. И.* Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84.
* *Лукьянов А. Е.* Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: Восточная литература, 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6
* *Малявин В. В.* Конфуций. [1-е изд.] М.: Молодая гвардия, 1992. — 336 с. (ЖЗЛ) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3.
* *Маслов А. А.* Конфуций Архівавана 29 лютага 2008. // *Маслов А. А.* Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. С.100-115.
* *Переломов Л. С.* Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6
* **Переломов Л. С*.* Конфуций: жизнь, учение, судьба. — Москва: Наука, 1993. — 440 с. — ISBN 5-02-017069-0.
* *Попов П. С.* Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910.
* *Роузман, Генри*. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0.
* *Чепурковский Е. М.* Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе Мо-цзы и об объективном изучении народных воззрений Китая. — Харбин, 1928.
* *Ян Хин-шун*, *Донобаев А. Д.* Этические концепции Конфуция и Ян Чжу // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206.
* *Bonevac, Daniel; Phillips, Stephen.* Introduction to world philosophy. — New York: Oxford University Press, 2009. — ISBN 978-0-19-515231-9.
* *Creel, Herrlee Glessner.* Confucius: The man and the myth. — New York: John Day Company, 1949.
* *Dubs, Homer H.* The political career of Confucius // *Journal of the American Oriental Society*. — 1946. — Т. 4. — № 66.
* *Golovacheva L. I.* Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集（第四册）》 2009年.
* *Hobson, John M.* The Eastern origins of Western civilisation. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
* *Chin, Ann-ping.* The authentic Confucius: A life of thought and politics. — New York: Scribner, 2007. — ISBN 978-0-7432-4618-7.
* *Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary.* The house of Confucius. — Hodder & Stoughton, 1988.
* *Parker, John.* Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730. — Trustees of the Public Library of the City of Boston, 1977. — ISBN 0-89073-050-4.
* *Phan, Peter C.* Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue // Catholicism and interreligious dialogue. — New York: Oxford University Press, 2012. — ISBN 978-0-19-982787-9.
* *Rainey, Lee Dian.* Confucius & Confucianism: The essentials. — Oxford: Wiley-Blackwell, 2010. — ISBN 978-1-4051-8841-8.
* *Riegel, Jeffrey K.* Poetry and the legend of Confucius's exile // *Journal of the American Oriental Society*. — 1986. — Т. 106. — № 1.
* *Yao Xinzhong.* Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape. — Brighton: Sussex Academic Press, 1997. — ISBN 1-898723-76-1.
* *Yao Xinzhong.* An Introduction to Confucianism. — Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0-521-64430-5.
* *Yu, Jiyuan*. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). pp. 173–89.
* *Yu, Jiyuan*. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — Routledge, 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5.
* *Ahmad, Mirza Tahir*. Confucianism **(нявызн.)**.  Ahmadiyya Muslim Community (???). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 7 November 2010.
* Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction **(нявызн.)**(недаступная спасылка) (20 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Bandao (21 жніўня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 ліпеня 2011. Праверана 15 жніўня 2016.
* Confucius family tree to record female kin **(нявызн.)**.  China Daily (2 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* Confucius' Family Tree Recorded biggest **(нявызн.)**.  China Daily (24 верасня 2009). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants **(нявызн.)**.  China Economic Net (4 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants **(нявызн.)**.  China Internet Information Center (19 чэрвеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* DNA test to clear up Confucius confusion **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Ministry of Commerce of the People's Republic of China (18 чэрвеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* *Riegel, Jeffrey* Confucius // *The Stanford Encyclopedia of Philosophy*. — Stanford University Press, 2012. Архівавана з першакрыніцы 5 чэрвеня 2016.
* *Qiu, Jane*. Inheriting Confucius **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  Seed Magazine (13 жніўня 2008). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* *Yan, Liang*. Updated Confucius family tree has two million members **(нявызн.)**.  Xinhua (16 лютага 2008). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 15 жніўня 2016.
* Zhou, Jing (31 October 2008). New Confucius Genealogy out next year. China Internet Information Center.