Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# XVI стагоддзе

|  |
| --- |
| 2 тысячагоддзе |
| XIV ст. — XV ст. — **XVI ст.** — XVII ст. — XVIII ст. |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1490-я
 |  1490
 |  1491
 |  1492
 |  1493
 |  1494
 |  1495
 |  1496
 |  1497
 |  1498
 |  1499
 |
|  |
| 1500-я
 |  1500
 |  1501
 |  1502
 |  1503
 |  1504
 |  1505
 |  1506
 |  1507
 |  1508
 |  1509
 |
| 1510-я
 |  1510
 |  1511
 |  1512
 |  1513
 |  1514
 |  1515
 |  1516
 |  1517
 |  1518
 |  1519
 |
| 1520-я
 |  1520
 |  1521
 |  1522
 |  1523
 |  1524
 |  1525
 |  1526
 |  1527
 |  1528
 |  1529
 |
| 1530-я
 |  1530
 |  1531
 |  1532
 |  1533
 |  1534
 |  1535
 |  1536
 |  1537
 |  1538
 |  1539
 |
| 1540-я
 |  1540
 |  1541
 |  1542
 |  1543
 |  1544
 |  1545
 |  1546
 |  1547
 |  1548
 |  1549
 |
| 1550-я
 |  1550
 |  1551
 |  1552
 |  1553
 |  1554
 |  1555
 |  1556
 |  1557
 |  1558
 |  1559
 |
| 1560-я
 |  1560
 |  1561
 |  1562
 |  1563
 |  1564
 |  1565
 |  1566
 |  1567
 |  1568
 |  1569
 |
| 1570-я
 |  1570
 |  1571
 |  1572
 |  1573
 |  1574
 |  1575
 |  1576
 |  1577
 |  1578
 |  1579
 |
| 1580-я
 |  1580
 |  1581
 |  1582
 |  1583
 |  1584
 |  1585
 |  1586
 |  1587
 |  1588
 |  1589
 |
| 1590-я
 |  1590
 |  1591
 |  1592
 |  1593
 |  1594
 |  1595
 |  1596
 |  1597
 |  1598
 |  1599
 |
|  |
| 1600-я
 |  1600
 |  1601
 |  1602
 |  1603
 |  1604
 |  1605
 |  1606
 |  1607
 |  1608
 |  1609
 |

 |

**XVI стагоддзе** (шасна́ццатае стагоддзе) пачалося 1 студзеня 1501 года і скончылася 31 снежня 1600 года.

## Падзеі

* 6 жніўня 1517 Францыск Скарына выдаў сваю 1-ю кнігу — Псалтыр
* Іспанская каланізацыя Амерыкі
* Італьянскія войны
* Непераможная армада
# 1831

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XVIII стагоддзе
* **XIX стагоддзе XX стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1810-я
* 1820-я
* **1830-я 1840-я
* 1850-я
 |
| Гады: | * 1828
* 1829
* 1830
* **1831 1832
* 1833
* 1834
 |

|  |
| --- |
| **1831 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* 1 студзеня: Уладамі Расійскай імперыі было спынена дзеянне Статута ВКЛ 1588 года ў Віцебскай і Магілёўскай губернях.
* 25 студзеня: Польскі сойм абвясціў пра скіданне расійскага цара Мікалая І з польскага стальца — узнікненне лозунгу: «За вашу і нашу свабоду!».
* 2 лютага: Папа Рымскі Грыгорый XVI заняў сталец.
* 14 мая: Адбылася бітва пад Дашавам на Падоллі паміж атрадам польскіх паўстанцаў і расійскімі войскамі.
* 1 чэрвеня: Джэймсам Росам адкрыты паўночны магнітны полюс Зямлі.
* 29 жніўня: Майкл Фарадэй прадэманстраваў першы электрычны трансфарматар.
* 17 кастрычніка: Майкл Фарадэй адкрыў з’яву электрамагнітнай індукцыі.
* 21 снежня: У пражскім тэатры «Stavovské Divadlo» пастаўлена п’еса «Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka», упершыню прагучала кампазіцыя «Kde domov můj?»
* 27 снежня: Чарльз Дарвін узышоў на карабель «Бігль», каб выправіцца ў пяцігадовае падарожжа.

