Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Амудар’я

| Амудар’я |
| --- |
| перс. آمودریا |
|  |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | 1415 км |
| Басейн | 309 000 км² |
| Расход вады | 1 400 м³/с |
| Вадацёк |
| Выток | Pamir River[d] |
|  • Каардынаты | 37°06′22″ пн. ш. 68°18′23″ у. д. |
| Вусце | South Aral Sea[d] |
|  • Каардынаты | 44°06′30″ пн. ш. 59°40′52″ у. д. |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма | South Aral Sea[d] |
|

---

 |
| Краіна | * Туркменістан
* Таджыкістан
* Афганістан
* Узбекістан
 |
|  |
|  вытоквусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Амудар’я́** — рака ў Азіі. Даўжыня (з Пянджам) 2540 км. Плошча дэльты 100 тыс. км². Вадазбор 309 тыс. км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1,9 тыс. м³/сек.

Утвараецца зліццём рэк Пяндж і Вахш, упадае ў Аральскае мора, утвараючы дэльту. У цяперашні час воды ракі не даходзяць да Аральскага мора, бо забіраюцца на арашэнне. Гэта стала адной з асноўных прычын абмялення Аральскага мора.

## Гл. таксама

* Сундуклі
* Прысарыкамышская дэльта Амудар’і

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Амудар’я
# 706

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * VII стагоддзе
* **VIII стагоддзе IX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 680-я
* 690-я
* **700-я 710-я
* 720-я
 |
| Гады: | * 703
* 704
* 705
* **706 707
* 708
* 709
 |

|  |
| --- |
| **706 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

## Нарадзіліся

## Памерлі

* 15 лютага: Тыверый III, візантыйскі імператар
# Імператар Японіі

| Імператар Японіі |
| --- |
| яп.: 天皇 |
|  |
| **Пасаду займае** Нарухіта |
| Узначальвае | * Японія
 |
| Форма звароту | Imperial Majesty[d] |
| Афіцыйная рэзідэнцыя | Імператарскі палац Токіа[d] |
| kunaicho.go.jp/eindex.ht… |

Марка Японіі 1959 года, прысвечаная вяселлю прынца Акіхіта
**Імператар Японіі**, **Тэна**, таксама **Мікада** (яп.: 天皇 *tennō* ці *sumeragi*, бел. *нябесны валадар*) — афіцыйны тытул манархаў Японіі. Ва ўмовах канстытуцыйнай манархіі пасля Другой сусветнай вайны Імператар выконвае пераважна прадстаўнічыя функцыі. Рэальнай ўладай у краіне валодае Прэм’ер-міністр.

Галоўная функцыя тэнна мае цэрэманіяльны характар, між іншым Імператар лічыцца галоўнай духоўнай асобай сінтаізму.

Як сведчыць легенда, імператары Японіі з’яўляюцца прамымі нашчадкамі багіні сонца Аматэрасу, спадчынай якой была Зямля. Багіня адправіла свайго ўнука Нінігі валадарыць Японскімі астравамі, якія стварылі яе бацькі. Калі Нінігі збіраўся пакінуць Неба, ад Аматэрасу ён атрымаў тры рэчы, якія павінны былі дапамагчы яму ў далёкім падарожжы: жалезнае люстэрка, каралі з каштоўных камянёў і меч. Атрымаўшы гэтыя рэчы, якім лёс наканаваў стаць рэгаліямі японскіх імператараў, прынц Нінігі спусціўся з Неба на вяршыню гары Такаціка на востраве Кюсю. Там ён знайшоў сябе жанчыну, ажаніўся і праз некаторы час перадаў рэгаліі свайму ўнуку Дзіму, першаму зямному Імператару Японіі.