## Нарадзіліся

* 23 лютага: Хендрык Вілем Месдаг, нідэрландскі мастак-марыніст
* 8 красавіка: Джэймс Мэйс, брытанскі баксёр (пам. 30.11.1910)
* 13 чэрвеня: Джэймс Максвел, брытанскі фізік (пам. 5.11.1879)

## Памерлі

* 13 лютага: Джавані-Батыста Бальбіс, італьянскі батанік, міколаг, урач (нар. 17.11.1765)
* 12 верасня: Дзіпэнся Іку, японскі пісьменнік (нар. у 1765)
* 14 лістапада: Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель, нямецкі філосаф (нар. 27.8.1770)
# 1903

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1880-я
* 1890-я
* **1900-я 1910-я
* 1920-я
 |
| Гады: | * 1900
* 1901
* 1902
* **1903 1904
* 1905
* 1906
 |

|  |
| --- |
| **1903 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

* студзень: З'езд Беларускай сацыялістычнай грамады ў Мінску прыняў статут партыі і выбраў цэнтральны камітэт.
* 19 студзеня: Абвешчана аб правядзенні першай у свеце велагонкі «Тур дэ Франс».
* 23 лютага: Куба перадае ЗША базу Гуантанама ў вечную арэнду.
* 16 чэрвеня: У ЗША зарэгістравана гандлёвая марка «Pepsi».
* 16 чэрвеня: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена.
* 3 лістапада: Пасля «Тысячадзённай вайны», пры ваеннай дапамозе ЗША абвешчана незалежная Панамская Рэспубліка.
* 17 лістапада: Акры адыходзіць да Бразіліі па мірнай дамоўленасці з Балівіяй.
* 9 снежня: У Нарвегіі адхілены праект закона аб наданні жанчынам выбарчага права.
* 17 снежня: Браты Райт здзейснілі першы ў гісторыі пілатуемы палёт на маторным самалёце «Флайер-1».

## Нарадзіліся

* Фейсал ібн Абдэль Азіз ас-Сауд, 3-і кароль Саудаўскай Аравіі (пам. 25.4.1975)
* 2 мая: Бінг Кросбі, амерыканскі спявак і акцёр (пам. 14.10.1977)
* 2 ліпеня: Улаф V, кароль Нарвегіі (пам. 17.1.1991)
* 6 ліпеня: Хуга Тэарэль, шведскі біяхімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне 1955 (пам. 15.8.1982)
* 14 ліпеня: Ірвінг Стоўн, амерыканскі пісьменнік (пам. 26.8.1989)
* 24 жніўня: Грэхем Вівіян Сазерленд, брытанскі мастак (пам. 17.2.1980)
* 11 верасня: Тэадор Адорна, нямецкі філосаф (пам. 6.8.1969)
* 6 кастрычніка: Эрнест Томас Сінтан Уолтан, ірландскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (пам. 25.6.1995)
* 5 снежня: Сесіл Фрэнк Паўэл, рытанскі фізік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (пам. 9.8.1969)
* 16 снежня: Іван Восіпавіч Ахрэмчык, беларускі савецкі жывапісец. Народны мастак БССР (пам. 9.3.1971)

## Памерлі

* 1 лютага: Джордж Габрыель Стокс, англійскі фізік-тэарэтык (нар. 13.8.1819)
* 10 чэрвеня: Луіджы Крэмона, італьянскі матэматык
* 20 ліпеня: Леў XIII, Папа Рымскі (нар. 20.2.1878)
* 2 лістапада: Адам Плуг, польска-беларускі пісьменнік і журналіст (23.10.1823)
* 12 лістапада: Каміль Пісаро, французскі мастак (нар. 10.7.1830)
# 1979

|  |  |
| --- | --- |
| Тысячагоддзе: | 2 тысячагоддзе |
| Стагоддзі: | * XIX стагоддзе
* **XX стагоддзе XXI стагоддзе
 |
| Дзесяцігоддзі: | * 1950-я
* 1960-я
* **1970-я 1980-я
* 1990-я
 |
| Гады: | * 1976
* 1977
* 1978
* **1979 1980
* 1981
* 1982
 |

|  |
| --- |
| **1979 год паводле тэм:** |
| З’явіліся  · Зніклі  · Нарадзіліся  · Памерлі |
| Культура і мастацтва |
| Навука і тэхналогія |
| Палітыка |

## Падзеі

Іранцы штурмуюць пасольства ЗША ў Тэгеране, 4 лістапада.
* 7 студзеня: Кіраўніцтва «чырвоных кхмераў» пакінула Пнампень, куды ўвайшлі в’етнамскія войскі, рэжым Пол Пота зрынуты.
* 15 студзеня: Здарылася катастрофа Ан-24Б пад Мінскам, якая прывяла да гібелі экіпажа самалёта і пасажыраў.
* 16 студзеня: Шах Ірана Махамед Рэза Пехлеві збег з краіны.
* 18 лютага: У пустыні Сахара на поўдні Алжыра выпаў снег.
* 8 сакавіка: «Вояджэр-1» зафіксаваў вулканізм на Іо, спадарожніку Юпітэра.
* 13 сакавіка: Пасля перавароту на Грэнадзе ўсталяваны Народны рэвалюцыйны ўрад на чале з Морысам Бішапам.
* 31 сакавіка: Брытанскія вайскоўцы пакінулі Мальту.
* 1 красавіка: Іран абвешчаны ісламскай дзяржавай.
* 3 мая: Парламенцкія выбары ў Вялікабрытаніі, кансерватары атрымалі перамогу.
* 4 мая: Маргарэт Тэтчэр заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі.
* 25 мая: Прэм’ера навукова-фантастычнага фільма жахаў «Чужы» адбылася ў ЗША.
* 28 чэрвеня: Заснавана Чырвоная кніга Беларусі.
* 8 ліпеня: Адкрыты спадарожнік Юпітэра Адрастэя.
* 12 ліпеня: Абвешчана незалежнасць астравоў Гілберта ад Вялікабрытаніі, у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву Кірыбаці.
* 16 ліпеня: Садам Хусейн заняў пасаду Прэзідэнта Ірака.
* 27 жніўня: Астраномам Мікалаем Чарных у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта малая планета (3283) Скарына.
* 4 лістапада: Рэвалюцыя ў Іране дасягае апагею, натоўпы ісламістаў штурмуюць пасольства ЗША ў Тэгеране і ўрываюцца на яго тэрыторыю.
* 23 лістапада: Здарылася катастрофа Іл-76 пад Віцебскам, экіпаж самалёта загінуў.
* 25 снежня: У Афганістан уведзены савецкія войскі.

## Нарадзіліся

* 2 лютага: Ксенія Зікункова, беларуская біятланістка
* 7 лютага: Тавакуль Карман, еменская праваабаронца, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру (2011)
* 18 сакавіка: Адам Левін, амерыканскі спявак
* 12 красавіка: Клэр Дэйнс, амерыканская актрыса
* 22 красавіка: Даніэль Джонс, аўстралійскі музыкант
* 5 чэрвеня: Давід Бісбаль, іспанскі спявак
* 29 кастрычніка: Эндру Лі Потс, англійскій акцёр

## Памерлі

* 29 мая: Мэры Пікфард, актрыса тэатра і кіно
* 1 чэрвеня: Вернер Форсман, нямецкі хірург, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1956)
* 29 ліпеня: Герберт Маркузэ, філосаф і сацыёлаг, прадстаўнік Франкфурцкай школы (нар. 19.7.1898)
* 26 жніўня: Міка Тоймі Валтары, фінскі пісьменнік
* 28 верасня: Лотар Волех, нямецкі фатограф
* 23 снежня: Пегі Гугенхайм, амерыканскі галерыст і мецэнат
# Егіпецкія піраміды

Піраміды Гізы
**Егіпецкія піраміды** — найвялікшыя архітэктурныя помнікі Старажытнага Егіпта, сярод якіх адно з «сямі цудаў свету» — піраміда Хеопса. Піраміды ўяўляюць сабой вялізныя каменныя будынкі пірамідальнай формы, якія выкарыстоўваліся ў якасці магільняў для фараонаў Старажытнага Егіпта. Слова «піраміда» — грэчаскае. Існуе гіпотэза, што вялікая гурба пшаніцы і стала правобразам піраміды. На думку іншых вучоных, гэта слова паходзіць ад назвы памінальнага пірага пірамідальнай формы. Усяго ў Егіпце было выяўлена 118 пірамід (на лістапад 2008 года).