## Гл. таксама

* Хрызантэмавы трон
* Вярхоўны Імператар Японіі
* Імператарскі прынц Японіі
* Цырымонія перадачы трона
* Інтранізацыя Імператара Японіі
* Вялікі сын Імператара
* Імператарскі палац Токіа
* Імператарскі палац у Кіёта

## Крыніцы

## Літаратура

### Законы

* (яп.) Канстытуцыя Вялікай Японскай Імперыі // Нацыянальная парламенцкая бібліятэка Японіі
* (яп.) Канстытуцыя Японіі // Нацыянальная парламенцкая бібліятэка Японіі
* (яп.) «Законы Японіі» Архівавана 28 мая 2014. // База даных Міністэрства агульных спраў Японіі.
	+ (яп.) № 3 ад 16 студзеня 1947 года «Аб Імператарскім доме» // Законы Японіі Архівавана 4 чэрвеня 2012.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Імператар Японіі
# 892

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * VIII стагоддзе
* **IX стагоддзе X стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 870-я
* 880-я
* **890-я 900-я
* 910-я
 |
| Гады: | * 889
* 890
* 891
* **892 893
* 894
* 895
 |

|  |
| --- |
| **892 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

**892** — высакосны год, пачаўся ў суботу. 892 год нашай эры, 892 год 1-га тысячагоддзя, 92 год IX стагоддзя, 2 год 10-га дзесяцігоддзя IX стагоддзя, 3 год 890-х гадоў.

## Падзеі

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Абу Іса ат-Тырмізі, хадысазнаўца
* Аль-Мутамід Алалах, халіф з дынастыі Абасідаў
# Дэльта (рака)

Дэльта Ніла
**Дэ́льта** (ад абрысу грэчаскай вялікай літары «дэльта» — Δ) — нізіна, утвораная рачнымі наносамі ў вусці ракі, якая ўпадае ў плыткі ўчастак мора або возера. Прарэзана сеткай рукавоў і праток.

Дэльта ракі — амаль плоская нізіна ў нізоўях ракі, складзеная рачнымі наносамі, якія назапашваліся ў спакойных гідрадынамічных умовах. Калі перагружаная наносамі рака ўпадае ў возера або спакойны заліў, бухту ці абаронены ўчастак марскога ўзбярэжжа, хуткасць яе цячэння зніжаецца. Пры гэтым дробныя часцінкі адкладваюцца, утвараючы тонкі пласт на дне возера або бухты. На ўчастку, дзе актыўны струмень губляе сваю сілу, вялікая колькасць наносаў хутка назапашваецца на дне, фармуючы акумулятыўную тоўшчу з адносна стромкім схілам, звернутым у бок мора. Гэта перадавыя пласты, тыповыя для ўсіх дэльт. Паверхневыя пласты — гэта асадкі, адкладзеныя рукавамі ракі.

Падчас нарошчвання дэльта паступова прасоўваецца наперад. Пры гэтым абрысы і становішча берагавой лініі змяняюцца, і адбываецца частковае падпруджванне вусця ракі. У выніку яна дзеліцца на мноства рукавоў, якія ў целе дэльты пракладваюць уласныя рэчышчы. Дэльта, раздзеленая сеткай рукавоў, называецца часам «птушынай лапай» з-за яе абрысаў на карце.

Буйныя дэльты — гэта, як правіла, урадлівыя, увільготненыя, амаль плоскія тэрыторыі, якія ідэальна падыходзяць для сельскагаспадарчага выкарыстання пры ўмове забеспячэння рэгулявання сцёку і паводак. Вельмі часта гэта густанаселеныя рэгіёны.

Адной з найбуйнейшых у свеце з’яўляецца дэльта Місісіпі працягласцю каля 320 км і плошчай 31 тыс. км². Яна працягвае расці і прасоўваецца ў Мексіканскі заліў з хуткасцю каля 100 м за год. Плошча дэльты Ніла 26 тыс. км². Рака Хуанхэ сфармавала дэльту, высунутую ў Жоўтае мора ў выглядзе Шаньдунскага паўвострава. У вусці рэк Ганг і Брахмапутра дэльта плошчай 130 тыс. км² высунутая ў Бенгальскі заліў.