## Папярэднікі пірамід

Пры згадванні егіпецкіх пірамід, як правіла, маюць на ўвазе Вялікія Піраміды, размешчаныя ў Гізе, непадалёк ад Каіра. Але яны не з'яўляюцца адзінымі пірамідамі ў Егіпце. Многія іншыя піраміды значна горш захаваліся і цяпер нагадваюць пагоркі ці груды камянёў.

## Спіс егіпецкіх пірамід

* Піраміда Джосера
* Піраміда Хеопса
* Піраміда Хефрэна
* Піраміда Мікерына
* Ламаная піраміда
* Ружовая піраміда
* Піраміда ў Медуме

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Егіпецкія піраміды
# The Walt Disney Company

| The Walt Disney Company |
| --- |
| англ.: The Walt Disney Company |
|  |
|  |
| Тып | кінакампанія[d], камерцыйная арганізацыя, медыякангламерат[d], бізнес і публічная кампанія |
| Лістынг на біржы | Нью-Ёркская фондавая біржа і Такійская фондавая біржа |
| Заснаванне | 16 кастрычніка 1923 |
| Заснавальнікі | Уолт Дысней і Рой Олівер Дысней[d] |
| Краіна | * ЗША
 |
| Адрас | * Бербанк
 |
| Галіна | медыяіндустрыя[d], індустрыя турызму[d], кінаіндустрыя[d], забаўляльная індустрыя[d], мультыплікацыя, парк забаў[d] і паркавая забаўляльная індустрыя[d] |
| Прадукцыя | праграмнае забеспячэнне, тэле- і радыёвяшчанне, музыка і відэагульня |
| Уласны капітал | * 240 млрд $
 |
| Абарот | * ▲82,7 млрд $ (2022)
 |
| Аперацыйны прыбытак | * 15,7 млрд $ (2018)
 |
| Чысты прыбытак | * ▲3,15 млрд $ (2022)
 |
| Актывы | * ▲204 млрд $ (1 кастрычніка 2022)
 |
| Колькасць супрацоўнікаў | * ▲223 000 чал. (28 верасня 2019)
 |
| Даччыныя кампаніі | National Geographic Partners[d] |
| Сайт | thewaltdisneycompany.com (англ.) disney.com (англ.) |

**«The Walt Disney Company»** — адна з найбуйнейшых карпарацый індустрыі забаў у свеце. Заснавана 16 кастрычніка 1923 года братамі Уолтам і Роем Дыснеямі як невялікая мультыплікацыйная студыя, у цяперашні час з’яўляецца адной з найбуйнейшых галівудскіх студый, уладальнікам 11 паркаў забаў і двух аквапаркаў, а таксама некалькіх сетак тэлерадыёвяшчання, да ліку якіх адносіцца амерыканская тэлерадыёвяшчальная кампанія (ABC).

Штаб-кватэра кампаніі Уолта Дыснея і асноўныя вытворчыя магутнасці сканцэнтраваны ў падраздзяленні Disney Studios (студыя Уолта Дыснея) у горадзе Бербанк (штат Каліфорнія, ЗША).

Кампанія Уолта Дыснея ўваходзіць у прамысловы індэкс Доу-Джонса. Рынкавая капіталізацыя на лістапад 2019 года — 240 млрд долараў.

## Фільмаграфія

* Дамба (1941)
* Бэмбі (1942)
* Сто адзін далмацін (1961)
* Кароль Леў (1994)
* Геркулес (1997)

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме The Walt Disney Company
* Афіцыйны сайт кампаніі(недаступная спасылка)
# Шкло

Шкляныя колбы
**Шкло** — цвёрды аморфны неарганічны матэрыял, які выходзіць праз хуткае астуджэнне расплаву без яго крышталізацыі. На ступені атамаў цвёрдае шкло захоўвае аморфную структуру, пазбаўленую далёкага парадку, уласцівую вадкасцям. Шкло крохкае і анізатропнае. Пры награванні яно паступова размякчаецца і не мае акрэсленай тэмпературы плаўлення.

Да шклоўтвараючых належаць тыя неарганічныя рэчывы, якія пры досыць хуткім астуджэнні расплаву не крышталізуюцца, а дубянеюць, захоўваючы аморфную будову. Звычайна расплавы шклоўтвараючых рэчываў маюць вышэйшую глейкасць проці расплаваў нешклоўтвараючых рэчываў.

## Шклоўтвараючыя рэчывы

Да шклоўтвараючых рэчываў належаць:

Простыя рэчывы:

* S
* Se
* Ge

Аксіды:

* SiO2
* B2O3
* P2O5
* TeO2
* GeO2

Фтарыды:

* AlF3
* ZrF4

і інш.

## Некаторыя кшталты шкла

У залежнасці ад асноўнага шклоўтвараючага рэчыва, якое выкарыстоўвалася, шкло бывае аксідным (сілікатнае, кварцавае, германатнае, фасфатнае, баратнае), фтарыдным, сульфідным і г. д.

Базавы метад атрымання сілікатнага шкла гэта награванне сумесі кварцавага пяску (SiO2), соды (Na2CO3) і вапняку або крэйды (CaCO3). У выніку атрымоўваецца хімічны комплекс з складам Na2O\*CaO\*6SiO2. У прамысловыя маркі шкла звычайна ўваходзяць злучэнні магнію і алюмінію.

Кварцавае шкло робяць плаўленнем крэмнязёмнай сыравіны высокай чысціні (звычайна кварцыт, горны крышталь), яго хімічная формула — SiO2. Кварцавае шкло можа быць таксама прыроднага паходжання, яно ўтвараецца пры трапленні маланкі ў паклады кварцавага пяску.

Адрозніваюць асобныя віды шкла паводле сферы яго ўжытку:

* Аптычнае шкло — ужываюць дзеля выраба лінз і іншых дэталяў аптычных прыбораў.
* Хіміка-лабараторнае шкло — шкло, якое валодае высокай хімічнай і тэрмічнай устойлівасцю.
* Архітэктурнае шкло — ужываецца ў будаўніцтве
* Аўтамабільнае шкло — ужываецца для шклення аўтатранспартных сродкаў
* Арганічнае шкло (аргшкло) — пластмаса, якая атрымала сваю назву за празрыстасць, насамрэч дачынення да шкла не мае.

## Гл. таксама

* Крышталь
* Аэрагель
* Вадкае шкло
* Уранавае шкло
* Другаснае выкарыстанне шклотары
* Шклавата

## Крыніцы

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Шкло
* Музей шкла (англ.)
# Фатаграфія

Фотажурналісты (чорна-белая фатаграфія)
Фотаапарат Canon A720 IS (каляровая фатаграфія)
«Выгляд з акна» — самая першая з фатаграфій, якія захаваліся да нашых дзён
**Фатагра́фія** (фр.: photographie ад грэч. φως / φοτος — свет і грэч. γραφω — пішу; тэхніка малявання святлом) — тэхналогія атрымання і захавання статычнай выявы на святлоадчувальным матэрыяле (фотапласціне, фотаплёнцы, фотапаперы) або пры дапамозе фотаэлектронных прылад (фатаграфічнай матрыцы). Галіна навукі, тэхнікі і мастацтва, якая распрацоўвае і выкарыстоўвае тэорыю і метады атрымання фотаздымкаў.

Асноўнай прыладай для атрымання фатаграфічных выяў з'яўляецца фатаграфічны аппарат (фотааппарат, фотакамера).

Таксама фатаграфіяй называюць канчатковую выяву (фотаздымак), атрыманую ў выніку фатаграфічнага працэсу — як кадр праяўленай фотаплёнкі, так і выяву ў электронным ці друкаваным выглядзе.

## Гісторыя фатаграфіі

Яшчэ за доўга да адкрыцця фатаграфічных працэсаў была вядома камера-абскура (лац.: camera obscura — цёмны пакой).

## Віды фотаздымкаў

* партрэты — людзі ў групе, адзін чалавек ці частка цела і рэдка жывёлы.
* пейзаж — сфатаграфаваны ў прыродзе.
* нацюрморт — фатаграфіі нежывых прадметаў і асобных раслін, як правіла, па-за межамі іх асяроддзя.
* рэпартаж — падзея, якая мае асаблівае грамадска-палітычнае значэнне альбо індывідуальную цікавасць.
* сям’я — асаблівыя выпадкі рэпартажнай і партрэтнай фатаграфіі.