## Гл. таксама

* Эстуарый

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Дэльта (рака)
* *Леонтьев О. К.* Дельта // Большая советская энциклопедия : ([в 30 т.]) / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (руск.)
# Лі Цінчжаа

| Лі Цінчжаа |
| --- |
| кіт.: 李清照 |
|  |
| Асабістыя звесткі |
| Дата нараджэння | 19 сакавіка 1084 |
| Месца нараджэння | * Zhangqiu District[d], Сун
 |
| Дата смерці | 19 мая 1155 (71 год) |
| Месца смерці | * Ханчжоу, Сун
 |
| Грамадзянства | * Сун
 |
| Бацька | Li Gefei[d] |
| Маці | Wang Shi[d] |
| Муж | Zhao Mingcheng[d] |
| Прафесійная дзейнасць |
| Род дзейнасці | пісьменніца, паэтка, эсэістка, ci lyric writer |
| Жанр | цы |
| Мова твораў | кітайская |
|  **Творы** ў Вікікрыніцах |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |
|  Цытаты ў Вікіцытатніку |

**Лі Цінчжаа** (李清照; 1084 – 1155) — кітайская паэтэса.

## Біяграфічны звесткі

Паходзіла са знатнай сям'і, атрымала класічную адукацыю. У 1101 годзе вышла замуж за гісторыка і антыквара Чжаа Мінчэна. У 1129 годзе яе муж памёр. Лі Цінчжаа ў адзіноце пасялілася ў Ханчжоу (правінцыя Чжэцзян).

## Творчасць

Сама сябе назвала Лі Цінчжаа “блазнаватай пустэльніцай”. Усмешка і слёзы, жарсць і пакуты, бясконцыя ўзрушэнні адлюстраваліся ў яе творчасці. *“Уся стракатая гама эмоцый тонка і ўразліва паўстае з яе вершаваных радкоў, якія хвалююць і нас, сучасных, амаль праз тысячу гадоў”*, – так ахарактарызавала творчасць кітайскай паэтэсы XII стагоддзя Дар’я Нечыпарук.

На беларускую мову яе творы перакладалі Анэля Тулупава, Яўгенія Янішчыц, Ніна Загорская, Валянціна Коўтун, Вольга Іпатава, Юлія Алейчанка, Валерыя Радунь, Раман Мышкоўскі, Мікола Мятліцкі.

## Беларускія пераклады

* Мост цераз Млечны Шлях: зборнік паэзіі / Лі Цінчжаа; укладальнік Ю. Алейчанка; прадмовы А. Карлюкевіча, Д. Нечыпарук. — Мінск: Звязда, 2016. — 77 с. — (Светлыя з накі: паэты Кітая)

## Зноскі
# Вакцына

**Вакцына** (ад лац.: vacca — карова) — медыцынскі прэпарат для стварэння імунітэта да іфекцыйных хвароб. Вакцына вырабляецца з аслабленых альбо забітых мікраарганізмаў, прадуктаў іх жыццядзейнасці, альбо з іх антыгенаў, атрыманных геннаінжэнерным альбо хімічным шляхам.

## Гл. таксама

* Прышчэпка
* Вакцынацыя
* Імунітэт
* Анатаксін
* Супрацьадзёрная вакцына
# Юань (імперыя)

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Юань |
|  |
| 1271 — 1368 |
| Сталіца | * Ханбалык[d]
 |
| Мова(ы) | кітайская і мангольская мова |
| Рэлігія | Тыбецкі будызм, канфуцыянства, Даасізм, тэнгрыянства, Church of the East in China[d], Chinese folk religion[d], іслам і каталіцтва |
| Грашовая адзінка | cash[d] і Chao[d] |
| Плошча | * 11 000 000 км² (1310)
* 13 720 000 км² (1330)
 |
| Насельніцтва | * 90 000 000 чал. (1300)
* 83 873 000 чал. (1330)
 |
| Форма кіравання | абсалютная манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Юа́нь**, ці *Дай Юань* (Вялікая Юань) — мангольская дынастыя, якая правіла ў Кітаі ў 13—14 ст. У гістарычнай літаратуры існуюць розныя даты яе праўлення (1271, 1279 ці 1280—1368).