## Гл. таксама

* Фотаграметрыя
* Аэракасмічны здымак
* Фотамантаж
* Мабілаграфія
* Стэрэаскоп
* Камера-абскура

## Зноскі

## Літаратура

* *Бажанкоў Г.М., Сацута У.М.* Фатаграфія // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2003. — Т. 16. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0263-6 (т. 16).
# Манарх

| Выканаўчая ўлада  |
| --- |
| * Выканаўчая ўлада
* Кіраўнік дзяржавы
	+ Дыктатар
	+ Манарх
	+ Прэзідэнт
* Урад
	+ Кіраўнік урада
		- Канцлер
		- Кіраўнік выканаўчай улады
		- Прэм’ер-міністр
	+ Кабінет міністраў
	+ Міністэрства
	+ Міністр
	+ Сістэма кіравання
		- Прэзідэнцкая сістэма кіравання
		- Напаўпрэзідэнцкая сістэма кіравання
		- Парламенцкая сістэма кіравання
	+ Парламенцкая дэмакратыя
	+ Парламенцкая манархія
	+ Парламенцкая рэспубліка
	+ Змяшаная сістэма кіравання
	+ Вестмінстарская сістэма ўлады
* Спісы
	+ Спісы прэзідэнтаў дзяржаў
	+ Спісы кіраўнікоў дзяржаў
	+ Спіс урадаў
* Губернатар
* Мэр
 |
| **Партал:Палітыка** ·  |

**Манарх** (грэч. μόναρχος, ад грэч. μόνος, «адзін» і грэч. αρχός, «кіраўнік» — адзінаўладальны кіраўнік, уладар) — спадчынны або (радзей) выбарны глава манархічнай дзяржавы (цар, імператар, кароль, цэзар, кайзер, фараон, князь, прынц, герцаг, экзарх, негус, шах, султан, эмір, халіф, хан, малік, бей, візір, пуштун, махараджа і т. п.).

У руках манарха можа быць засяроджаная вярхоўная дзяржаўная, ваенная і судовая ўлада (абсалютная манархія, цяпер толькі ў краінах Азіі; Ватыкан з'яўляецца манархіяй тэакратычнай), у наш час яна звычайна абмежаваная вышэйшым заканадаўчым органам краіны (тады кажуць аб парламенцкай, або канстытуцыйнай манархіі).

## Гл. таксама

* Манархія
* Спіс валадыроў-манархаў
# Кнютлінгі

**Кнютлінгі**, інакш **Кнутлінгі**, або **дынастыя Горма** — дынастыя кіраўнікоў Даніі ў VIII стагоддзі — 1042 годзе; Нарвегіі ў 976—995, 1000—1014 і 1028—1035 гадах, каралі Англіі ў 1013—1014 і 1016—1042 гадах.

Паходжанне дынастыі дакладна не ўсталявана: паводле адной з версій яе заснавальнік Свен быў нашчадкам Рагнара Скураныя Порткі, па іншай быў нашчадкам легендарных кіраўнікоў Даніі. Прадстаўнікі роду Кнютлінгаў Кнуд I Хардэкнуд і Горм аб'ядналі Данію. Пры Харальдзе I Сінязубым, Свене I Вілабародым і Кнудзе Вялікім Данія паспрабавала аб'яднаць Паўночную Еўропу

## Генеалогія

Паўночная Еўропа пры Харальдзе I Сінязубым
* Свен
* Кнуд I Хардэкнуд. Сын дацкага конунга Свена каля 915 года кіраўнік Даніі
* Горм Стары (каля 950). Кароль Даніі каля 935 -каля 950. Сын дацкага конунга Хардэкнута.
* Гунхільд ( — 970). Дачка Горма Старога. Жонка Эрыка Крывавая Сякера караля Нарвегіі.
* Харальд I Сінязубы (-986). Сын Горма Старога. Кароль Даніі з 950.
* Кнуд Данаст (?940). Сын Горма Старога.
* Харальд Залаты (?965). Сын Кнута Данаста.