## Гісторыя

Заваяванне Кітая пачаў Чынгісхан. Яго пераемнік Угедэй у 1234 г. падпарадкаваў увесь Паўночны Кітай.

У 1250-я гг. Мангольская імперыя распалася на самастойныя дзяржавы; адной з іх стала дзяржава Хубілая (на ханскі прастол уступіў у 1260), у склад якой уваходзілі тэрыторыі ўласна Манголіі і Паўночнага Кітая. У 1271 г. Хубілай даў сваёй дынастыі кітайскую назву Юань. У 1279 г. яго войскі знішчылі кітайскую імперыю Паўднёвая Сун і завяршылі заваяванне Паўднёвага Кітая.

Пасля яго пераемніка Тэмура (1295—1307) пачалася барацьба прэтэндэнтаў на прастол: за 1308—32 змянілася 8 імператараў. У час праўлення Тагон-Тэмура (1333—68) у Кітаі пачаліся народныя паўстанні; у выніку паўстання «Чырвоных войск» 1351—68 гг. манголы былі выгнаны і ў 1368 г. заснавана кітайская дынастыя Мін. Пасля звяржэння Юань улада чынгісідаў заняпала і ў Манголіі; адзіная мангольская дзяржава распалася на шэраг ханстваў.

## Зноскі

## Літаратура

* Юань // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. С. 198.
# 608

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 1 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * VI стагоддзе
* **VII стагоддзе VIII стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 580-я
* 590-я
* **600-я 610-я
* 620-я
 |
| Гады: | * 605
* 606
* 607
* **608 609
* 610
* 611
 |

|  |
| --- |
| **608 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

**608** — высакосны год, пачаўся ў панядзелак. 608 год нашай эры, 608 год 1 тысячагоддзя, 8 год VII стагоддзя, 8 год 1-га дзесяцігоддзя VII стагоддзя, 9 год 600-х гадоў.

## Падзеі

* 15 верасня: Баніфацый IV стаў Папам Рымскім

## Нарадзіліся

## Памерлі

* Айдан, кароль гэльскага каралеўства Дал Рыяда
# Эстуарый

Ла-Плата — эстуарый ракі Парана. Від з космасу.
**Эстуа́рый** [ад лац.: aestuarium - затопленае вусце ракі, лагуна] — лейкападобнае расшыранае вусце ракі, якая ўпадае ў мора або акіян.

Утвараецца ў выніку павышэння ўзроўню мора і затаплення нізоўяў рачной даліны; таксама пры адлівах, калі рачныя наносы выносяцца ў мора.

Вусці ў выглядзе эстуарыя маюць рэкі Парана, Конга, Енісей, Об (Обская губа), Сена, Эльба і інш. Эстуарыі паўночных рэк Расіі называюць губамі.

## Крыніцы

## Літаратура

* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2004. — Т. 18. Кн. 1. — С. 172. — 472 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1).
* *Галай И. П.* География: термины и понятия: словарь для учащихся и абитуриентов / И. П. Галай, Е. И. Галай. — Мн.: Белкартография, 2011. — С. 220. — 223 с. — 1 000 экз. — ISBN 978-985-508-082-5. (руск.)

## Спасылкі

* Эстуарий Архівавана 15 ліпеня 2010. // Вялікая савецкая энцыклапедыя
# Пуцеправод

Пуцеправод
**Пуцеправод** — адзін з відаў маставых збудаванняў, які прапускае адну дарогу над іншай дарогай у месцы іх перасячэння, што забяспечвае рух па ёй на розных узроўнях і дае магчымасць з’езду на іншую дарогу. Пуцеправоды з’яўляюцца незаменнай часткай транспартных развязак.

## Гл. таксама

* Эстакада
* Мост
* Акведук
* Віядук
* Трубаправод

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пуцеправод
# Расчоска

Расчоска
**Расчоска**, таксама **грабянец** ці **грэбень** — індывідуальны прадмет побыту для расчэсыванія валасоў і масажу галавы (масажны грабянец).

## Старажытная расчоска

Самы старажытны грэбень быў знойдзены пры раскопках на тэрыторыі Старажытнага Рыма. Ён быў зроблены з косткі жывёлы і меў 8 зубчыкаў.

## Зноскі
# Шэнь Куо

| Шэнь Куо |
| --- |
| 沈括 |
|  |
| Дата нараджэння | 1031(1031) |
| Месца нараджэння | павет Цяньтан, Ліньаньская ўправа, імперыя Сун |
| Дата смерці | 1095(1095) |
| Месца смерці | Чжэньцзянская ўправа, імперыя Сун |
| Грамадзянства | * Сун
 |
| Бацька | Shen Zhou[d] |
| Маці | Xu Shi[d] |
| Род дзейнасці | фізік, картограф, матэматык, астраном, паэт, інжынер у цывільным будаўніцтве, дыпламат, антраполаг, геолаг, палітык, філосаф, вынаходнік, пісьменнік, метэаролаг, фармацэўт, эканаміст, астролаг, эрудыт, батанік, заолаг, энтамолаг, геафізік, кліматолаг |
| Навуковая сфера | матэматыка, астраномія, метэаралогія, геалогія, заалогія, батаніка, фармакалогія, аграномія, этнаграфія, картаграфія |
| Подпіс |  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Шэнь Куо**, таксама **Шэнь Куа** (кіт.: 沈括, 1031, Qiantang County[d], Паўночная Сун[d] — 1095, Чжэньцзян[d], Паўночная Сун[d]) — адзін з найвялікшых кітайскіх навукоўцаў, па шматграннасці супастаўляльны з выдатнымі ўніверсалістамі Рэнесанса: сфера яго дзейнасці ахоплівала матэматыку, астраномію, метэаралогію, геалогію, заалогію, батаніку, фармакалогію, аграномію, этнаграфію і картаграфію; акрамя гэтага, Шэнь Куо праявіў сябе як дыпламат, генерал, міністр фінансаў, дзяржаўны інспектар, інжынер у галіне гідрамеліярацыі, вынаходнік, паэт і музыкант.

## Крыніцы

## Літаратура

* *Алимов, И. А.* Шэнь Ко и его сборник «Записи бесед в Мэнси» // Петербургское востоковедение. СПб., 2002. Вып. 10. С. 50-59.
* *Sivin N.* Cosmos and Computation in Early Chinese Mathematical Astronomy // *T'oung Pao*. — 1969. — Vol. 55 (1/3). — P. 70—73.
# SARS-CoV-2

2019-nCoV
**SARS-CoV-2 (Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2)**, раней **2019-nCoV**, таксама NCP **(Novel Coronavirus Pneumonia)** — адналанцужковы вірус, які змяшчае РНК. Упершыню выяўлены ў снежні 2019 года пасля тэставання нуклеінавай кіслаты на дадатнай пробе ў пацыента з пнеўманіяй падчас успышкі пнеўманіі ва Ухані 2019—2020 гадоў.

## Адкрыццё

20 студзеня 2020 года ў кітайскай правінцыі Гуандун была пацверджана перадача віруса ад чалавека да чалавека, на той час невядомага. 30 студзеня 2020 года Сусветная арганізацыя аховы здароўя абвясціла ўспышку каранавіруса ў Кітаі «надзвычайнай сітуацыяй у галіне грамадскай аховы здароўя, якая мае міжнароднае значэнне».