### Нашчадкі Харальда Сінязубага

* Хокан (пам. 987)
* Гунхільд (пам. 1010). Дачка Харальда I Сінязубага. Ажанілася з Палігам Дэваншырскім.
* Ціра (пам. 1000). Жонка: 1) Стырб'ёрна Моцнага, шведскага конунга, 2) Бурыслава, кіраўніка венедаў, 3) Олафа I Тругвасана.
* Свен I Вілабароды (960-я — 1014). Сын Харальда I Сінязубага ад наложніцы. Кароль Даніі з 985 года, Нарвегіі з 1002 года, Англіі з 1013 года. Муж: 1) Гунхільды (або дачкі Мешкі Польскага, або Бурыслава Вендскага) памерла ў 1013 годзе; 2) Сігрыд Гордай.
* Харальд II (994—1018). Сын Свена I Вілабародага. Кароль Даніі і Нарвегіі з 1014 года

Паўночная Еўропа пры Кнудзе Вялікім
* Кнуд I Вялікі (995—1035). Сын Свена I Вілабародага. Кароль Даніі з 1018, Англіі з 1016, Нарвегіі з 1028. Муж Эмы Нармандскай, удавы Этэльрэда Англійскага (памерла ў 1052).
* Святаслава (англ.: Santslava)
* Эстрыд. Жонка: 1) Рычарда II, герцага Нармандыі, 2) Ульфа Торгільсана. Родапачынальніца дынастыі Эстрыдсенаў.
* Гіда. Дачка Свена I Вілабародага. Жонка Эйрыка, сына Хокана Магутнага, кіраўніка Нарвегіі і ярла Нартумбрыі.

#### Нашчадкі Кнуда Вялікага

* Хардэкнуд (1018—1042). Сын Кнуда I Вялікага. Кароль Даніі з 1035 года. Кароль Англіі з 1040 года пад імем Кнуда II.
* Гунхільд (1020—1038). Дачка Кнуда I Вялікага. Жонка з 1036 года Генрыха III Чорнага
* Свейн (каля 1015—1035). Сын Кнуда I Вялікага ад наложніцы Эльфгіфу Нартгемптанскай. Кіраўнік Нарвегіі з 1030.
* Харальд Заячая Лапа (каля 1016—1040). Сын Кнуда I Вялікага ад наложніцы Эльфгіфу Нартгемптанскай. Кароль Англіі з 1035.

## Зноскі

## Літаратура

* *Рыжов Константин Владиславович.* Все монархи мира. Западная Европа. — Масква: ВЕЧА, 2001. — С. 222. — 560 с. — ISBN 5-7838-0728-1.

## Спасылкі

* KINGS of DENMARK 935-1042 (FAMILY of GORM) (англ.). *Foundation for Medieval Genealogy*. Архівавана з першакрыніцы 23 жніўня 2011. Праверана 27 красавіка 2010.
# Берніцыя

|  |
| --- |
| Гістарычная дзяржава |
| Берніцыя |
| стар.-англ.: Beornice Rīce |
|  |
| 420-я — 634 |
| Сталіца | * Bamburgh[d]
 |
| Афіцыйная мова | старажытнаанглійская мова і кумбрыйская мова |
| Форма кіравання | манархія |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Берніцыя** — каралеўства англаў, заснаванае ў VI стагоддзі. Перыядычна аб’ядноўвалася з Дэйрай. Канчаткова ўз’ядналася пад канец VII стагоддзя. Як вынік утварылася каралеўства Нартумбрыя.

## Зноскі

# Літаратура

* І. А. Еўтухоў. Слоўнік-даведнік «Страны и народы средневекового Запада». Мн. 2008.

## Спасылкі

* Kingdoms of British Celts — Bernaccia (Bryneich/Berneich) **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The History Files. Архівавана з першакрыніцы 2 красавіка 2012. Праверана 11.4.2012.
* Kingdoms of the Anglo-Saxons — Bernicia **(нявызн.)**(недаступная спасылка).  The History Files. Архівавана з першакрыніцы 28 красавіка 2012. Праверана 12.4.2012.
# Валуа

**Валуа́** (фр.: Valois) — дынастыя каралёў Францыі, галіна дому Капетынгаў. Імя атрымала ад тытула заснавальніка галін — Карла, графа дэ Валуа.