На 31 студзеня 2020 года ў Кітаі пацверджаны 9692 выпадкі заражэння і 213 смярцей ад віруса. Вірус распаўсюдзіўся і на іншыя краіны. Выпадкі заражэння каранавірусам пацверджаны ў ААЭ, Аўстраліі, В’етнаме, Германіі, ЗША, Індыі, Камбоджы, Рэспубліцы Карэя, Малайзіі, Непале, Сінгапуры, Тайландзе, Фінляндыі, Францыі, Японіі, а таксама на Філіпінах і Шры-Ланцы. Паводле звестак на 25 студзеня зафіксавана 38 выпадкаў паспяховага лячэння ад 2019-nCoV. Тэмпература цела аднаго пацыента трымалася ў норме на працягу 6 дзён. Паўторнае абследаванне паказала, што запаленне было цалкам ліквідавана, а два новыя тыпы тэстаў на каранавірус паказалі адмоўны вынік. Пасля ацэнкі гарадской экспертнай групай пацыента выпісалі.

7 лютага 2020 года каранавірусу 2019-nCoV прысвоілі скарочаную назву — NCP (Novel Coronavirus Pneumonia).

## Сімптомы

Сімптомы каранавіруса 2019-nCoV падобныя да сімптомаў пнеўманіі або цяжкага вострага рэспіраторнага сіндрому:

* Страта свядомасці (у выніку прагрэсуючага разбурэння лёгачных тканін)
* Сухі, непрадуктыўны кашаль
* Ліхаманка і павышэнне тэмпературы (38 ° З або вышэй, дрыжыкі)
* Цяжкасці пры дыханні
* Болі ў вобласці грудзей
* Галаўны боль
* Боль у цягліцах
* Агульнае недамаганне

Інкубацыйны перыяд доўжыцца на працягу 6-12 дзён. Калі інфікаванне адбылося ад чалавека да чалавека, то інкубацыйны перыяд не перавышае пяці дзён. Больш працяглыя тэрміны інкубацыйнага перыяду могуць быць характэрныя пры перадачы віруса ад жывёл.

Папярэдні аналіз даных дазваляе сцвярджаць, што маецца высокая заразлівасць пры кантакце з хворым чалавекам.

Пацверджана і прадэманстравана перадача віруса ад чалавека да чалавека.

Асобы, якія кантактавалі ў хатніх ці бальнічных умовах з хворымі, найбольш схільныя да ўзнікнення стадыі вострага рэспіраторнага захворвання, у выпадку якога непасрэднай прычынай смерці з’яўляецца прагрэсавальная вострая некантралюемая дыхальная недастатковасць (рэспіраторны дыстрэс-сіндром).

## Гл. таксама

* VOC-202012/01

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме SARS-CoV-2
* Чым пагражае смяротны каранавірус з Кітая?
# Нараджальнасць

Нараджальнасць па краінах, 2022 год
**Нараджальнасць** — працэс узнаўлення насельніцтва ў сукупнасці людзей, што складаюць пакаленне або сукупнасць пакаленняў. У статыстыцы нараджальнасць вымяраюць частатой нараджэння дзяцей у пэўнай групе людзей або ва ўсім насельніцтве. Яго узровень вызначаюць каэфіцыентам нараджальнасці — суадносінамі ліку народжаных да колькасці ўсяго насельніцтва, ў праміле (на 1000 чал.).

Нараджальнасць, смяротнасць і працягласць жыцця — асноўныя паказчыкі натуральнага руху насельніцтва. Біялагічная аснова нараджальнасці — здольнасць чалавека узнаўляць патомства. Патэнцыяльная магчымасць нараджальнасці рэалізуецца Ў выніку рэпрадуктыўных паводзін чалавека, якія абумоўлены сістэмай патрэбнасцей грамадства, і рэгулюецца сацыяльна-культурнымі нормамі, традыцыямі, грамадскай думкай і інш. Звесткі аб нараджальнасці даюць: перапіс насельніцтва або выбарачныя абследаванні, бягучы ўлік нараджэнняў вядуць ЗАГСы, сельсаветы і інш.

## Літаратура

* *Л. Я. Ціханава.* Нараджальнасць // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 11: Мугір — Паліклініка / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 11. — С. 145. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0188-5 (т. 11).

## Гл. таксама

* Спіс краін паводле ўзроўню нараджальнасці
# Каліграфія

| Каліграфія |
| --- |
|  |
| Вырабляе | calligraphic work[d] |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

 **Каліграфія** (ад грэч. слоў κάλλος + γραφή, што ствараюць спалучэнне «прыгожа пісаць» ці «прыгожы почырк») — гэта адзін з відаў выяўленчага мастацтва. Каліграфіяй завецца старажытная галіна прыкладной графікі, дэкаратыўнае афармленне рукапіснага шрыфта, мастацтва прыгожага і хуткага пісьма, а таксама — навучальная дысцыпліна. Каліграфія патрабуе высокага мастацкага майстэрства і дасканалага ведання інструмента. У якасці пісьмовых матэрыялаў выкарыстоўваюць паперу, пергамент, папірус ці шоўк. Найбольш распаўсюджанымі графічнымі прыладамі з’яўляюцца пяро, прыкладам, трысняговае, птушынае ці металічнае, і спецыяльны пэндзаль. Найбольш шырокае развіццё каліграфія атрымала ў арабскіх краінах і ў краінах іерагліфічнага спосабу пісьма, бо яго асаблівасці дазвалялі ў поўнай меры скарыстоўваць яе экспрэсіўны патэнцыял.

Мастацтва каліграфіі паўплывала на творчасць Ф. Скарыны: шрыфты з яго кніг спалучаюць рысы як заходнееўрапейскай, так і беларускай традыцый.

## Славянская каліграфія

Славянскае і лацінскае пісьмо развіваліся рознымі шляхамі. Адзінага меркавання наконт часу і ўмоў узнікнення і станаўлення славянскага пісьма ў навукоўцаў няма з прычыны таго, што існуе вельмі мала адпаведных фактычных звестак, таму высвятленне шматлікіх пытанняў цалкам не завершанае і сёння.

Кірыліца і глаголіца — алфавіты, ад якіх паходзіць славянскае пісьмо, але шлях іх утварэння застаецца загадкай.

## Прыстасаванні

Прылады для пісьма
Кітайскі пэндзаль для каліграфіі
* Папера
* Чарніла
* Пяро з шырокім канцом
* Пэндзаль для пісьма
* Тушачніца

## Літаратура

* Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2003, Эдуард Дубянецкі. ISBN 985-11-0277-6
* Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Мінск: Беларусь, 2001, Барыс Лазука. ISBN 985-01-0124-5

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Каліграфія
* Глаголіца Архівавана 17 студзеня 2009.
* Артыкул пра каліграфію на сайце slounik.org
# Азіяцкія гульні

Эмблема Азіякіх гульняў
**Азіяцкія гульні** — спартыўнае спаборніцтва, якое праводзіцца кожныя чатыры гады сярод атлетаў з усіх краін Азіі з 1951 года. Гульні рэгулююцца пад наглядам Міжнароднага алімпійскага камітэта. Медалі прысуджаюцца ў кожным відзе спорту: залаты — за першае месца, сярэбраны — за другое, бронзавы — за трэцяе.

Спаборніцтвы пачынаюцца Нацыянальным Алімпійскім камітэтам, якія прадстаўляюць сваю краіну. Дзяржаўны сцяг і гімн суправаджаюць цырымонію ўзнагароджання. Выкарыстоўваюцца табліцы, якія паказваюць колькасць медалёў, выйграных кожнай краінай. Выступаюць толькі прызнаныя дзяржавы, але некаторыя не суверэнныя дзяржавы таксама могуць удзельнічаць. Тайвань удзельнічае як «Кітайскі Тайбэй».