Дынастыя Валуа займала французскі сталец у 1328—1589 гадах, потым яе змяніла маладзейшае адгалінаванне Капетынскага дому — дынастыя Бурбонаў.

## Спасылкі

* На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме **Валуа**
# Чэнь Шубаа

| Чэнь Шубаа |
| --- |
|  |
|  |
|

| кітайскі імператар[d] |
| --- |
| 17 лютага 582 — люты 589 |

 |
| Папярэднік | Чэнь Сюй |
| Пераемнік | Ян Цзянь |
|

---

 |
| Нараджэнне | 553 |
| Смерць | 604 |
| Род | Q15903425? |
| Бацька | Чэнь Сюй |
| Маці | Empress Liu Jingyan[d] |
| Жонка | Empress Shen Wuhua[d] і Consort Zhang Lihua[d] |
| Дзеці | Q15939529?, Chen Zhuang[d], Q10565351?, Chen Shen[d], Q10565370?, Chen Yin[d], Q16075352?, Q10565379?, Q10565458?, Q16075382?, Q16075442?, Chen Nüchou[d], Princess Guangde[d] і Q16603304? |
| Грамадзянства | * Chen dynasty[d]
* Суй
 |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Чэн Шубаа** (кіт. трад. 陳叔寶, піньінь *Chen Shubǎo*; 553—604) — апошні імператар Чэнь з кітайскіх Паўднёвых дынастый.

## Біяграфія

Быў сынам і спадчыннікам Чэнь Сюя. На момант прыходу да ўлады, валоданні Чэнь Шубаа знаходзіліся пад пастаянным ваенным прэсінгам з боку дзяржавы Суй. У сувязі з гэтым Чэнь Шубаа, які быў не занадта таленавітым уладаром і палкаводцам, даводзілася абараняць свае землі на многіх франтах. Імператар наогул больш цікавіўся літаратурай і жанчынамі, чым дзяржаўнымі справамі.

У 589 годзе сілы Суй захапілі сталіцу Чэнь, горад Цзянькан. Імператар быў узяты ў палон. Такім чынам дзяржава Чэнь спыніла сваё існаванне. Чэнь Шубаа быў дастаўлены ў Чан’ань, дзе жыў з ушанаваннямі да самай сваёй смерці ў 604 годзе.

## Зноскі

## Літаратура

* *Кніга Чэнь*, т. 6
* *Гісторыя Паўднёвых дынастый*, т. 10
* *Цзы чжы тун цзянь*, ТТ . 168, 170, 172, 175, 176, 177, 178, 180
# Ляахэ

| Ляахэ |
| --- |
|  |
| Характарыстыка |
| Даўжыня | * 1 345 км
 |
| Басейн | 232 000 км² |
| Расход вады | 630 м³/с |
| Вадацёк |
| Выток | Laoha He[d] |
|  • Каардынаты | 42°58′53″ пн. ш. 123°32′50″ у. д. |
| Вусце | Ляадунскі заліў |
|  • Вышыня | 0 м |
|  • Каардынаты | 40°54′42″ пн. ш. 121°48′42″ у. д. |
| Размяшчэнне |
| Водная сістэма |
Жоўтае мора → Ціхі акіян |
|

---

 |
| Краіна | * Кітай
 |
|  |
|   |
|  — выток,  — вусце |
|  Медыяфайлы на Вікісховішчы |

**Ляахэ́** — рака на паўночным усходзе Кітая.

Даўжыня (ад вытокаў ракі Сіляахэ) 1430 км, плошча басейна 231 тыс.км². Пачынаецца ў гарах на стыку Вялікага Хінгана і Жэхэ, цячэ па раўніне Сунляо, упадае ў Ляадунскі заліў Жоўтага мора. Летнія паводкі. Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні больш за 630 м³/с. Выкарыстоўваецца пераважна для арашэння. Вадасховішчы Дахафан, Эрлуншань. Суднаходная ад горада Чжэнцзятунь. У вусці — порт Інкоу.

## Зноскі

## Літаратура

* Ляахэ // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1999. — Т. 9. — 560 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0155-9 (т. 9). — С. 415.