Пятнаццатыя летнія гульні праходзілі ў Досе — сталіцы Катара, з 1 па 15 снежня 2006 года. Шаснаццатыя летнія гульні прайшлі ў Гуанчжоў, у Кітаі з 12 па 27 лістапада 2010 г.

## Літаратура

* Азіяцкія гульні // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 1: А — Аршын / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1996. — Т. 1. — 552 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0036-6 (т. 1).

## Спасылкі

* Гульні на сайце Алімпійскага савета Азіі Архівавана 14 красавіка 2012.  (англ.)
# Пажар

| Пажар |
| --- |
|  |
| З'яўляецца непасрэднай прычынай | дым, разбурэнне[d] і руіны |
| Апрацоўваецца, змякчаецца ці кіруецца | пажарная сігналізацыя |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Пажар** — некантралюемы працэс гарэння, які наносіць матэрыяльны ўрон, шкоду жыцця і здароўю грамадзян, інтарэсам грамадства і дзяржавы.

## Прычыны ўзнікнення пажараў

* неасцярожнае абыходжанне з агнём;
* невыкананне правілаў эксплуатацыі вытворчага абсталявання і электрычных прылад;
* самазагаранне рэчываў і матэрыялаў;
* разрады статычнай электрычнасці;
* навальнічныя разрады;
* падпалы, баявыя дзеянні;
* сонечны прамень, дзеючы праз ўсялякія аптычныя сістэмы.

## Віды пажараў паводле мест ўзнікнення

Пажар у Юнкавічах
* пажары на транспартных сродках;
* стэпавыя і палявыя пажары;
* падземныя пажары на шахтах і рудніках;
* тарфяныя і лясныя пажары;
* тэхнагенныя пажары (пажары ў цыстэрнах і рэзервуарах, на электрастанцыях);
* пажары ў будынках.

## Прадухіленне і барацьба с пажарамі

Меры прадухілення пажараў дзеляцца на прафілактычныя і пажаратушэнне. Для папярэджаня аб пажарах існуе пажарны апавяшчальнік.

Найбольш даступнымі сродкамі тушэння загаранняў і пажараў з’яўляюцца вада, пясок, ручныя вогнетушыльнікі, азбеставыя і брызентавыя посцілкі, а таксама галінкі дрэў і адзенне.

## Буйныя пажары

* Вялікі лонданскі пажар
* Пажары ў Брэсце
* Пажар 1885 года ў Гродне

## Зноскі

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Пажар
# Цыньлін

|  |
| --- |
|  |
| Цыньлін |
|  |
|  Заходняя вяршыня свяшчэннай гары Хуашань |
|  |
| Краіна | * Кітай
 |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Вышыня | 3767 м  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Цыньлін** (кіт. трад. 秦嶺, спр. 秦岭, піньінь *Qín Lǐng*) — горны хрыбет у Кітаі.

З усходу прымыкае да Куньлуня, утварае водападзел басейнаў рэк Янцзы і Хуанхэ. Даўжыня каля 1000 км. Вышыня да 3666 м.

Складзены пераважна з вапнякоў і крышталічных сланцаў, на захадзе прарэзаны глыбокімі скразнымі цяснінамі, на ўсходзе падзяляецца на 4 адгор’і. Паўночныя схілы кароткія, крутыя, паўднёвыя — спадзістыя.

Рэзкі прыродны рубеж паміж вечназялёнымі субтрапічнымі лясамі (бамбук, камеліі, магноліі) на паўднёвых схілах і сухімі стэпамі і лістападнымі лясамі ўмеранага пояса на паўночных.

Некалькі рэзерватаў (Тайбайшань, Фапін-Юэба і інш.).

Радовішча малібдэнавых руд.

## Літаратура

* Цыньлін // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 148. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0279-2 (т. 17).